INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Jan Nepomucen Sulatycki     

Jan Nepomucen Sulatycki  

 
 
Biogram został opublikowany w latach 2007-2008 w XLV tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Sulatycki Jan Nepomucen Walerian (1781?–1865), kapitan wojsk polskich, marszałek szlachty guberni podolskiej.

Ur. prawdopodobnie w rodzinnym majątku Jurkowce (pow. mohylowski) na Podolu, był młodszym synem Franciszki z Mrozowickich oraz Wojciecha, w r. 1760 posła sejmiku halickiego do sejmiku generalnego woj. ruskiego, od r. 1770 skarbnika, w l. 1771–5 wojskiego, od r. 1788 podkomorzego lwowskiego, właściciela Jurkowiec i klucza jurkowieckiego. S. miał brata Kałacera (Kołacera) Goldiniego (1776?–1860), majora wojsk rosyjskich, oraz siostry: Weronikę, żonę Franciszka Giżyckiego, pułkownika WP, właściciela Krasnopola i Mołoczek w pow. żytomierskim oraz Kustowiec i Słobódki Kustowieckiej w pow. winnickim, Mariannę (zm. 1822), żonę Maksymiliana Trzecieskiego, i Zofię, żonę Zachariasza Hołowińskiego, marszałka pow. bohusławskiego, dziedzica Prucek Wielkich w pow. kaniowskim.

Wg Antoniego Rollego służył S. w Legionach Jana Henryka Dąbrowskiego. Na początku XIX w. przebywał w Paryżu, gdzie ożenił się z Francuzką; żona nie przeniosła się na stałe do Jurkowiec i mieszkała z synem we Francji, dokąd S. od czasu do czasu przyjeżdżał. W czasie wojny polsko-austriackiej 1809 r. wstąpił w czerwcu do oddziału jazdy podolskiej płk. Augustyna Trzecieskiego. Wraz z nim przedostał się w lipcu t.r. do Galicji; tutaj oddział został przekształcony w 6. p. ułanów wojsk galicyjsko-francuskich z Trzecieskim jako dowódcą, a następnie, rozkazem ks. Józefa Poniatowskiego z 28 VIII, w 15. p. ułanów armii Ks. Warsz. W pułku tym awansował S. 13 VIII 1810 do stopnia kapitana. W czasie kampanii rosyjskiej 1812 r. był w nim dowódcą oddziału; pułk poniósł wtedy znaczne straty. Na rozkaz gen. Dominika Dziewanowskiego, 25 X t.r. przemaszerował S. z resztkami swojego oddziału ze Słucka do Hłuska, gdzie znalazł się pod komendą kpt. Józefa Zwolińskiego, dowódcy 3. baonu w 6. pp. S. uczestniczył w przygotowywaniu osłony przeprawy przez Berezynę; 25 XI dostał się do niewoli rosyjskiej pod Bobrem. Został uwolniony prawdopodobnie pod koniec r. 1814; dymisję z WP otrzymał 16 XII 1815.

S. osiadł w Jurkowcach i zajął się gospodarowaniem; wraz z ojcem wzniósł w 1. ćwierci XIX w. dwukondygnacyjny pałacyk. Po wybuchu powstania listopadowego S., znany z patriotyzmu, cieszący się powszechnym szacunkiem i przede wszystkim mający doświadczenie wojskowe, brany był pod uwagę jako kandydat na naczelnika powstania na Podolu. Dn. 20 III 1831, na zjeździe szlachty w Hubniku, wybrany został zaocznie na jednego z siedmiu członków, utworzonej w lutym t.r. Rady Centralnej Tow. Patriotycznego Podolskiego (zwanej później Juntą), która miała przygotować powstanie na Podolu. S., który dystansował się od wszelkich działań politycznych, nie przyjął członkostwa w Towarzystwie i odmówił akcesu do powstania. Mimo to, na zjeździe wojskowych w Gliniańcu 31 III, rozpatrywano ponownie jego kandydaturę na naczelnego dowódcę korpusu kawalerii podolskiej; ostatecznie jednak na naczelnika powstania na Podolu wybrano gen. Benedykta Kołyszkę. Po upadku powstania w grudniu t.r. wygrał S. wybory na marszałka szlachty guberni podolskiej. Car Mikołaj I nie zatwierdził jednak tego wyboru i wskazał na marszałka drugiego kandydata szlachty, Konstantego Przeździeckiego. Niebawem, w styczniu 1832, został S. wybrany przez szlachtę na prezesa Sądu Głównego Podolskiego (II Dep. Spraw Cywilnych) i ukazem z 7 I t.r. otrzymał carską nominację. Wybierany kilka razy, utrzymał to stanowisko przez 25 lat, mimo starań kijowskiego gen.-gubernatora D. Bibikowa, aby zastąpić wybór na ten urząd mianowaniem. W tym okresie większą część roku mieszkał S. w Kamieńcu Podolskim, a w Jurkowcach spędzał głównie miesiące letnie. W r. 1846 został wylegitymowany ze szlachectwa i wpisany do części VI „Księgi szlachty guberni podolskiej”. Z racji funkcji prezesa sądu, korespondował i spotykał się w Kamieńcu (1846) oraz Rzymie (1848) z Zygmuntem Krasińskim, który zaangażował się w sprawy majątkowe na Podolu Delfiny Potockiej oraz jej brata, Aleksandra Komara.

Działalność publiczną łączył S. nadal z wzorowym prowadzeniem gospodarstwa. W Jurkowcach stosował płodozmian, w r. 1844 jako jeden z pierwszych na Podolu założył cukrownię i wielką plantację buraków. W Izraiłówce, leżącej w kluczu jurkowieckim, rozwinął hodowlę owiec mołdawskich (tzw. czuszek) i produkował bryndzę, sprzedawaną na Podolu. W r. 1850 kupił od Feliksa Barczewskiego leżący nad Dniestrem majątek Ladawa (pow. mohylowski), gdzie zorganizował wydobycie fosforytów. Na posadzie lekarza dominialnego i lekarza domowego zatrudnił w r. 1855 Antoniego Rollego, z którym się zaprzyjaźnił. Uchodził za opiekuna włościan; zlikwidował karę chłosty i był zwolennikiem reformy uwłaszczeniowej. W swoich majątkach utrzymywał szkółki i lazarety. We dworze w Jurkowcach «koncentrowało się życie guberni» (Rolle), szlachta podolska ustalała tam m.in. nazwiska przyszłych kandydatów na stanowiska marszałków powiatowych, dyskutowała o reformie uwłaszczeniowej, przedsięwzięciach rolniczo-przemysłowych, organizowała zbiórki pieniężne dla wracających zesłańców i emigrantów. Gospodarz był małomówny i drażliwy, «zdania swoje najczęściej wyrażał monosylabami, skinieniem głowy lub marszczeniem nastrzępionych dużych brwi, które z pogodnym jego obliczem kłóciły się, ale z wydatnymi i ściśniętymi usty i krótko po żołniersku ostrzyżoną czupryną dawały twarzy rycerski wyraz, budzący zaufanie» (Z. Starorypiński). Prowadzenie przez wiele lat domu otwartego, a także namiętność do gry w karty, doprowadziły go do zadłużenia u brata, Kałacera. Nie wiadomo, jaki był udział S-ego w wojnie krymskiej 1853–6, ale po jej zakończeniu otrzymał na pamiątkę brązowy medal «na Andriejewskoj lentie» i złoty krzyż «wojennogo dostoinstwa».

W r. 1857 został S. wybrany na marszałka szlachty guberni podolskiej; ustąpił wówczas z funkcji prezesa Sądu Głównego Podolskiego. Wraz z innymi marszałkami gubernialnymi uczestniczył t.r. w uroczystościach koronacyjnych cara Aleksandra II. Od maja 1858 był prezesem Gubernialnego Komitetu Włościańskiego gub. podolskiej. Należał do Komisji aprowizacji publicznej oraz przewodniczył Komitetowi zajmującemu się więzieniami. W l. pięćdziesiątych był S. rzeczywistym radcą stanu. Przed zbliżającą się wizytą cara Aleksandra II (1 X 1859) w Kamieńcu Podolskim podpisał wraz z marszałkami powiatowymi z Podola adres, w którym dziękowano za pozwolenie oswobodzenia włościan oraz proszono o przywrócenie języka polskiego w szkołach i sądach; ostatecznie adres, wstrzymany przez władze gubernialne, nie trafił do rąk cara. W r. 1860 przebywał S. w Paryżu, gdzie spotykał się z polskimi emigrantami. Jako marszałek gubernialny przyjął 3 IV 1861 opracowany przez szlachtę projekt „Ustawy Podolskiego Rolniczego Towarzystwa”; został on jednak odrzucony przez cara. T.r. przestał S. pełnić funkcje marszałka gubernialnego i prezesa Gubernialnego Komitetu Włościańskiego. Zmarł w r. 1865, został pochowany w Chrzanówce w grobie rodzinnym. Był odznaczony Złotym Krzyżem Virtuti Militari (potwierdzenie 9 XI 1819) oraz orderami: św. Anny II kl. z cesarską koroną i św. Stanisława II kl.

W małżeństwie z nieznaną z nazwiska Francuzką o imieniu Luiza miał S. syna, Kazimierza (ok. 1805–1868?), który w młodym wieku ożenił się, wbrew woli ojca, z Teresą Starożyńską, córką duchownego greckokatolickiego; prawdopodobnie doprowadziło to do zerwania stosunków z synem; po śmierci S-ego właścicielem Jurkowiec został jego bratanek, January Sulatycki (zob.). Jako wdowiec, S. ożenił się z Julią z Uruskich, córką Łukasza Uruskiego, marszałka szlachty pow. mohylowskiego; w czasie pełnienia przez S-ego funkcji marszałka gubernialnego małżeństwo zakończyło się rozwodem (Julia wyszła ponownie za mąż za Jana Bielickiego).

 

Portret ołówkiem przez Ch. Massarda w Paryżu znajdował się w zbiorach syna, Kazimierza Sulatyckiego; – Górski P. Pobóg, Powiat mohylowski w guberni podolskiej. Opis geograficzno-historyczny wszystkich miast, miasteczek, wsi…, Kr. 1902; Marczyński W., Statystyczne, topograficzne i historyczne opisanie guberni podolskiej, Wil. 1822 II; PSB (Rolle Antoni); Pułaski, Kronika, I–II; Słown. Geogr. (Chrzanówka, Izraiłówka, Jurkowce, Ladawa); – Aftanazy, Dzieje rezydencji, IX; Beauvois D., Trójkąt ukraiński. Szlachta, carat i lud na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyźnie 1793–1914, L. 2005; Gembarzewski, Wojsko Pol., 1807–14; Komorowski J., Polskie życie teatralne na Podolu i Wołyniu do 1813 roku, Wr. 1985; Kulczycki J. S., Sulatycki T., Sulatyccy herbu Sas, Londyn 1994 (bibliogr.); [Rolle A. J.] Dr. Antoni, Gawędy historyczne, Oprac. W. Zawadzki, Kr. 1966 I, II; tenże, Po małych drogach, „Kłosy” 1884 nr 979, 983; tenże, Zatarg wołyński 1859 r. Kartka z życia J. I. Kraszewskiego, „Przew. Nauk. i Liter.” T. 17: 1889 s. 6–7, 222; Sienkiewicz J., Wyprawa do Odessy. Fragment z dziennika, w: Mater. do biogr., geneal. i herald. pol., V; Staszewski J., Generał Dominik Dziewanowski, P. 1933; Szpoper D., Pomiędzy caratem a snem o Rzeczypospolitej. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich w guberniach zachodnich Cesarstwa Rosyjskiego w latach 1855–1862, Gd. 2003; Wroński A., Powstanie listopadowe na Wołyniu, Podolu i Ukrainie, W. 1993; Zasztowt L., Kresy 1832–1864. Szkolnictwo na ziemiach litewskich i ruskich dawnej Rzeczypospolitej, W. 1997; – Bobrowski T., Pamiętnik mojego życia, Oprac. S. Kieniewicz, W. 1979 I, II; Gołyński A., Pamiętnik podolskiego powstania 1830–1831 roku, Oprac. E. Kozłowski, W. 1979; Jełowicki A., Moje wspomnienia, W. 1970; Krasiński Z., Listy do Delfiny Potockiej, W. 1975 II, III; Pamiatnaja knižka podol’skoj guberni na 1859 god, Kamenec-Podol’sk 1859 s. 32, 40, 45; Spisok dvorjan, vnesennych v dvorjanskuju rodoslovnuju knigu podol’skoj guberni, Kamenec-Podol’sk 1897; Starorypiński Z., Borowski K., Między Kamieńskiem a Archangielskiem. Dwa pamiętniki powstańców z 1863 roku, Oprac. S. Kieniewicz, W. 1986; Walewski W., Wspomnienia o Podolu, „Pam. Kijowski” (Londyn) T. 3: 1966; Wrotnowski F., Powstanie na Wołyniu, Podolu i Ukrainie w roku 1831, Lipsk 1875 s. 111–13; – Informacje Mariana Wolskiego z Kr. na podstawie Deržavnyj archiv Chmielnickoj oblasti w Kamieńcu Podolskim: F. 226 (Kazionnaja Pałata) op. 80 spr. 521 s. 11 (spis ziemian z pow. mohylewskiego, którzy w 1809 r. wyszli z Augustynem Trzecieskim do Galicji) – fond ten uległ zniszczeniu.

Jolanta Sikorska-Kulesza

 
 

Powiązane zdjęcia

   
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.