INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Jan Marcinek  

 
 
1881-12-15 - 1951-08-12
Biogram został opublikowany w 1974 r. w XIX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Marcinek Jan, pseud. Jasiek Sobków z Bieńkowic (1881–1951), rolnik, pisarz ludowy i etnograf-amator. Ur. 15 XII w Bieńkowicach w pow. myślenickim, był synem średnio zamożnego gospodarza i rzeźbiarza ludowego Sebastiana oraz utalentowanej (choć niepiśmiennej) wiejskiej pieśniarki Reginy z Chlebdów. W l. 1885–91 ukończył dwuletnią szkołę ludową w Dziekanowicach, do której uczęszczał nieregularnie ze względu na znaczne oddalenie od wsi rodzinnej. Później pomagał rodzicom w gospodarstwie. Nauczywszy się w szkole pisać, notował teksty śpiewanych przez matkę pieśni weselnych oraz religijnych. Przypadkiem zdobyty egzemplarz „Pana Tadeusza”, podobnie jak wspomnienia z r. 1846 babki oraz jej barwne opowieści o dawnych zwyczajach i obyczajach ludowych, rozbudziły wyobraźnię chłopca i skierowały ku poezji. M. odbywał od r. 1912 do końca pierwszej wojny światowej służbę w wojsku austriackim. Nauczył się wówczas języka serbskiego i poznał cykl pieśni o bitwie na Kosowym Polu, która nasunęła mu pomysł (zrealizowany po wielu latach) napisania polskiej epopei chłopskiej o powstaniu 1846 r.

Jeszcze w r. 1906 rozpoczął M. pracę pisarską drukując, głównie pod pseud. Jasiek Sobków z Bieńkowic, wiersze (np. W obronie ludu), humoreski, korespondencje, a także komedie (Bieńkowianie, Czarownica), które zamieścił w krakowskich tygodnikach ludowych: „Piast” (1906), „Przyjaciel Ludu”, „Obrona Ludu” (1909), a później w „Promieniu” (1929) i „Młodej Polsce” (1929). M. posiadał 7 1/2 hektarowe gospodarstwo w Bieńkowicach. Poza gospodarką pracował także w samorządzie gminnym (był sekretarzem gminy w Sieprawiu), w kółkach rolniczych i kołach młodzieży wiejskiej. W Sieprawiu założył teatr amatorski, dla którego napisał kilka utworów treści komediowej lub moralizatorsko-społecznej (Przybłęda, Bratobójstwo, Głupi Waluś, Zmartwychwstanie). W latach okupacji hitlerowskiej napisał utwór Straszne sny poświęcony rabacji galicyjskiej. W tym czasie zetknął się z Tadeuszem Kudlińskim, Stanisławem Pigoniem i Adamem Polewką (który znalazł w końcu 1940 r. bezpieczne schronienie w domu M-ka). Z inspiracji Polewki rozwinął M. Straszne sny w wielki (73 000 wierszy) poemat Straszny rok, oparty zarówno na autentycznych przekazach tradycji ustnej (m.in. na relacjach babki), a także na materiałach źródłowych (np. kroniki parafialne Dziekanowic i Gdowa). Epos przyniósł mu znaczny rozgłos i duże uznanie po wojnie (2 II 1946 wystąpił M. w Krakowie na poranku poetyckim pisarzy chłopskich, fragmenty utworu były drukowane w prasie, a także w pracach S. Pigonia, S. Czernika i T. Seweryna). Sam M. opisał dzieje powstania poematu i udzielał prasie wywiadów (Jak pisałem „Straszny rok”, „Wieś” R. 3: 1946 nr 30 s. 8; S. Pigoń i J. Marcinek, Rozmowa o poemacie „Straszny rok” i poezji ludowej, „Jedność Lud.” R. 1: 1946 nr 1 s. 4–5).

Nie widząc możliwości wydania w całości utworu oraz uznawszy niedostatki swego warsztatu pisarskiego, M. zniechęcił się do poezji i za namową T. Seweryna zwrócił swe zainteresowania ku etnografii. W r. 1946 został zaangażowany przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie do badań terenowych. Opracował wówczas wiele cennych przyczynków materiałowych w zakresie folkloru ziemi krakowskiej (Funkcja odpraszacza, „Prace i Mater. Etnogr.”, T. 6: 1947; Teksty do szopki w Bieńkowicach w pow. myślenickim, „Spraw. PAU” T. 1948), a także zebrał sporo materiałów, m.in. do zagadnień pomocy sąsiedzkiej i współdziałania gospodarczego na wsi oraz ludowego konwenansu, które ogłosił pośmiertnie T. Seweryn, np. Samopomoc sąsiedzka, Spółdzielczość na wsi w dawnych czasach, Ojcowska nauka dobrego zachowania, Cześć dla chleba i in. („Roczn. Muz. Etnogr. w Kr.” T. 2: 1967). Ponadto napisał M. również – pozostałe w rękopisie – dzieje Bieńkowic w ostatnim stuleciu. M. zmarł 12 VIII 1951 r. w Bieńkowicach.

Z małżeństwa zawartego w r. 1930 w Dziekanowicach z Zofią Śmiglówną, absolwentką uniwersytetu ludowego w Szycach i działaczką kulturalną, miał dwoje dzieci: zootechnika Zofię i rolnika Wojciecha. Rękopis Strasznego roku znajduje się w posiadaniu córki, niektóre prace etnograficzne zostały przekazane do archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie i Muzeum Regionalnego w Myślenicach.

 

Bittner-Szewczykowa H., Materiały do bibliografii etnografii polskiej za 1945–1954 r., Wr. 1958; Polska bibliografia literacka za rok 1946–1951, Wr.–W. 1958–67; W. Enc. Powsz., (PWN); – Czernik S., Chłopskie pisarstwo samorodne, W. 1954 s. 220–2; Frasik J. A., J. M., „Wieś” R. 3: 1946 nr 17 s. 2; Łopuszański B., Zbiory archiwalne Muzeum Etnograficzngo w Krakowie, „Roczn. Muz. Etnogr. w Kr.” T. 3: 1968 s. 305; Merz I., J. M., rolnik, poeta i etnograf, „Prawo Człowieka” R. 3: 1949 nr 1 s. 39–41 (fot.); taż, Pochwała żyjących. J. M., rolnik, poeta i etnograf, „Dzien. Liter.” R. 2: 1948 nr 43 s. 1, 7 (fot.); Pigoń S., Zarys nowszej literatury ludowej (przed rokiem 1920), Kr. 1946; Pogan J., Pisarz – samouk, „Wieś” R. 7: 1950 nr 25 s. 8; Seweryn T., Etnografia pisana przez chłopów, „Roczn. Muz. Etnogr. w Kr.” T. 2: 1967 s. 10–34 (fot.); – Kudliński T., Młodości mej stolica, W. 1970; Wybór pisarzy ludowych, Oprac. S. Pigoń, Cz. 2., Wr. 1948.

Wiesław Bieńkowski

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 
 

Teresa Iżewska

1933-04-08 - 1982-08-26
aktorka filmowa
 

Tadeusz Żychiewicz

1922-01-12 - 1994-11-11
dziennikarz
 

Izydor Modelski

1889-05-10 - 1962-09-25
generał dywizji WP
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 
 

Edward Cyprian Puchalski

1874-09-16 - 1942-11-08
reżyser
 

Jan Prusinowski

1818 - 1892-11-09
poeta
 

Włodzimierz Stebelski

1848-08-31 - 1891-12-22
poeta
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.