Święcicki (Swieczitzki, Swieticki, Szvyaczyczki, Swyencziczki) Jan (Janusz) h. Jastrzębiec (zm. 1556), rotmistrz i dworzanin królewski, wojski drohicki.
Był wnukiem Wołczki ze Święcicy w ziemi chełmskiej (zm. przed 1460), synem Wojciecha ze Święcicy w ziemi chełmskiej (zm. przed 1497) i Zofii, dziedziczki Przewał w tejże ziemi. Ś. pochodził z rodziny ruskiej, która uległa polonizacji w 2. poł. XV w., stąd w źródłach proweniencji lit. nazywano Ś-ego konsekwentnie Polakiem (Lachem). Rodzina nie miała nic wspólnego poza nazwiskiem ze Święcickimi h. Jastrzębiec, pochodzącymi z Małopolski i Mazowsza. Braćmi Ś-ego byli: Stanisław, wspomniany jedynie w r. 1511, oraz Wojciech, podczaszy (1538—42) i cześnik chełmski (1543—7), pełniący z nadania Ś-ego funkcję podstarościego w Ratnie. Ś. miał też dwie siostry: Zofię, żonę Piotra Czerniejowskiego, i Dorotę, żonę Wawrzyńca Podhoreckiego. Był określany jako siostrzeniec Janusza Świerczowskiego (zob.), jednak nie był synem jego rodzonej siostry, a zapewne dalszej krewnej. Brat Ś-ego Wojciech miał wg W. Wittyga posługiwać się pieczęcią z h. Janina. Natomiast Ś. użył w r. 1537 pieczęci z wyobrażeniem postaci ludzkiej, która jednak najpewniej nie była znakiem heraldycznym.
Początki kariery publicznej Ś-ego związane były ze służbą żołnierską. Już w r. 1512 został wymieniony w wykazie obrony potocznej z pięciokonnym pocztem, z którym służył (prawdopodobnie od poł. kwietnia t.r.) przez dwie ćwierci, za co otrzymał 40 złp. Już jako rotmistrz przebywał 4 XII 1517 w Wilnie, gdzie pożyczył od Świerczowskiego 440 złp.; zapewne służył wówczas pod jego dowództwem w oddziałach kor. posiłkujących W. Ks. Lit. w wojnie z Moskwą. Rota Ś-ego stacjonowała prawdopodobnie jeszcze na początku r. 1520 w Solecznikach pod Wilnem. Po rozpoczęciu wojny z zakonem krzyżackim Ś. otrzymał list przypowiedni z 20 III 1520 na zaciąg stukonnej roty lekkiej jazdy, która została popisana 18 V t.r. w Płońsku, a jej służbę przedłużano 29 VI i 22 VIII (kiedy liczyła 138 koni) na kolejne ćwierci; na jej czele Ś. uczestniczył do końca marca 1521 w wojnie pruskiej. Podczas pobytu króla Zygmunta I we Lwowie złożył 20 X 1524 w gronie dworzan królewskich i rotmistrzów obrony potocznej zbiorowe poręczenie za szlachcicem z ziemi lwowskiej, Pieczychowskim. Dn. 28 II 1525, występując z tytułem dworzanina hospodarskiego, uzyskał zgodę króla na wykup dzierżawy Wysoki Dwór w woj. trockim z rąk Świerczowskiego, który trzymał tę włość w zastaw za 1100 kop gr lit.; już 13 III t.r. dostał kolejną zgodę królewską na cesję Wysokiego Dworu dla kniazia Jurija Semenowicza Słuckiego. W l. 1526—33 służył jako dowódca chorągwi obrony potocznej; w r. 1527 co najmniej przez jedną ćwierć przebywał na czele roty na Podolu. Dn. 29 VI 1531 otrzymał list przypowiedni na dwustukonny oddział jazdy, który wszedł w skład armii hetmana w. kor. Jana Tarnowskiego, zmobilizowanej dla odparcia najazdu hospodara mołdawskiego Piotra Raresza na ziemię halicką. Chorągiew Ś-ego, popisana 16 VIII t.r. w Jaworowie, licząca wówczas 193 konie, w zdecydowanej większości husarskie, wzięła udział w składzie straży przedniej w starciu pod Gwoźdźcem 19 VIII, a w walnej bitwie stoczonej 22 VIII pod Obertynem uczestniczyła w działaniach hufu posiłkowego. Bezpośrednio z pola bitwy hetman wyprawił Ś-ego do Krakowa z wiadomością o zwycięstwie. Wkrótce po bitwie oddział został zmniejszony i w trzeciej ćwierci r. 1532, pod koniec służby Ś-ego w ramach obrony potocznej, liczył już tylko 30 koni.
Dn. 4 X 1535 otrzymał Ś. przywilej królewski na urząd wojskiego drohickiego, który 4 XII t.r. zeznał osobiście do akt grodzkich w Drohiczynie. Z tytułem wojskiego został wymieniony jeszcze 3 VII 1550, gdy królowa Bona potwierdziła mu prawo do wykupienia w swych dobrach kowelskich na Wołyniu dożywotniego zastawu wsi Somin z rąk star. kowelskiego Bohdana Siemaszki za 300 kop gr lit. Jako dworzanin hospodarski Ś. przebywał często na dworze Zygmunta I podczas jego pobytów na Litwie. Co najmniej od lipca 1545 administrował star. ratneńskim (ziemia chełmska), przekazanym przez króla na uposażenie swego syna. Po objęciu w r. 1544 przez Zygmunta Augusta samodzielnych rządów na Litwie wszedł w skład jego dworu jako dworzanin konny; ośmiokonny poczet dworzański Ś-ego został popisany w Brześciu Lit. 2 X 1545, a następnie był wykazywany w służbie królewskiej co najmniej do lutego 1549.
Ś. należał do majętnej szlachty. Podczas popisu wojskowego właścicieli ziemskich w W. Ks. Lit. w r. 1528 został ujęty w rejestrze tzw. paniąt i dworzan hospodarskich z obowiązkiem wystawienia ze swych dóbr pocztu złożonego z 17 koni, co stanowiło odpowiednik dóbr ziemskich liczących ok. 140 służb ludzi poddanych. Jego ówczesną sytuację majątkową wyznaczało małżeństwo z Hanną Wasiliewną, wdową po podskarbim ziemskim Abrahamie Ezofowiczu (zm. pod koniec 1519), sprawującą opiekę nad swymi małoletnimi dziećmi, Konstantym i Maryną, oraz ich majątkiem. Żona zapisała Ś-emu odziedziczony po Ezofowiczu dworzec Hrynkowski (Hryckowski), a 19 VI 1536 przekazał mu go pasierb. Ś. jednak w r. 1538 zaproponował sprzedaż tego majątku królowej Bonie, która posiadała przylegające do niego starostwa Olitę, Daugi i Przełaje w woj. trockim. Na terenie W. Ks. Lit. Ś. posiadał również Nowy Dwór koło Lidy (zwany wówczas Nowym Dworem Święcickiego dla odróżnienia od innych miejscowości o tej nazwie) oraz Wojduniszki (inaczej Rokucienty), które w kwietniu 1541 sprzedał za 700 kop gr lit. kaszt. wileńskiemu Jerzemu Radziwiłłowi.
W ziemi chełmskiej głównym majątkiem Ś-ego były (zapewne uzyskane po matce) Przewały (Perewały, Prewały). Matka zapisała obu żyjącym synom spadek po swoim bracie Mikołaju Hurku, dobra ziemskie Czernce, Ołble i Rakowy Las z częścią Przewał. Po podziale dóbr z bratem Wojciechem w r. 1520 na część Ś-ego przypadły Przewały, Czernce i połowa ojczystej Święcicy. Dobra te ze wsią Okunin, a także roszczenia prawne do sąsiedniego majątku Dolsk w pow. włodzimierskim na Wołyniu, stanowiącym niegdyś całość z Przewałami, stały się przedmiotem szczególnej troski Ś-ego. Spory o Dolsk z przyległościami przejął po Świerczowskim, który już w 2. dziesięcioleciu XVI w. procesował się o nie ze star. włodzimierskim Andrzejem Sanguszką (Sanguszkowiczem) jako o spadek po babce. O zwrot Dolska jako dziedzictwa po zmarłym bezpotomnie Jakubie Łamanie (określanym przezeń jako «avunculus»), Ś. kilkakrotnie pozywał przed sąd królewski Sanguszkę i jego syna Fiodora, również star. włodzimierskiego, mimo że już w r. 1503 Sanguszkowie nabyli te dobra od Łamana i jego matki Jadwigi. W grudniu 1522 domagał się Ś. sądowego nakazu wykupienia Dolska od Sanguszków, rzekomo zastawionego im za 100 kop gr lit., a w l. 1529—32 przed sądem panów rady W. Ks. Lit. i sądem króla określał te dobra jako nabyte prawem spadkowym na zasadzie bliskości. Sąd panów rady odrzucił jednak 25 III 1531 roszczenia Ś-ego, co potwierdził dekretem z 7 VI r.n. Zygmunt I. Ś. został skazany na zwrot niesłusznie pozwanemu F. Sanguszce nakładów w wysokości 1200 kop gr lit., a do czasu uiszczenia tej sumy otrzymał zakaz rozpoczynania nowego procesu o Dolsk. Spory graniczne oraz kwestia naprawienia obopólnych krzywd sąsiedzkich między Przewałami Ś-ego a Dolskiem, Rastowem i Torhowiszczami Sanguszków zakończyła ugoda, zapośredniczona przez powołaną w lipcu 1536 (po interwencji królewskiej) komisję pojednawczą. Jednak mimo zakazu wznawiania sporu Ś. usiłował kontynuować proces w imieniu matki, brata i sióstr oraz krewnej, Jadwigi Jagodyńskiej. Podczas sejmu krakowskiego król wydał 10 II 1539 w tej sprawie kolejny dekret, oddalając wszelkie pretensje Święcickich i Jagodyńskich oraz potwierdzając Sanguszkom wieczyste prawa do Dolska. Ś. zrzekł się wówczas «dobrowolnie» swych pretensji, w zamian za co F. Sanguszko odstąpił warunkowo od wymogu spłaty zasądzonej wcześniej sumy 1200 kop gr lit. i wypłacił mu tytułem rekompensaty 200 kop gr. Jednak po kilku latach spór rozgorzał na nowo; 10 I 1542 Zygmunt I polecił komisarzom doprowadzić do ugody w sprawie wyrównania szkód materialnych, natomiast spory graniczne między Przewałami a Dolskiem odesłał do komisji, powołanej w celu rozgraniczenia Korony i W. Ks. Lit. Rozgraniczenie to przeprowadzono przy udziale Ś-ego dopiero na mocy rozporządzenia Zygmunta Augusta w sierpniu i wrześniu 1546.
Oprócz Przewałów Ś. posiadał w ziemi chełmskiej (przy granicy z Wołyniem) wsie Strzeżów (Stryżowka) i Husinna, które nazywał własnością «zwieczystą» swoich przodków. Wspólnie ze Świerczowskim otrzymał 26 X 1524 od braci Jerzego i Andrzeja Jagodyńskich rezygnację z dóbr dziedzicznych Szczytyn i Niewierz w ziemi chełmskiej w zamian za wieś Michnowicze. Na mocy testamentu Świerczowskiego, zeznanego 26 XI 1529 do akt grodu lubelskiego, uzyskał po nim ruchomości oraz dwór na przedmieściu Piotrkowa, a jako egzekutor testamentu zajął się odzyskiwaniem należnych zmarłemu sum dłużnych (m.in. 5 IV 1531 skwitował kaszt. zawichojskiego Stanisława Mieleckiego z wypłaty 500 złp., a 28 V 1543 za pośrednictwem mgr. Wawrzyńca Czyżowskiego i Abrahama Faitha procesował się przed sądem bp. krakowskiego Piotra Gamrata z krakowskim Żydem, Mojżeszem Fiszlem). Przed sądem królewskim procesował się w r. 1536 z dworzaninem hospodarskim Danielem Mieleszką, którego oskarżył o najazd na Szczytyn i porąbanie mostu na Prypeci, uzyskując 500 kop gr lit. odszkodowania. Konsensem królewskim z 11 III 1539 otrzymał prawo do wykupienia wsi Młodziuczyn w ziemi chełmskiej. Jako star. ratneński dostał 19 VIII 1553 nadanie na wieczność źrebia (udziału) zwanego Komorów we wsi Nowosielce (ziemia chełmska), razem z dwiema służbami ludzi przynależnych do starostwa w Lubomli. Prowadził intensywną eksploatację lasów star. ratneńskiego; wg lustracji z r. 1565 w starostwie wypalono za jego zarządu 500 łasztów popiołu. Ś. prawdopodobnie żył jeszcze 8 V 1556, gdy w jego imieniu sługa Mikołaj Boguszewski spławił przez komorę celną we Włocławku 30 łasztów ziarna i 30 łasztów popiołu. Zmarł przed 10 IX 1556, gdy król Zygmunt August przywrócił Stanisławowi Małyszkowskiemu odebrane mu przez Ś-ego wójtostwo w Ratnie.
W małżeństwie z Hanną Wasiliewną Ś. nie miał dzieci. W sierpniu 1536 podczas pobytu na dworze królewskim w Wilnie został pozwany przed sąd nadw. przez swego pasierba Konstantego Abramowicza Ezofowicza o sumę 1 tys. czerwonych zł danych wg oskarżenia «do wiernej ręki» na przechowanie ze skarbu hospodarskiego, ale rozpatrzenie tej kwestii zostało przez króla odłożone na inny czas. Ś. wspólnie z pasierbem w grudniu 1537 zobowiązał się do sprzedania zapisanego Konstantemu przez ojca w testamencie dziedzicznego wójtostwa w Mińsku, wyłącznie kaszt. wil. Jerzemu Radziwiłłowi.
Boniecki, Poczet rodów, s. 338, XLII, XLVIII; Paprocki; Urzędnicy, VIII nr 704; Urzędnicy lit., II nr 274; Wittyg W., Nieznana szlachta polska i jej herby, Kr. 1908 s. 318; Wolff, Kniaziowie lit.-rus., s. 426—7, 430; — Czarnecki W., Szlachta ziemi chełmskiej do połowy XVI w., Białystok 2012; tenże, Nobiles Chelmenses. Wybrane rodziny w późnym średniowieczu i wczesnej nowożytności. Studia osadniczo-genealogiczne, Tor. 2016 s. 173—5, 215—27, tabl. XVII; Czołowski A., Bitwa pod Obertynem 22 sierpnia 1531, Lw. 1931 s. 21, 24, 32, 36, 42—3; Ferenc M., Dwór Zygmunta Augusta, Kr. 1998; Kolankowski L., Rycerstwo obertyńskie 1531 r., Kr. 1938; tenże, Zygmunt August, wielki książę Litwy do roku 1548, Lw. 1913; Plewczyński M., Obertyn 1531, W. 2008 s. 130—1, 147, 164—5, 205, 219; Pociecha W., Królowa Bona, P. 1958 III; Spieralski Z., Kampania obertyńska 1531 roku, W. 1962; Wolff J., Żyd ministrem króla Zygmunta, Kr. 1885 s. 33; — Akty Juž. i Zap. Ross., I 86—9; Arch. Jugo-Zap. Ross., Cz. VII t. 2 s. 317; Arch. Sanguszków w Sławucie, Lw. 1890 III, IV; toż, Lw. 1910 VI; Archeogr. sbornik dokumentov, I 61—80, 83—6, 90; Lietuvos Metrika. Knyga Nr 1 (1380—1584), Wyd. A. Baliulis, R. Firkovičius, Vilnius 1998; toż Nr 12 (1522—1529), Wyd. D. Antanavičius, A. Baliulis, Vilnius 2001 nr 451, 454; toż Nr 15 (1528—1538), Wyd. A. Dubonis, Vilnius 2002 nr 131 (poza indeksem); toż Nr. 19 (1535—1537), Wyd. D. Vilimas, Vilnius 2009; toż Nr 20 (1536—1539), Wyd. R. Ragauskienė, Vilnius 2009 nr 179; toż Nr 25 (1387—1546), Wyd. D. Antanavičius, A. Baliulis, Vilnius 1998; toż Nr 231/12 (1540—1543), Wyd. I. Valikonytė i in., Vilnius 2007; toż Nr 523 (1528), Wyd. A. Baliulis, A. Dubonis, Vilnius 2006 s. 26; Limites Regni Poloniae et Magni Ducatus Lithvaniae ex originalibus et exemplis authenticis descripti, Wil. 1758 s. 95—6, 103, 105—6, 109, 113—14, 116—19, 122, 127, 129—32; Materiały do historii stosunków kulturalnych w XVI w. na dworze królewskim polskim, Oprac. S. Tomkowicz, Kr. 1915; Matricularum summ., IV nr 3294, 3362, 3402, 4597, 4603, 5408, 5410, 5998, 6324, 11342, 16041, 20442, V nr 1684, 7567, 7742; Regestra thelonei Vlad., s. 87, 423; Russkaja Istoričeskaja Biblioteka, Pet. 1903 XX kol. 1022—3, 1029—30, 1253, 1459; toż, Juriev 1914 XXX kol. 23; Urban W., Judaica w księgach sądowych biskupa krakowskiego Piotra Gamrata (1538—1545), „Kieleckie Studia Hist.” T. 13: 1995 s. 198—9; Źródła do historii sztuki i cywilizacji w Polsce, Wyd. A. Chmiel, Kr. 1911 I; — AGAD: Arch. Skarbu Kor., Rachunki królewskie, nr 110 k. 24, Rachunki wojskowe, Dz. 85 nr 10 k. 247, nr 15 k. 33, nr 18 k. 127—33, nr 22 k. 100—1, Dz. 86 nr 8 k. 38—9v, 65v, nr 9 k. 48v—50v, Metryka Kor., nr 33 s. 318—19, nr 34 k. 289v, 314v, 336, nr 38 s. 86, 108, nr 44 s. 138—9, nr 45 s. 740—2, nr 46 k. 38, nr 57 k. 39, nr 62 k. 181—2, nr 83 k. 355—6v, nr 87 k. 477v—8, nr 89 k. 129, Nabytki, oddz. I nr 94 s. 19— 32, 44—53, 60—71, 83—91, 99, 107a—7b, Transkrypcje Metryki Lit., nr 213 s. 72; B. Kórn.: rkp. 246; Nacyjanal’ny histaryčny archiŭ Belarusi w Mińsku: F. 1715 op. 1 nr 40 k. 125—6v; Rossijskij gosudarstvennyj archiv drevnich aktov w Moskwie: F. 389 (Metryka Lit.) nr 23 k. 13v—5v, 44v—7v, nr 33 k. 36v—7.
Tomasz Jaszczołt i Henryk Lulewicz