INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Jan Nepomucen Spis  

 
 
Biogram został opublikowany w 2002 r. w XLI tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Spis (Spiess, Spiss) Stanisław Jan Nepomucen (1843–1920), biblista, kanonik kapituły krakowskiej, profesor i rektor UJ. Ur. 8 V w Radymnie (pow. jarosławski), był synem Jakuba, burmistrza Radymna, i Cecylii z Zarańskich (1824–1903), bratem Józefa Baltazara (zob.).

W l. 1856–8 uczęszczał S. do gimnazjum w Rzeszowie, a od r. 1859 – w Przemyślu. We wrześniu 1861 powrócił do gimnazjum rzeszowskiego (kl. VII). Stanął tam na czele uczniów (m.in. Kazimierz Salwach, Henryk Roża, Edward Webersfeld, Emanuel Moszyński), którzy pod wpływem wieści z Warszawy utworzyli tajną organizację patriotyczną. S. opuścił Rzeszów 5 XII 1862, uczył się prywatnie i miał rzekomo wyjechać do Radymna. Nie zgłosił się na egzamin dla prywatystów pod koniec stycznia 1863, gdyż był już prawdopodobnie w powstaniu. Walczył jako oficer w oddziałach Antoniego Jeziorańskiego i Mariana Langiewicza. Dopiero w r. 1864 powrócił do nauki; otrzymał zgodę namiestnictwa na egzamin prywatny z kl. VIII (15 VIII), który zdał, lecz decyzją tegoż urzędu do matury nie został dopuszczony. Być może uzyskał ją w Przemyślu, gdzie następnie studiował w seminarium duchownym. Dn. 13 IX 1868 otrzymał święcenia kapłańskie i został wikariuszem w Samborze. Następnie wyjechał do Wiednia na dalsze studia (30 I 1869 – 25 VIII 1871) w Inst. Augustineum (Frintaneum). Na wydz. teologicznym uniw. wiedeńskiego złożył trzy egzaminy doktorskie: z teologii dogmatycznej (10 VII 1869), z teologii moralnej i pastoralnej (14 XII t.r.) oraz z nauk biblijnych (24 VI 1870). Przed złożeniem czwartego egzaminu doktorskiego z historii Kościoła i prawa, został powołany na stanowiska wykładowcy Nowego Testamentu oraz prefekta studiów w seminarium przemyskim. Wykładał tam od 20 I 1873 do 1 VI 1876. W czasie pobytu w Przemyślu założył Stow. Rzemieślników pod Opieką św. Józefa. W czerwcu 1876 został proboszczem w Świlczy pod Rzeszowem.

Po otrzymaniu 14 V 1879 nominacji na profesora zwycz. Nowego Testamentu UJ, przeniósł się S. do Krakowa. Wykładał hermeneutykę biblijną, wprowadzenie do ksiąg Nowego Testamentu i ich egzegezę, a od r. akad. 1880/1 nadobowiązkowo – egzegezę wyższą (sublimior) z tekstu greckiego. Przy swojej katedrze utworzył seminarium naukowe, założył też bibliotekę biblijną i zapewnił fundusz na jej rozwój. Przyczynił się do ufundowania dwóch stypendiów na nagrody dla autorów najlepszych prac z zakresu biblistyki. W r. akad. 1880/1 został obrany dziekanem Wydz. Teologicznego UJ; funkcję tę pełnił jeszcze kilkakrotnie (1885/6, 1891/2, 1898/9–1899/1900 i 1908/9). W r. 1880 otrzymał prezentę uniwersytecką na kanonię w krakowskiej kapitule katedralnej. Na skutek oporu bpa Albina Dunajewskiego instalował się na nią dopiero 5 XI r.n. Wraz z drugim kanonikiem z prezenty uniwersyteckiej, Józefem Sebastianem Pelczarem, domagał się przyznania wszystkich praw i obowiązków, które mieli kanonicy z nominacji biskupiej, w tym możliwości głoszenia kazań w katedrze w święta. Gdy kapituła odrzuciła te żądania, zaś bp Dunajewski nie chciał zająć stanowiska, obaj wnieśli 4 XII 1881 petycję do Kongregacji Soboru i uzyskali 1 XII 1883 przyznanie pełni praw kanonikom z prezenty uniwersyteckiej. Spór ten odbił się głośnym echem w środowisku uniwersyteckim i kościelnym Krakowa, sprowadził na S-a trwałą niełaskę biskupa, był kontynuowany w l. następnych i wreszcie skłonił S-a do opracowania Uwag o kanonikach akademickich kapituły krakowskiej (Kr. 1913). Dn. 17 III 1883 Wydz. Teologiczny UJ nadał mu tytuł doktora honoris causa. Dekretem cesarskim z 14 X 1885 został S. zatwierdzony w zawodzie nauczycielskim. W r. akad. 1887/8 został rektorem UJ. Wygłosił wówczas: Mowę J.M. Rektora […] i odczyt o genealogii Chrystusa Pana przy uroczystości otwarcia roku szkolnego na Uniwersytecie Jagiellońskim dnia 5października 1887 (Kr. 1887, tłum. francuskie: Bruges 1888). T.r. zasiadał w Sejmie Krajowym, jako poseł wirylista. W r. akad. 1888/9 pełnił funkcję prorektora. Był przeciwny przyjmowaniu kobiet na studia na UJ, a gdy w r. 1899 senat uniwersytecki zatwierdził statut Koła Germanistów, dopuszczający udział w nim również studentek, S. zgłosił votum separatum, uznając to za «eksperyment pod wielu ważnymi względami za ryzykowny».

S. był autorem niewielu prac, głównie z zakresu biblistyki i ascetyki. Na prośbę karmelitanek bosych z klasztoru przy ul. Łobzowskiej, których był spowiednikiem od r. 1882, napisał rozprawkę: O czci jaką Kościół oddaje św. Teresie od Jezusa we Mszy św. dnia 15 października (Kr. 1882, tłum. francuskie: Lille [1884], ze wstępem kard. V. A. Dechampsa; wyd. poszerzone: Święta Teresa od Jezusa, reformatorka zakonu karmelitańskiego, Kr. 1900). Ogłosił też Konferencje duchowne wypowiedziane u Panien Karmelitanek Bosych […] (Kr. 1885). Od r. 1885 współpracował z „Encyklopedią Kościelną”. Ponadto wydał m.in. Rozprawę egzegetyczną o pokusach Chrystusa Pana (Kr. 1900), oraz skrypty: Exegesis sublimior Epistolae S. Pauli Apostoli ad Titum (litografowany, Kr. ok. 1890) i Hermeneutika sacra (litografowany, Kr. 1900). Kilka publikacji poświęcił św. Stanisławowi, m.in.: Znaczenie i kult św. Stanisława w dziejach polskich (Kr. 1908), oraz O św. Stanisławie biskupie i męczenniku (Kr. 1908, wspólnie z Kazimierzem Lubeckim). Drukował też w „Czasie”, „Gazecie Kościelnej” i „Przeglądzie Kościelnym”.

W kurii biskupiej w Krakowie był S. cenzorem ksiąg religijnych, doradcą sądu diecezjalnego ds. małżeńskich, radcą i referentem. Pełnił ponadto funkcję komisarza biskupiego do nauki religii w gimnazjum w Podgórzu oraz w szkole Córek Bożej Miłości. Przez wiele lat był członkiem krakowskiej Rady Miejskiej i przewodniczył jej sekcji szkolnej. Przewodniczył Tow. Niesienia Pomocy Ubogim Uczniom Szkół Ludowych, działał w Tow. Oświaty Ludowej (od r. 1883 członek zarządu, potem do r. 1909 prezes oddziału krakowskiego). Założył w Krakowie (w poł. l. osiemdziesiątych) i przez trzy lata kierował katolickim związkiem młodzieży rękodzielniczej. Był ponadto dyrektorem Zakładu św. Jadwigi przy ul. Krupniczej i prezesem Tow. Wychowawczego Domu św. Rodziny. Należał do Arcybractwa Miłosierdzia i Banku Pobożnego. Pomagał w organizowaniu pomocy materialnej dla księży zesłanych na Syberię. Ofiarował na cele społeczne posesję w Radymnie. Ponad 20 lat utrzymywał w swoim domu i własnym kosztem bursę dla kilkunastu studentów. Imię S-a nosiła krakowska bursa dla dzieci nauczycielskich. Przyczynił się do sprowadzenia z Włoch ks. Bronisława Markiewicza, wyjednał mu probostwo w Miejscu (potem Miejsce Piastowe) i wspierał w dziele tworzenia tam nowego zgromadzenia zakonnego – michalitów. W styczniu 1906 w swym mieszkaniu krakowskim urządził zebranie działaczy chadeckich ze Stronnictwa Katolicko-Narodowego, Stronnictwa Chrześcijańsko-Ludowego i Stronnictwa Katolicko-Ludowego; powołano wtedy komisję zjednoczeniową z jego udziałem. W nowo utworzonym Polskim Centrum Ludowym został przewodniczącym Komitetu Wykonawczego, oraz współautorem programu; partia ta rozpadła się jednak już na przełomie l. 1907 i 1908. Z końcem września 1909 został S. na własną prośbę przeniesiony w stan spoczynku, przy tej okazji otrzymał tytuł radcy dworu. Dn. 8 III 1910 odbyła się na uniwersytecie uroczystość pożegnalna S-a. Zachował tytuł profesora honorowego, pełnił nadal funkcje kurialne, katechetyczne i był spowiednikiem u augustianów na Kazimierzu. Zmarł 20 X 1920 w Krakowie i pochowany został na cmentarzu Rakowickim. S. był odznaczony Orderem Żelaznej Korony III kl.(1898).

 

Portret, olej, pędzla Franciszka Machniewicza w Muz. UJ; Fot.: „Czas” 1900 dod. jubileuszowy do nr 146, Der Oesterreichisch-Kaiserliche Orden der Eisernen Krone und seine Mitglieder, Wien 1912; Fot. zbiorowa (zjazd weteranów powstania styczniowego) w B. Jag.: sygn. IF 6656 teka 76 IV; – Estreicher, w. XIX; – Enc. Krakowa; Maliszewski J., Powstanie styczniowe. Notatki biograficzne uczestników, W. 1932 s. 67; Poczet rektorów Uniwersytetu Jagiellońskiego 1400–2000, Kr. 2000; Słown. Pol. Teologów Katol., IV (H. Wyczawski, bibliogr.); – Cyrankiewicz, Przewodnik po cmentarzach Krakowa (dot. matki S-a) – Adamowski M., Gimnazjum rzeszowskie w czasie powstania 1863 roku, w: Roczn. Woj. Rzeszowskiego R. 5: 1964–5 s. 87, 89–90; Bartel W., Wydział Teologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego na przełomie dwóch wieków, „Analecta Cracoviensia” T. 1: 1969 s. 414; Dobrzanowski S., Wydział Teologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1849–1890, „Studia Theologica Varsaviensia” R. 10: 1972 nr 2 s. 67–102; Dzieje teologii katol., III cz. 1; Gordziałkowski J., Krakowski jubileusz Stanisława Tarnowskiego z maja 1909 roku, „Roczn. Krak.” R. 60: 1994; Kanior M., Wydział Teologiczny w dziejach Uniwersytetu Krakowskiego (1780–1880), Kr. 1998; Księga sapieżyńska, Red. J. Wolny, Kr. 1982 I; Michułka W., Ksiądz Bronisław Markiewicz, Marki–Struga–Miejsce Piastowe 1992 s. 52, 92; Perkowska U., Udział kobiet w organizacjach akademickich (politycznych, społecznych, naukowych) Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1894–1939, „Roczn. Krak.” R. 59: 1993; Piech S., Dzieje Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1880–1939, Kr. 1995 (fot.); Szkoła charakterów. Księga jubileuszowa I Gimnazjum i Liceum w Rzeszowie, Oprac. J. Świeboda, Rzeszów 1985; Świeboda J., Dzieje I Gimnazjum w Rzeszowie w latach 1786–1918, Rzeszów 1984; Terlecki R., Oświata dorosłych i popularyzacja nauki w Galicji w okresie autonomii, Wr. 1990; Turowski K., Historia ruchu chrześcijańsko-demokratycznego w Polsce, W. 1989 I; Urban J., Kanonie akademickie krakowskiej kapituły katedralnej 1795–1945, Kr. 1997 s. 118–20; Wyczarowski H. E., Arcybiskup Zygmunt Szczęsny Feliński 1822–1895, W. 1975; – Elenchus venerabilis cleri tam saecularis quam regularis […] dioeceseos Cracoviensis […] za l. 1880–1920, Cracoviae 1880–1920; Jahresbericht des Kaiserl. Königl. Staats-Gymnasiums in Rzeszow für das Schuljahr 1857, Rzeszow 1857 s. 38; toż na r. 1858, [b.r.m.w.] s. 61; Jahresbericht des k.k. Obergymnasiums zu Przemyśl für das Schuljar 1859, Przemyśl 1859 s. 19; Schematismus universi venerabilis cleri saecularis et regularis dioeceseos ritus latini Premislensis za l. 1865–1869, 1872–1880, Premisliae; Skład Uniwersytetu Jagiellońskiego […] 1880/81–1908/9, Kr.; Spis wykładów UJ […] 1879/80–1908/9, Kr.; – Kron. UJ, 1864–87, Kr. 1887 s. 48–9; toż za l. 1890/1–1908/9, Kr.; Mowa ks. rektora Stanisława Spisa wypowiedziana przy uroczystem pożegnaniu w Auli Uniwersytetu dnia 8 marca 1910, Kr. [1910]; Pelczar J. S., Autobiografia, Wyd. J. Bar, „Prawo Kanoniczne” R. 9: 1966 nr 1–2 s. 287, 292–3; Sprawozdania rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego z l. 1886/7–1889/90, Kr.; Sprawozdanie rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego X Prof. Stanisława Spisa z czynności w roku szkolnym 1887/8 […], Kr. 1888; – Kalendarz Czecha na r. 1901, s. 48; „Kur. Rzeszowski” R. 3: 1896 nr 4 (wspomnienie E. Webersfelda); „Notificationes e Curia Principis Episcopi Cracoviensis” 1920 s. 38; – AGAD: sygn. 17u (Min. Wyznań i Oświecenia, Seminaria nauk. UJ), 44u (Katedry i personalia Wydz. Teolog. UJ); Arch. Kapituły Katedralnej w Kr.: Acta actorum, t. 34; Arch. Kurii Metropolitalnej w Kr.: Akta Wydz. Teolog. 1890–1928, Pers. A 778, APA 99 (akta paraf.); Arch. UJ: sygn. S II 619, S II 799, WT II 14, WT II 61, Corpus academicorum Universitatis Cracoviense (Wydz. Teolog. 1850–1954, oprac. M. Barcik); B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: sygn. 4691 T. 2, sygn. 4693 T. 6, sygn. 4700 T. 5, sygn. 4701 T. 1, sygn. 4702 T. 2, 7; Diözesenarchiv w Wiedniu: Instituts-Protokoll des Frintaneums, Bd 4 s. 192; Universitätsarchiv w Wiedniu: sygn. M 16, Univ. Hauptmatrikel, Th 35, Matricula; – Informacje Ludwika Spissa z Kr.

Stanisław Piech

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

 

Józef Baltazar Spis

1845-01-06 - 1913-12-09 nauczyciel
 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

  więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Bernard Sychta

1907-03-21 - 1982-11-25
dramatopisarz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.