INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Jan Pieniążek z Krużlowej h. Odrowąż      Odcisk pieczęci Jana Pieniążka z Krużlowej, Sędziego Ziemskiego Krakowskiego, przywieszony do dokumentu pergaminowego wystawionego w Bieczu 6 lutego 1528 a przechowywanego obecnie w Bibliotece Książąt Czartoryskich w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie

Jan Pieniążek z Krużlowej h. Odrowąż  

 
 
Biogram został opublikowany w 1981 r. w XXVI tomie Polskiego Słownika Biograficznego
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Pieniążek Jan z Krużlowej h. Odrowąż (ok. 1470–1532), sędzia ziemski krakowski, poseł na sejmy, referendarz królewski. Był wnukiem Prokopa, starosty sądeckiego (zob.), synem Prokopa, bratankiem Andrzeja (zob.). W l. 1489–90 Występował w sprawach majątkowych wspólnie z bratem Mikołajem. W r. 1493 za zgodą króla oddał pod opiekę Piotra Chlewickiego i Mikołaja Wojnarowskiego tenutę jasielską (przejętą po stryju Andrzeju) na okres czterech lat; z jakich to nastąpiło przyczyn – nie wiadomo. W r.n. dokonał działu dóbr z bratem i od tej pory brak o nim wiadomości aż do r. 1502, kiedy to jest wzmiankowany jako dzierżawca (wraz z bratem) dóbr Skrzydlna w pow. szczyrzyckim. W styczniu 1505 został, wraz z Mikołajem Chełmskim, pozwany przez Piotra Reja z Topoli o zwrot długu (40 marek). Był już wówczas żonaty z Beatą, córką Marka Radułta ze Skrzydlnej, współtenutariuszką starostwa nowotarskiego. Można przypuszczać, że po r. 1494 P. pozostawał w służbie (na dworze) któregoś z panów małopolskich (może współrodowców Szydłowieckich) i tam zdobył umiejętności prawnicze i skarbowe. W lutym 1512 był na wiecu województwa krakowskiego jako locumtenens Andrzeja Tęczyńskiego, kaszt. bieckiego. Począwszy od r. 1513 natrafiamy na ślady świadczące o związkach P-ka z Mikołajem i Krzysztofem Szydłowieckimi. Ok. r. 1516 został podstarościm przy Krzysztofie Szydłowieckim, od 6 VIII 1515 wojewodzie i staroście krakowskim. Dn. 4 IX t.r. uzyskał zwolnienie od udziału w wyprawie przeciw Tatarom z powodu konieczności strzeżenia zamku krakowskiego. Funkcję podstarościego złożył w r. 1519, kiedy to 28 VII Zygmunt I nadał mu urząd sędziego ziemskiego krakowskiego: urzędowanie rozpoczął 2 VIII w obecności króla.

Kilkakrotnie reprezentował P. województwo krakowskie na sejmach. W r. 1523 był na sejmie piotrkowskim, na którym spisano zasady postępowania sądowego dla Małopolski («Formula processus iudiciarii in terris Poloniae Minoris observanda»). Posłował na sejm piotrkowski w r. 1525 i wraz z Janem Gostyńskim był z niego wysłany do królowej Bony do Krakowa z wiadomością o uchwałach sejmu. Chodziło przede wszystkim o zgodę szlachty na nadzwyczajne podatki oraz przyjęcie przez króla postulatów szlacheckiego programu egzekucji. Władysław Pociecha, komentując to wydarzenie, określił P-ka jako jednego z przywódców szlacheckiego stronnictwa reform. Wydaje się jednak, iż P. był raczej człowiekiem z obozu króla. Właśnie t.r. (przed 26 IV) został mianowany referendarzem królewskim («referendarius curiae regiae»). Pozostawał ponadto w dość bliskich związkach z podkanclerzym Piotrem Tomickim; 19 VII 1529 pisał Tomicki do marszałka w. kor. Piotra Kmity o pełnym zaufaniu, jakie pokłada w działaniach P-ka. Na sejmie 1529/30 r. przemawiał P. w imieniu izby stwierdzając, iż posłowie nie mogą odpowiadać za współbraci szlachtę w sprawie obesłania pospolitego ruszenia: jedynie król może «omnes parere et oboedire». Na sejmie krakowskim 1531/2 r. został P. 21 I wyznaczony przez króla na jednego z deputatów do korektury praw, lecz z powodu rychłej śmierci nie podjął tej pracy. Począwszy od r. 1518 był P. stale wyznaczany na poborcę w województwie krakowskim. Z obowiązków tych wywiązywał się na ogół sprawnie, nie zalegał z rozliczeniami; w r. 1531 popadł w zatarg na tle ściągania czopowego z miastem Kazimierzem koło Krakowa. Dn. 14 II 1532 oddał mu król w dzierżawę czopowe w województwie krakowskim na jeden rok za 1700 złp. Do sądów komisarskich i komisji granicznych był P. powoływany rzadko i – jak się wydaje – przeważnie z inicjatywy króla. Podczas sejmów krakowskich w l. 1527 i 1531/2 ferował wyroki na sądach królewskich. Przez pewien okres (na pewno w l. 1522–3) był z nominacji bpa krakowskiego Jana Konarskiego starostą muszyńskim.

W wyniku pierwszego działu z bratem w r. 1494 P. wziął z dóbr dziedzicznych (w pow. bieckim) Sobniów i Łaski, w r. 1513 zamienił je na Krużlową i Starą Wieś. Żona wniosła mu części w Skrzydlnej, Stróży i Przenoszy, później (m.in. w r. 1519) P. wykupił pozostałe części tych wsi oraz dodatkowo Wolę koło Skrzydlnej z rąk pozostałych spadkobierców Marka Radułta. W Krakowie miał P. dwór pod zamkiem nad Wisłą, w r. 1524 dostał przypadłą królowi prawem kaduka połowę kamienicy na ul. Św. Jana (naprzeciwko kościoła). W Krużlowej ufundował P. w r. 1520 drewniany kościół. Inwestował w powiększenie swojego udziału w dobrach królewskich. Z działu przypadła mu wspomniana już tenuta jasielska (miasto z połową wójtostwa; drugą połowę wójtostwa oraz dochody z jatek mięsnych, piekarni i łaźni miał brat Mikołaj) i wsie w pow. bieckim: Brzyszczki, Hankówka, Przesieki, Glinnik, Koczarowa i Gorajowice z sołectwem. Pomagał żonie w utrzymaniu przypadłych jej części tenuty nowotarskiej. Mimo bowiem starań kaszt. bieckiego Jana Jordana o wykup starostwa (1505) Beata Pieniążkowa pozostała przy dzierżawie a nawet powiększyła swój udział w drodze wykupu poszczególnych wsi od innych członków rodziny. O współdziałaniu P-ka w tej akcji świadczy fakt, iż w r. 1507 występował jako tenutariusz warowni Szaflary, a w r. 1525 wykupił miasto Nowy Targ z wójtostwem z rąk rajcy krakowskiego Michała Spisza. W r. 1530 uczestniczył w wykupieniu przez skarb królewski starostwa nowosądeckiego od spadkobierców Piotra Firleja. Dołożył on 4 000 złp. do ogólnej sumy wykupu (10 000) i dostał to starostwo na lat sześć, z warunkiem umarzania skarbowi z dochodów tenuty po 600 złp. rocznie. Kontrakt ten, zastrzegający zarazem prawo do dzierżawy dla syna, uniemożliwił wykup starostwa po śmierci P-ka. W r. 1532 otrzymał przywilej na starostwo nowotarskie. Zmarł P. w czerwcu 1532 i został pochowany w Szczyrzycu w klasztorze Cystersów, których był dobrodziejem.

Z małżeństwa z Beatą z Radułtów pozostawił synów: Jana, star. sądeckiego, Prokopa (zm. 1567), star. nowotarskiego, i Krzysztofa, oraz córki: Annę, żonę (od ok. r. 1527) Jakuba Szaszowskiego z Gierałtowic i Wilamowic w Księstwie Oświęcimskim, i Katarzynę, klaryskę u Św. Andrzeja w Krakowie.

Brat P-ka Mikołaj był instygatorem królewskim (1527–8), serwitorem bpa krakowskiego Piotra Tomickiego, potem włodarzem biskupiego klucza sądeckiego (1532–5).

 

Słown. Geogr. (Krużlowa); Paprocki; Żychliński, XVI (informacje niepewne); – Kieszkowski J., Kanclerz Krzysztof Szydłowiecki, P. 1912; Pociecha W., Królowa Bona, P. 1949–58, II; Rafacz J., Dzieje i ustrój Podhala nowotarskiego, W. 1935; Sucheni-Grabowska A., Odbudowa domeny królewskiej w Polsce, Wr. 1967 s. 98, 106; – Acta Tom., X–XIV; Album stud. Univ. Crac. II 250 (syn Jan?); Arch. Sanguszków, V nr 180, 199; Lustracja woj. krakowskiego 1564, W. 1962 I 149; Materiały do biografii Mikołaja Reja, Wyd. Z. Kniaziołucki, Arch. do Dziejów Liter., Kr. 1892 VII (pod Krużlowa); Matricularum summ., I–IV; Prawa, przywileje I statuta m. Kr., I; Starodawne Prawa Pol. Pomn., VI s. 22, 31, 59; Starowolski, Monumenta Sarmatarum; Wypisy źródłowe do dziejów Wawelu 1501–1515, Oprac. B. Przybyszewski, Kr. 1965; Zbiór aktów do historii ustroju i sądów prawa polskiego, Arch. Kom. Prawn. AU, Kr. 1909 VIII cz. 2 nr 3, 9, 14, 15; – Arch. Kurii Metropol. w Kr.: Episcopalia Crac., t. 7 k. 476; Arch. Państw. w Kr.: Castr. Biec., t. 3 s. 766, Terr. Biec., t. 2 s. 139, t. 4 s. 9, 299, Terr. Crac., t. 23 s. 103, t. 30 s. 336–337, Terr. Czchov. t. 7 s. 32; Okresný Archiv w Bardiowie: rkp. 5154 (informacja Feliksa Kiryka); – Bibliografia do Mikołaja: Acta Tom., XIV, XVII; Matricularum summ., IV.

Halina Kowalska

 

 
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.