Romaszkiewicz (Romaszkiewic, Ramaszkiewicz, Ramaszkowicz) Jan bądź Piotr (zm. po r. 1667), Ormianin, tłumacz i stały goniec Rzpltej do Chanatu Krymskiego.
Służbę w kancelarii kor. R. rozpoczął prawdopodobnie w początkach panowania Władysława IV. Już w r. 1636 znajdował się w poselstwie Stanisława Oświęcima do Turcji w charakterze tłumacza i gońca. W r. 1637 był R. w Konstantynopolu w charakterze agenta hetmana Stanisława Koniecpolskiego. Po uwięzieniu przez chana Behadur Gereja polskiego posła Krzysztofa Dzierżka, został R. wysłany jesienią 1639 do Bakczysaraju. Wyjechał z Jass 16 X t.r., docierając do Konstantynopola już 24 X. Nie udało mu się jednak uzyskać uwolnienia Dzierżka i innych polskich jeńców. Złożył wówczas relację z poskromienia Kozaków w l. 1637–8 oraz zapowiedział przybycie do Carogrodu posła wielkiego. Powrócił do Rzpltej w styczniu 1640. T.r. brał udział jako tłumacz w wielkim poselstwie Wojciecha Miaskowskiego, podkomorzego lwowskiego do sułtana w celu zawarcia wieczystego pokoju (luty–lipiec). Spełniał R. w tym poselstwie również funkcje gońca.
Za panowania Jana Kazimierza był R. stałym gońcem i «małym posłem» króla i Rzpltej do Bakczysaraju i Stambułu. Po klęsce pod Korsuniem (26 V 1648) jeździł do chana Islam Gereja III w sprawie wykupu polskich jeńców. Wziął udział w r. 1649 w wyprawie zborowskiej Jana Kazimierza i z rozkazu króla z listem od kanclerza kor. Jerzego Ossolińskiego pierwszy przybył do obozu wojsk polskich pod Zbarażem (21 VIII), informując Andrzeja Firleja, kaszt. bełskiego, o zawarciu ugody z Kozakami. Nie ufano R-owi z racji jego niskiego pochodzenia, dziwiono się, iż do tak ważnej misji król wybrał właśnie jego. Przed sejmem 1650 r. w listopadzie wyjechał jako goniec do Bakczysaraju, gdzie wobec przygotowań do wojny z Polską przyjęto go źle, traktując jako szpiega. W początkach 1651 r. został ponownie wysłany do chana Islam Gereja III, m. in. w celu uwolnienia syna hetmana w. kor. Potockiego – Mikołaja (późniejszego gen. ziem podolskich), który pozostał u Tatarów jako gwarancja, że okup za ojca będzie całkowicie wypłacony. Skromne fundusze jakie otrzymał ze skarbu kor. (1700 zł.) skłoniły R-a do bardzo ryzykownego kroku, a mianowicie podjął się wykraść młodego Potockiego z niewoli bez uiszczenia należnego okupu. Przedsięwzięcie nie powiodło się, R. został uwięziony i pozostał kilka lat w niewoli. Gdy w r. 1654 poseł polski Mariusz St. Jaskólski na znak przyjaźni i zawartego sojuszu przeciwko Moskwie i Kozakom upominał się o zwrot R-a, wezyr chański miał odpowiedzieć, «iż od wieków Krym takiego wstydu nie miał, żeby kogo z Krymu wykraść miano». Pobyt w niewoli pozwolił R-owi lepiej opanować język tatarski, na którego naukę pobierał nawet subsydia w trakcie swoich legacji do Chanatu. Wiosną 1655 znajdował się R. na wolności, gdyż wiózł odpowiedź Jana Kazimierza na majowe poselstwo Dedesz agi. W t.r. wraz z oboźnym kor. Andrzejem Potockim został wysłany z obozu wojsk kor. pod Rzeszowem (6 X) do chana Mehmeda Gereja IV z prośbą o posiłki w związku z wojną ze Szwedami. W r. 1656 był w charakterze kuriera członkiem poselstwa podczaszego chełmskiego Jana Szumowskiego, wysłanego w celu sprowadzenia posiłków tatarskich. T.r. wraz ze star. radomskim Mikołajem Podlodowskim miał R. towarzyszyć posłowi chana Alemu mirzie w jego misji do Fryderyka Wilhelma w celu odwiedzenia go od sojuszu ze Szwedami (wg rezydenta gdańskiego Jerzego Barckmana przewodnikiem był Jan Romaskiewic). Na początku 1657 r., po agresji Jerzego II Rakoczego, został wysłany ponownie do chana z podarkiem 1100 złp., by domagać się natychmiastowej pomocy zbrojnej chana przeciwko Kozakom i Rakoczemu. W l.n. R. nadal pozostawał w służbie dyplomatycznej. Ostatnią znaną nam misję na Krym odbył w grudniu 1667. Wiózł on listy do rezydentów polskich przy chanie Adil Gereju: późniejszego cześnika poznańskiego Mikołaja Złotnickiego i towarzysza roty hetmana w. kor. J. Sobieskiego Adama Łychowskiego (Lichowskiego). R. wzbudził u rezydentów mieszane uczucia. Z jednej strony oskarżali go o nieuczciwość podając, że «oddał nam pieniądze na półtorasta czerwonych złotych szkody w nich uczyniwszy», z drugiej strony podkreślali, iż włożył dużo wysiłku w uwolnienie wielu polskich jeńców, wykładając na to własne fundusze. Brakującą sumę przedstawiciel chana Dedesz aga odebrał za pośrednictwem R-a dopiero w Chocimiu. Zmarł zapewne w początkach panowania Michała Korybuta, gdyż nic nie wiemy o działalności R-a w czasach tego króla i jego następcy.
R. oceniany był bardzo różnie. Jedni chwalili go za jego uczciwość, wierność i znajomość rzeczy (J. Szumowski), inni podkreślali jego zachłanność na pieniądze i powątpiewali w bezinteresowność, nie negując jednak zdolności prowadzenia pertraktacji przy wymianie czy wykupie jeńców. W czasie swoich legacji R. często zaciągał pożyczki, które niechętnie regulował. W czerwcu 1661 interweniował u Jana Kazimierza sam chan Mehmed Gerej IV, aby R. zwrócił 150 talarów Tatarzynowi Hadży Jajdarowi Bohasewiczowi. Zdaniem wielu zbytnia chciwość i niskie pochodzenie nie pozwoliły R-owi awansować w kancelarii kor.; powierzano mu funkcje gońca lub «małego posła» przede wszystkim z racji dobrej znajomości języka tureckiego i tatarskiego oraz obyczajów krajów Wschodu.
Uruski, XV 240 (błędnie określono R-a jako rotmistrza h. Ślepowron); – Baranowski B., Dzieje jasyru na Gródku Karaimskim, „Myśl Karaimska” R. 25: 1947 t. 2 s. 47; tenże, Ormianie w służbie dyplomatycznej Rzeczypospolitej, tamże R. 24: 1946 t. 1 s. 128–32; tenże, Stosunki polsko-tatarskie w latach 1632–1648, Ł. 1949 s. 90, 105, 115; tenże, Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do XVII w., Ł. 1950; Droysen J. G., Die Schlacht von Warschau 1656, Leipzig 1863, s. 141–2 (jako Jan); Frąś L., Obrona Zbaraża w r. 1649, Kr. 1932 s. 67; Hruševskij M., Istorija Ukraini-Rusi, Kiev 1928 IX cz. 1 s. 175; Panaitescu P. P., Calatori poloni in Tarile Romane, Bucuresti 1930 s. 33–5; Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655–1660, W. 1957 I; Tomkiewicz W., Jeremi Wiśniowiecki, W. 1933; Wróbel-Lipowa K., Działalność dyplomatyczna Ormian polskich w XVI–XVIII wieku, w: Studia z dziejów kontaktów polsko-ormiańskich, Pod red. M. Zakrzewskiej-Dubasowej, L. 1983 s. 110–12; Zakrzewska-Dubasowa M., Ormianie w dawnej Polsce, L. 1982 s. 146, 288, 295; – Documente privitoare la istoria României culese din archivele polone. Secolul al XVII-lea, [Wyd.] J. Corfus, Bucuresti 1983 s. 158–9; Dokumenty Bohdana Chmelnyckogo, [Wyd.] I. Kripjakewič i Ji. Butič, Kiev 1961; Essentialia relacyi niejakiego Romaskiewicza, sługi pana krakowskiego, który powrócił z Konstantynopola od Mechmet Baszy kajmakana 22 Januarii 1640, „Przyjaciel Ludu” R. 11: 1844 t. 1 nr 7 s. 50–3; Kochowski W., Climacter, Kr. 1688 I 443; Michałowski J., Księga pamiętnicza, Wyd. A. Z. Helcel, Kr. 1864 nr 150 s. 468–9; Ojczyste spominki w pismach do dziejów dawnej Polski, Wyd. A. Grabowski, Kr. 1845 133; Pisma do wieku Jana Sobieskiego, I nr 9 s. 142, nr 121 s. 325; Vossoedinenie Ukrainy s Rossijej, Moskva 1954 II 483; Wielka legacja Wojciecha Miaskowskiego do Turcji w 1640 r., Wyd. A. Przyboś, Kr. 1985 (zob. indeks); Z podróży Oświęcima, Wyd. K. Kantecki, Lw. 1875 s. 3, 8; Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, Wyd. J. U. Niemcewicz, Lipsk 1840 V 52–3; – AGAD: AKW., dz. tatarski, kart. 60 t. 20 nr 20, kart. 61 t. 137 nr 279, kart. 62 t. 23 nr 354 a, b, t. 27 nr 358–360, t. 60 nr 392, Rach. Sejmowe nr 47 k. 90v., nr 49 k. 74, Libri Legationum nr 33 k. 47v.; B. Czart.: rkp. 148 nr 133 k. 665, rkp. 137 k. 107–108, rkp. 163 nr 200 k. 919, rkp. 402 k. 265, rkp. 1376 k. 112.
Mirosław Nagielski