Tański Jan (Janusz) h. Nałęcz (zm. 1673), pisarz grodzki poznański, instygator koronny, dyplomata.
Początki aktywności publicznej T-ego wiązały się z działalnością na sejmiku województw wielkopolskich; 14 VIII 1626 w grodzie w Wałczu oblatował laudum sejmiku średzkiego z 5 VIII t.r. Od 1. poł. l. trzydziestych prawdopodobnie pozostawał w służbie Teresy Opalińskiej, żony woj. poznańskiego (od r. 1637) Krzysztofa Opalińskiego; później był plenipotentem samego wojewody, co ułatwiło mu karierę urzędniczą w Wielkopolsce, ukierunkowaną na aktywność prawniczą. Jako jurysta związany był z Tryb. Kor.; już w r. 1633 wystąpił jako instygator trybunalski, a w l.n. często jako plenipotent występował w sądach w imieniu szlachty wielkopolskiej, reprezentował też bp. poznańskiego Andrzeja Szołdrskiego i poznańską kapit. katedralną.
W r. 1635 został T. pisarzem grodzkim gnieźnieńskim. Przed majem 1647 był już dworzaninem królewskim i wiceinstygatorem kor.; na sejmie t.r. wyznaczono go do komisji granicznej z Węgrami, a na sejmie koronacyjnym 1649 r. do komisji ds. granicy ze Śląskiem. Na przełomie l. 1649 i 1650 objął funkcję pisarza grodzkiego poznańskiego. Z sejmiku relacyjnego średzkiego wybrano go 26 I 1650 do komisji województw wielkopolskich do rozliczenia wydatków na wojsko, wystawione przez te województwa, oraz do rozpatrzenia skarg żołnierskich i ludności cywilnej. Podczas inauguracyjnego posiedzenia w Poznaniu 31 I t.r. objął funkcję pisarza komisji. Posłował na sejm 1655 r., na którym został wyznaczony na sekretarza poselstwa wysłanego do Szwecji pod przewodnictwem woj. łęczyckiego Jana Leszczyńskiego; na zastępcę T-ego w sądzie grodzkim poznańskim wyznaczono Macieja Irzykowskiego. Poselstwo przybyło 2 VII t.r. do Sztokholmu, a T., jako sekretarz, wręczył kanclerzowi szwedzkiemu E. Oxienstiernie listy kredencjalne. Złożył 4 VII wizytę w poselstwie francuskim, spotkał się też z posłem cesarskim W. Plettenbergiem i rezydentem portugalskim A. da Silva e Sousa. Zapewne to T. sporządził oficjalną relację z przebiegu poselstwa.
W czasie «potopu» szwedzkiego król Jan Kazimierz wysłał T-ego z misją do stanów Prus Królewskich oraz na rokowania z elektorem brandenburskim Fryderykiem Wilhelmem; ponieważ instrukcja datowana była 21 X 1655 w Głogówku, można przypuszczać, że T. towarzyszył królowi, który tam się schronił. Wziął udział w negocjacjach między stanami pruskimi a przedstawicielami elektora, zakończonych podpisaniem 12 XI t.r. układu w Ryńsku, w myśl którego wojska brandenburskie miały obsadzić najważniejsze miasta tej prowincji z wyjątkiem Torunia, Elbląga i Gdańska w celu ich obrony przed Szwedami. Elektora poinformował, że Jan Kazimierz gotów jest przyznać mu suwerenność w Prusach Książęcych i 15 XI w Ryńsku wręczył mu stosowny dyplom w formie listu ze swoim podpisem, zapewniając, że dokument ten potwierdzą król i sejm. Uczestniczył następnie 17 XI w sejmiku generalnym pruskim w Malborku, na którym stany pruskie potwierdziły układ ryński. Na początku r. 1656 sondował nastroje wśród stronników szwedzkich w Wielkopolsce, m.in. sędzia ziemski wschowski Jan Szlichtyng wyjaśniał mu powody wyjazdu podskarbiego kor. Bogusława Leszczyńskiego do Prus Królewskich na spotkanie z królem Szwecji Karolem X Gustawem.
Między grudniem 1656 a lutym 1657 pracował T. jako metrykant kor. w kancelarii większej kor., przejmując obowiązki po Stanisławie Kazimierzu Bieniewskim; krótko zastępował także Hieronima Pinocciego. Przed końcem stycznia 1658 został instygatorem kor. Z racji sprawowanego urzędu regularnie bywał na sejmach, odczytując listy infamisów, przygotowując akty oskarżenia w procesach przed sądem sejmowym, wnosząc pozwy w sprawach karnych i cywilnych. Na sejmie 1661 r. przedstawił 11 VI akt oskarżenia przeciw dzierżawcy mennicy kor. Tytusowi Liwiuszowi Boratiniemu, zarzucając mu nadużycia w emisji miedzianych szelągów, tzw. boratynek. Sejm ten powołał T-ego do komisji do rozgraniczenia między dobrami królewskimi i szlacheckimi a Kamieńcem Maz. (obecnie Kamieńczyk). Realizując antyariańskie ustawodawstwo sejmu 1658 r. pozwał przed sąd sejmowy w r. 1661 Aleksandra i Dorotę Czapliców i uzyskał dla nich wyrok infamii, a Krzysztofa Przypkowskiego wezwał do podporządkowania się edyktowi o banicji. We wrześniu t.r. uczestniczył w pracach komisji królewskiej pod kierownictwem bp. chełmińskiego Andrzeja Olszowskiego, powołanej dla oszacowania strat poniesionych przez ekonomię malborską w wyniku zniszczeń wojennych oraz powodzi. W r. 1662 lub 1663 był deputatem do tryb. skarbowego radomskiego; wszedł tam do komisji «do przebicia [pewnej] summy […] w mennicy tymphowej».
W poł. r. 1663 był T. z dworem królewskim we Lwowie, podczas rokowań specjalnej komisji z deputatami od skonfederowanego wojska kor. W trakcie ceremonii likwidacji konfederacji wojskowej (Związku Święconego) odczytał 23 VII t.r. rotę przysięgi wojska kor., a następnie odebrał akt konfederacji z rąk marszałka związku Jana Samuela Świderskiego. Zażądał wydania pozostałych dokumentów związkowych; spotkało się to z protestem konfederatów, toteż na polecenie króla zaprzestano forsowania tego żądania. T. jako instygator kor. odegrał ważną rolę w planowanej przez dwór królewski rozprawie z opozycją i wytoczeniu procesu marszałkowi w. kor. Jerzemu Lubomirskiemu. Podpisał mandat królewski przeciw Lubomirskiemu, odczytany publicznie przez marszałka nadw. kor. Jana Klemensa Branickiego 15 X 1664, podczas sejmiku woj. krakowskiego w Proszowicach. Wyznaczył na delatora Hieronima Dunina, powołał świadków, zgromadził wiele dowodów na zdradę marszałka. Tuż przed rozpoczęciem procesu przed sądem sejmowym 5 XII t.r., ze względu na nieobecność oskarżonego, zgłosił wniosek o wydanie wyroku skazującego w trybie zaocznym. Wspomagany przez wiceinstygatora kor. Adama Nowomiejskiego, wygłosił 7 XII pięciogodzinną mowę oskarżycielską. Na podstawie zeznań przywódców Związku Święconego dowodził, że Lubomirski zamierzał wykorzystać konfederację wojskową do obalenia króla, umniejszał też jego zasługi z okresu wojny ze Szwedami. Mowa T-ego zrobiła duże wrażenie na znacznej części izby poselskiej, zwłaszcza na posłach litewskich, oburzonych posądzaniem Litwinów przez Lubomirskiego o działania separatystyczne. Aby przyspieszyć przebieg procesu, T. zaproponował 17 XII przejście postępowania do fazy scrutinium (postępowania dowodowego), na co uzyskał zgodę senatu. Podczas posiedzenia sądu sejmowego 22 XII przedstawił kolejne dowody winy marszałka i zarzucił jego obrońcom granie na zwłokę, a 29 XII zaproponował, by Dunin i świadkowie zaprzysięgli zeznania w urzędzie grodzkim warszawskim.
Po procesie T. ogłosił obszerne sprawozdanie Processus iudicarius in causa illustri et magnifico Georgio Lubomirski… (Varsaviae 1664), w którym odrzucał wysuwane przez sympatyków Lubomirskiego zarzuty o fabrykowanie dowodów i nakłanianie świadków do składania fałszywych zeznań. Pochwała postawy T-ego w anonimowym piśmie „Relacyja o sądzeniu p. Lubomirskiego marszałka przeszłego koronnego na sejmie walnym warszawskim kończącego się roku 1664” spotkała się z ripostą w paszkwilu, w którym m.in. określono T-ego mianem «kulawego». Starania T-ego, by eksmarszałkowi udowodnić podżeganie do buntu przeciw królowi, pozytywnie oceniono w „Replice opacznej informacjej o zmyślonych persekucjach pana marszałka wielkiego koronnego”. Postać T-ego pojawiła się też w pismach politycznych z okresu rokoszu Lubomirskiego; w antykrólewskim utworze wierszowanym „Antypast sejmowy A. 1666” zarzucono mu, że dał się przekupić kanclerzowi kor. Mikołajowi Prażmowskiemu, a w wierszu „Echo żałośne z głosu i wieści przechodzących przez Polskę obozów o uszy pustelnicze obite” (1665 lub 1666) nazwano go «instygatorską gębą, najętą w cenzurze».
Kilka tygodni po śmierci (7 IV 1665) woj. sandomierskiego Jana Zamoyskiego T. na prośbę marszałka w. kor. Jana Sobieskiego podjął się reprezentowania wdowy, Marii Kazimiery Zamoyskiej, w zabiegach o przejęcie dóbr po zmarłym, m.in. star. kałuskiego. Podczas pierwszego sejmu 1666 r. podkreślił w wystąpieniu 21 IV t.r. ważność zapisu testamentowego Zamoyskiego na rzecz jego żony. We wrześniu t.r. (a także w czerwcu 1667) naradzał się z Sobieskim w sprawie dalszych kroków prawnych przeciw siostrze Zamoyskiego, Gryzeldzie Wiśniowieckiej. Zgodnie z intencją dworu wzywał Gdańsk na sejmie 1667 r. do zapłacenia kwarty ze star. puckiego, szacując straty podatkowe z tego tytułu na 2 mln złp., i grożąc odebraniem miastu spornej królewszczyzny. Senat jednak ujął się za Gdańskiem, wskazując na koszty poniesione przez miasto na obronę przed Szwedami. Latem t.r. towarzyszył T. kaszt. poznańskiemu Krzysztofowi Grzymułtowskiemu na sejmiku średzkim. Na drugim sejmie nadzwycz. 1668 r. podpisał 12 IX t.r. dyplom abdykacyjny Jana Kazimierza.
Na sejmie elekcyjnym szlachta 22 V 1669 powierzyła T-emu troskę o porządek na polu elekcyjnym. Wybór Michała Korybuta Wiśniowieckiego podpisał T. z ziemią warszawską. Podczas sejmu koronacyjnego odczytał 12 XI t.r. kondemnaty sejmowe. Na sejmie zwycz. 1670 r. złożył 12 IX podpis pod potwierdzeniem praw przez króla, a 17 IX podkomorzy czerski Teofil Grzybowski wezwał go, by jako instygator kor. przedstawił wszystkie koronne zaległości podatkowe z tytułu kwarty. Gdy przed sądem sejmowym toczył się proces oskarżonego o zdradę Grzymułtowskiego, T. ubolewał na posiedzeniu sądu 8 X, że musi stanąć jako oskarżyciel publiczny przeciw temu zasłużonemu dla szlachty wielkopolskiej kasztelanowi. Na posiedzeniu sądu 13 X wygłosił mowę oskarżycielską, lecz nie sprzeciwił się, gdy senatorowie większością głosów zdecydowali o oddaleniu zarzutów. W szczytowym okresie walki politycznej między zwolennikami króla Michała a malkontentami dołączył do szlachty zebranej pod Gołębiem, gdzie podczas dyskusji w kole konfederackim na temat odpowiedzialności karnej malkontentów zlecono mu 8 XI 1672 przeprowadzenie śledztwa wobec osób, którym sejmiki zarzucały udział w spisku. Na wniosek podkomorzego brzeskiego Spytka Rogacjana Pstrokońskiego w akcie konfederacji gołąbskiej 17 XI t.r. zagwarantowano T-emu bezpieczeństwo. T. był obecny na zjeździe warszawskim w marcu 1673, przekształconym w sejm pacyfikacyjny t.r. Jedną z jego ostatnich czynności urzędowych było wniesienie w lipcu t.r., po śmierci księcia Aleksandra Janusza Ostrogskiego-Zasławskiego, ostatniego właściciela ordynacji ostrogskiej, manifestacji potwierdzającej prawo Zakonu Maltańskiego do dóbr ordynackich.
Dn. 27 VI 1639 otrzymał T. od A. Szołdrskiego dożywotnie nadanie sołectwa w Plewiskach koło Poznania. Od Marcina Małachowskiego kupił w r. 1648 wieś Szczytniki (pow. poznański). Trzymał wieś Gonieczyn w star. rogozińskim (od 20 XI 1657), zrujnowaną przez wojska szwedzkie i cesarskie; osadził tam dwóch ratajów, kupił dla nich bydło i zwolnił ze świadczeń. Dn. 21 I 1658 dostał królewszczyzny Zegrze i Rataje (obecnie część Poznania), z których z uwagi na duże zniszczenia płacił tylko 12 złp. kwarty. Do tych wsi sprowadził na swój koszt osadników. Użytkował ponadto wieś Samborowo, odłączoną od star. pyzdrskiego. Swoje królewszczyzny scedował 26 VIII 1672 synowi. Znaczącym źródłem dochodów T-ego były regularnie otrzymywane pieniądze na funkcjonowanie urzędu instygatorskiego, przeważnie ok. 1 tys. złp. rocznie. W r. 1669 zajął prawem kaduka majątek po zmarłym gdańskim ministrze ariańskim Fryderyku Zwickerze. Zmarł przed 3 XI 1673, został pochowany w kościele Jezuitów w Warszawie w grobowcu pod nawą kościelną. Sejmik średzki skarżył się w r. 1676 na zaległości we wciąganiu akt do ksiąg grodzkich poznańskich z okresu urzędowania T-ego i domagał się dopełnienia tych czynności przez jego spadkobierców.
T. był żonaty (już w r. 1644) z Teofilą z Łukomskich (zm. między 1657 a 1663), córką Jakuba i Urszuli ze Stawskich. T.r. zapisał żonie 5 tys. złp., a w r. 1651 dokonał zapisu dożywocia na swych dobrach. W małżeństwie tym miał córki: Annę (ur. 5 IX 1652 w Poznaniu), Konstancję (ur. we wrześniu 1657), żonę Macieja Tomickiego, star. obornickiego, i Cecylię, zamężną za Janem Franciszkiem Łączyńskim, stolnikiem gostyńskim, oraz syna Jana Stanisława (zm. między 1694 a 1700), który podczas studiów na Uniw. Krak. opublikował dedykowany bp. krakowskiemu Andrzejowi Trzebickiemu utwór o św. Katarzynie męczenniczce „Narcissus candidus et rubicundus…” (Cracoviae 1671).
Elektorowie; Estreicher, XXI; Niesiecki, IX; PSB (Krzysztof Przypkowski); – Achremczyk S., Życie sejmikowe Prus Królewskich w latach 1647–1772, Olsztyn 1999 s. 45; Bąkowa J., Szlachta województwa krakowskiego wobec opozycji Jerzego Sebastiana Lubomirskiego w latach 1661–1667, Kr. 1974 s. 73, 79; Chłapowski K., Realizacja reform egzekucji dóbr (1563–1665). Sprawa zastawów królewszczyzn małopolskich, W. 1984; Czermak W., Sprawa Lubomirskiego w roku 1664, W. 1886 s. 87, 104, 111, 117; Dąbrowski J., Senat koronny. Stan sejmujący za Jana Kazimierza, Kr. 2000; Dworzaczek W., Schlichtyngowie w Polsce. Szkic genealogiczno-historyczny; P. 1938 s. 67–70; Janas E., Konfederacja wojska koronnego w latach 1661–1663, L. 1998; Kamieński A., Stany Prus książęcych wobec rządów brandenburskich w drugiej połowie XVII wieku, Olsztyn 1995; Kaniewski J., Sejmiki koronne wobec problemów wewnętrznych Rzeczypospolitej za panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego, Kat. 2014; Kłaczewski W., W przededniu wojny domowej w Polsce. Walka sejmowa lat 1664–1665, L. 1984; Krawczuk W., Metrykanci koronni. Rozwój registratury centralnej od XVI do XVIII wieku, Kr. 2002 s. 98, 119, 142, 150, 162; Kubala L., Wojna szwedzka, Lw. 1913; Kulecki M., Wygnańcy ze Wschodu. Egzulanci w Rzeczypospolitej w ostatnich latach panowania Jana Kazimierza i za panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego, W. 1997; Lange T., Maltański epizod księcia Hieronima, „Biul. Zw. Pol. Kawalerów Maltańskich” 2010 nr z czerwca s. 18; Łukaszewicz J., Krótki opis historyczny kościołów parochialnych, P. 1863 III 73; Matyasik J., Obóz polityczny króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego, W. 2001; Ochmann-Staniszewska S., Staniszewski Z., Sejm Rzeczypospolitej za panowania Jana Kazimierza Wazy, W. 2011; Polska służba dyplomatyczna XVI–XVIII wieku. Studia, Red. Z. Wójcik, W. 1966; Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655–1660, W. 1957 I; Rachuba A., Litwa wobec sądu nad Jerzym Lubomirskim, „Kwart. Hist.” R. 93: 1986 z. 3 s. 701; Sajkowski A., Krzysztof Opaliński wojewoda poznański, P. 1960 s. 160, 164–5; Tazbir J., Antytrynitaryzm w Gdańsku i okolicach, „Odr. i Reform. w Polsce” T. 21: 1976 s. 17; Wasilewski T., Ostatni Waza na polskim tronie, Kat. 1984 s. 234; Wierzbicki L., O zgodę w Rzeczypospolitej. Zjazd warszawski i sejm pacyfikacyjny w 1673 roku, L. 2003; Zwierzykowski M., Komisja skarbowa poznańska. Z dziejów sejmowej administracji i sądownictwa skarbowego w Wielkopolsce w XVII i XVIII wieku, P. 2003; – Akta poselstw Morstina oraz Leszczyńskiego i Naruszewicza do Szwecji w roku 1655, Wyd. Z. Wójcik, „Teki Arch.” T. 5: 1957 s. 103; Akta sejmikowe województw poznańskiego i kaliskiego, (1616–32), Wyd. W. Dworzaczek, P. 1962 I cz. 2; Chrapowicki J. A., Diariusz, część druga: lata 1665–1669, Oprac. A. Rachuba, T. Wasilewski, W. 1988; Diariusz kołowania i konfederacji pod Gołębiem i Lublinem w 1672 r. wraz z aktem konfederacji, Oprac. A. Przyboś, K. Przyboś, Wr. 1972; Diariusz sejmu koronacyjnego 1669 roku, Oprac. K. Przyboś, M. Ferenc, Kr. 2004; Diariusz sejmu zwyczajnego 1670 roku, Oprac. ciż, Kr. 2005; Diariusz sejmu zwyczajnego 1672 roku, Oprac. K. Przyboś, Kr. 2007; Jan Sobieski. Listy do Marysieńki, Oprac. L. Kukulski, W. 1962; Kochowski W., Lata Potopu 1655–57, W. 1966; Kronika poznańskich Karmelitów Bosych, Oprac. P. F. Neumann, P. 2001 s. 58; Listy Jana Andrzeja Morsztyna, Oprac. S. Ochmann-Staniszewska, Wr. 2002; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1659–1665, województwa poznańskie i kaliskie, Wyd. C. Ohryzko-Włodarska, Wr. 1978 cz. 1; Pisma do wieku J. Sobieskiego, I cz. 2; Pisma polityczne z czasów Jana Kazimierza, Wyd. S. Ochmann-Staniszewska, Wr. 1991 I–III; Poezja związku święconego i rokoszu Lubomirskiego, Oprac. J. Nowak-Dłużewski, Wr. 1953 s. 135, 165; Rudawski J. W., Historia polska, Wyd. W. Spasowicz, Pet. 1855 I 275; Rudomicz B., Efemeros czyli diariusz prywatny pisany w Zamościu w latach 1656–1672, L. 2002 II; Ruska (wołyńska) metryka, księga za 1652–1673, w: Monumenta Historica Res Gestas Europae Orientalis Illustrantia Fontes XV–XVII saec., W. 1999; Testamenty szlacheckie z ksiąg grodzkich wielkopolskich z lat 1631–1655, Wyd. P. Klint, P.–Wr. 2008 s. 124; toż z l. 1657–80, Wyd. tenże, Wr. 2011 s. 286; Vol. leg., IV 105, 295, 486, 724, 1018, V 47; Źródła do dziejów ekonomii malborskiej, Oprac. W. Hejnosz, J. Waluszewska, Tor. 1967 IV; – AGAD: Arch. Radziwiłłów, Dz. II nr 20 k. 684–7, nr 21 k. 97–9, Dz. V nr 16075 k. 1–2, Metryka Kor., nr 371 k. 108, Sigillata, nr 2 k. 32v–3, Arch. Kor. Warsz., Dz. szwedzki, 8b nr 46 k. 1, Arch. Skarbu. Kor., Dz. III nr 5 k. 744, 828, 952, 969, 1003v (Rachunki nadw.), Dz. VI nr 12 k. 225, 401, nr 14, k. 24, 154, 248, nr 15 k. 20–1, 53v, 66, 123, 167, 465, 530, 713, 861–2, Dz. XLVI księga 106 k. 236, Libri Legationum, nr 25 k. 568–8v; B. Czart.: rkp. 148 k. 326; B. Ossol.: rkp. 228 k. 92v–4, rkp. 2754 k. 292v; B. Raczyńskich: rkp. 375 k. 118–210; Informacje Igora Kraszewskiego z P. oraz Michała Zwierzykowskiego z W. na podstawie kwerendy w: AGAD (Metryka Kor., t. 182 k. 523–3v, t. 187 s. 19–21, t. 188 k. 111v–12), AP w W. (Poznań Gr. 678 k. 996v–9, Gr. 681 k. 504v, Gr. 682 k. 471, 561v, 707–7v, 917v–18, Gr. 685 k. 573–5, Gr. 744 k. 79v, Gr. 751 k. 20v, Pyzdry Gr. 88, 1v–2); – Internet: Teki Dworzaczka.
Marcin Sokalski