Rotstadt Józef, pseud., następnie nazwisko Krasny, pseud. i krypt.: J. Czerwony, Joterko, Kr, Mianowski, rt (1877–1932), działacz komunistyczny, publicysta. Ur. 25 XI w Warszawie, był synem Jakuba, fabrykanta, i Rozalii z domu Blumenthal.
R. ukończył w r. 1892 czteroklasową szkołę prywatną Łogowskiego w Warszawie. Uczestniczył 17 IV 1894 w tzw. kilińszczyźnie, za co osadzono go w areszcie na 4 tygodnie. Tu nawiązał pierwsze kontakty z działaczami Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS). Po ukończeniu szkoły – jak pisał później – «pod wpływem inteligencko-etycznych nastrojów» zaczął się uczyć szewstwa. Po czterech miesiącach rzucił naukę tego rzemiosła. Był następnie nauczycielem ludowym, biuralistą w fabryce, korektorem w drukarniach. Działalność publicystyczną rozpoczął w r. 1900. Artykuły drukował w „Przeglądzie Tygodniowym”, „Niwie Polskiej” i „Gońcu Łódzkim”. W r. 1901 wstąpił do Stowarzyszenia Pracowników Handlowych wyznania mojżeszowego w Warszawie, stając na jego lewym skrzydle i przewodząc sympatykom ruchu rewolucyjnego. W okresie wojny rosyjsko-japońskiej 1904 r. R. zbliżył się do Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL). W r. 1905 za pośrednictwem Mieczysława Warszawskiego-Brońskiego Zarząd Główny partii nawiązał kontakt z R-em, chcąc przy jego pomocy wciągnąć do ruchu lewicowe elementy drobnomieszczańskie. W tym czasie R. był redaktorem wydawnictwa informacyjnego „Rocznik Warszawski” (1904–5). Lokal tego wydawnictwa wykorzystywano do celów partyjnych. Po krwawej demonstracji pierwszomajowej w Warszawie w r. 1905 R. wstąpił 2 V do SDKPiL. Dzięki jego agitacji duża grupa pracowników handlowych wzięła udział w demonstracji protestacyjnej 4 V w związku z wydarzeniami z dn. 1 V. On też był głównym organizatorem, a następnie członkiem trzyosobowego zarządu organizacji handlowców w Warszawie. Dn. 6 XI 1905 wystąpił na wiecu pracowników handlowych w Dolinie Szwajcarskiej. W r. 1905 ukazała się legalnie w Warszawie spolszczona przez R-a broszura N. N. Rożkowa „O formach przedstawicielstwa ludowego”. W grudniu 1905 powierzono mu sprawę techniki wydawniczej legalnego organu partii „Trybuna Ludowa”. Na początku r. 1906 przez 4 miesiące kierował lubelską organizacją SDKPiL. Zagrożony aresztowaniem, wyjechał do Warszawy. Tu jednak został w nocy z 18 na 19 IV 1906 aresztowany. Dn. 29 IV przewieziono go do Lublina; zwolniony został 1 VI za kaucją 300 rb. Podczas obradującego w Zakopanem w czerwcu 1906 V Zjazdu SDKPiL przebywał w Łodzi, kierując tamtejszą organizacją partii.
Później R. był sekretarzem centralnej redakcji partyjnej w Warszawie, uczestniczył w redagowaniu nielegalnego organu partii „Czerwony Sztandar”. Wg jego własnej relacji miał zredagować ok. 80 numerów. Zajmował się też finansami partii. Dn. 26 XII 1906, podczas spotkania przy ul. Ceglanej (które odbywało się pod pretekstem założenia szkoły dla robotników-analfabetów) działaczy SDKPiL i Bundu w celu ustalenia wspólnej taktyki wyborczej w czasie wyborów do II Dumy Państwowej, R. został aresztowany. W czasie rewizji w jego mieszkaniu przy ul. Śliskiej 12 m. 12 znaleziono znaczną ilość nielegalnej literatury politycznej oraz spisy działaczy partii; urządzona w jego mieszkaniu zasadzka doprowadziła do aresztowania Feliksa Dzierżyńskiego i innnych działaczy SDKPiL. R-a osadzono w areszcie na Ratuszu, skąd po kilku tygodniach przeniesiono na Pawiak. Chociaż 8 VII 1907 podjęto decyzję o zwolnieniu go za kaucją, 11 VII t. r. przewieziony został do więzienia w Lublinie, gdzie śledztwo przeciw niemu prowadziła żandarmeria lubelska. Na rozprawie 30–31 V 1908 przed Specjalnym Kolegium Warszawskiej Izby Sądowej (WIS) na sesji wyjazdowej w Lublinie został za działalność w tym mieście skazany na 6 lat katorgi (wyrok liczono od 13 VII 1908). Dn. 29 IX t.r. przebywał w więzieniu lubelskim, następnie przewieziono go ponownie na Pawiak. Podczas kolejnej rozprawy przed Kolegium Specjalnym WIS 7–9 XI 1908 (wspólnej z F. Dzierżyńskim i in.) skazano R-a na 4 lata katorgi, uznając, że wyrok ten zalicza mu się do wyroku poprzedniego. Po wyroku osadzono go w warszawskim Arsenale, a następnie w więzieniu kieleckim (przełom 1909–10). Stąd przewieziony został do więzienia w Smoleńsku, a następnie w Irkucku. Tu – najwidoczniej przy zastosowaniu amnestii – zwolniono go 25 XII 1913 z katorgi na osiedlenie. Przebywał w Birulskoje, pow. wiercholeński gub. irkucka (obecnie Kraj Krasnojarski); w sąsiedniej Manzurce toczył spory z działaczami PPS, brał też udział w konferencji bolszewików pow. wiercholeńskiego.
Dn. 20 V 1914 R. zbiegł za granicę. Przedostał się do Wiednia, skąd wyjechał na kurację do Trenczyna (Węgry). Zagrożony po wybuchu wojny aresztowaniem przez policję węgierską, wyjechał do Wiednia, a stamtąd do Genewy. Tu brał udział w ogólnorosyjskiej komisji pomocy emigrantom. Z chwilą, gdy dowiedział się o rozłamie w SDKPiL, stanął po stronie frakcji «rozłamowców». Dn. 18 II 1915 wystosował w tej sprawie z Genewy do Zarządu Krajowego (ZK) SDKPiL («rozłamowców») specjalne oświadczenie. Wszedł do kolegium redakcyjnego wydawanego w Zurychu organu «rozłamowców» – „Gazety Robotniczej”, stanowiącej formalnie organ Komitetu Warszawskiego SDKPiL. Zachowała się jego obszerna korespondencja polityczna przesyłana z Genewy do Zurychu do członka ZK SDKPiL Jakuba Haneckiego, w której m. in. wyrażał poparcie dla W. Lenina (z którym utrzymywał dość żywy kontakt osobisty). Po zajęciu Warszawy przez wojska niemieckie uzyskał zezwolenie władz niemieckich na przyjazd do Król. Pol. i w końcu października lub na początku listopada 1915 przybył do Warszawy. Wkrótce stał się jednym z czołowych propagandystów SDKPiL («rozłamowców») w stolicy. Od czerwca 1916 działał w zarządzie Tow. «Wiedza Robotnicza». Był też redaktorem i czołowym publicystą wydawanej przez «rozłamowców» „Naszej Trybuny”. Dn. 15 VI 1916 wszedł do Socjaldemokratycznego Komitetu Wyborczego («rozłamowców») powołanego dla przeprowadzenia udziału partii w pierwszych wyborach do Rady Miejskiej m. Warszawy. Już 22 VI został aresztowany i następnie przewieziony do obozu koncentracyjnego dla jeńców cywilnych w Havelbergu koło Poczdamu. Dn. 27 X 1916 zwolniono go, lecz po miesiącu osadzono ponownie w Havelbergu. Tu przebywał co najmniej do listopada 1917, później przeniesiono go do twierdzy modlińskiej, skąd wyszedł na wolność dopiero w listopadzie 1918. W Havelbergu opisał swoje wrażenia z pobytu na Syberii ogłoszone drukiem w Wiedniu w r. 1922 pt. Na Syberii. Dziewięć listów zesłańca. Z ramienia zjednoczonej od r. 1916 SDKPiL należał w listopadzie 1918 do współorganizatorów Warszawskiej Rady Delegatów Robotniczych (RDR), był też redaktorem jedynego numeru z datą 4 XII 1918 „Wiadomości Rady Delegatów Robotniczych m. Warszawy”.
Dn. 16 XII t. r. wziął R. udział w obradującym w Warszawie I Zjeździe Komunistycznej Partii Robotniczej Polski (KPRP). W końcu grudnia został wysłany do pracy w Zagłębiowskim Komitecie Okręgowym KPRP. Od 27 I 1919 był przedstawicielem KPRP w Komitecie Wykonawczym RDR Zagłębia Dąbrowskiego, odpowiadał za Wydz. Kulturalno-Oświatowy tej Rady. Był współredaktorem „Wiadomości Rady Delegatów Robotniczych Okręgu Sosnowieckiego” oraz pisma „Komunista”, półlegalnego organu zagłębiowskiej organizacji KPRP (1 I – 23 III 1919). W maju 1919 został wysłany jako delegat KPRP do Węgierskiej Republiki Radzieckiej, gdzie w Budapeszcie organizował polskich robotników i żołnierzy do walki w obronie rewolucji węgierskiej. Był redaktorem i wydawcą pisma polskiego „Gazeta Czerwona”. Ogłosił też kilka polskich broszur, wśród nich własną Węgry i Polska. Po upadku rewolucji węgierskiej przeniósł się do Wiednia. Tu co najmniej od sierpnia 1919 redagował polski tygodnik komunistyczny „Świt” oraz wydawał liczne broszury propagandowe. Najprawdopodobniej jego pióra jest jedna z pierwszych polskich broszur o Leninie z r. 1920 (przedruk. w: „Z pola walki” 1960 nr 2). Był także współzałożycielem i współredaktorem oraz autorem artykułów (głównie na tematy polskie) teoretycznego tygodnika o silnie dogmatycznej tendencji „Kommunismus. Zeitschrift der Kommunistische Internationale für die Länder Südosteuropas”. On też był redaktorem „Polnische Correspondenz”, biuletynu przeznaczonego dla prasy niemieckiej. Na początku 1921 działał w Komunistycznej Partii Górnego Śląska, współpracował z jej organami „Czerwony Sztandar” i „Oberschlesische Rote Fahne”. W tym też okresie czynny był w radzieckim wywiadzie w Europie południowo-wschodniej. Aresztowany podczas przejazdu przez Czechosłowację, przetrzymywany był 3 miesiące; ostatecznie skazano go na 8 dni aresztu za posiadanie fałszywego paszportu.
Na początku 1922 r. R. przybył do Rosji radzieckiej. Odtąd posługiwał się nazwiskiem Krasny. Został członkiem Komunistycznej Partii (bolszewików) Rosji, RKP(b), od r. 1925 Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików)-WKP(b), ze stażem od r. 1904. Pracował początkowo w Komisariacie Ludowym Spraw Zagranicznych Rosyjskiej Federacyjnej Republiki Radzieckiej, lecz jeszcze w r. 1922 został kierownikiem Biblioteki Akademii Socjalistycznej w Moskwie. Współpracował z Biurem Polskim Komitetu Centralnego (KC) RKP(b) i jego organem prasowym „Trybuna Komunistyczna” (ogłosił tu m. in. 7 XI 1922 wspomnienia W Modlinie i Havelbergu). W czasie IV Kongresu (5 XI – 5 XII 1922) Międzynarodówki Komunistycznej brał udział jako gość w obradach Komisji Polskiej Kongresu. Na początku 1923 r. współpracował z Komisją Rolną MK, zaś po kongresie założycielskim Międzynarodówki Chłopskiej w Moskwie (10–16 X 1923) został pierwszym sekretarzem organizacyjnym tej centrali, zamieszczał artykuły w jej organie prasowym „Krest’janskij Internacyonal”. Z inicjatywy R-a (maj 1923) zostało utworzone Centralne Wydawnictwo Ludów Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich działające pod jego kierownictwem (krótko jako dwa centralne wydawnictwa: Wschodnie i Zachodnie, a od maja 1924 jako jedno). Od 18 X 1923 był członkiem Wszechzwiązkowego Stowarzyszenia Starych Bolszewików. Należał też do Wszechzwiązkowego Stowarzyszenia byłych Katorżników i Zesłańców Politycznych. Reprezentując tendencje dogmatyczne, R. popierał w r. 1924 opozycję przeciw kierownictwu KPRP, na czele którego stali wówczas Maria Koszutska-Kostrzewa i Adolf Warski. Od 23 I 1925 był sekretarzem odpowiedzialnym Polskiej Komisji Historii Partii KC WKP(b) i kierownikiem Polskiego Archiwum Komunistycznego, tworzonego przy wsparciu F. Dzierżyńskiego i Józefa Unszlichta w obrębie Instytutu Lenina przy KC WKP(b). Z inicjatywy R-a zaczęło się ukazywać w Moskwie od r. 1926 czasopismo poświęcone dziejom ruchu robotniczego w Polsce – „Z pola walki”. R. był redaktorem jego pierwszych 4 numerów. Uczestniczył w IV Konferencji Komunistycznej Partii Polski (KPP) w Moskwie (24 XI – 23 XII 1925). Krytycznie ocenił zwartość ideologiczną KPP, ponowił ataki na Koszutską i Warskiego, poinformował także o działalności Polskiej Komisji Historii Partii. W r. 1925 ukazały się w Moskwie jego dwie broszury Łódzkie powstanie zbrojne oraz Tyszka. Zarys życia i działalności. Pod jego redakcją wydano zbiór artykułów „1905 rok w Polsce” (Moskwa 1926), w którym wspólnie ze Stanisławem Pestkowskim napisał obszerny Zarys ruchu rewolucyjnego w Polsce 1905 r. Również pod jego redakcją ukazały się SDKPiL-owskie „Materiały do dziejów ruchu socjalistycznego w Polsce” T. 1. Cz. 1 1893–1904, Cz. 2 1904–1905 (Moskwa 1927). W r. 1929 rosyjskie wydanie Reymonta „Ostatni Sejm Rzeczypospolitej” wyszło z przedmową R-a. W ostatnich latach życia R. opracował Pol’sko-russkij slovar’ (Moskva 1931), zawierający ok. 45 tys. słów, i Russko-pol’skij slovar’, który ukazał się pośmiertnie (Moskva 1933). R. zmarł 5 II 1932 w Moskwie.
R. był dwukrotnie żonaty: po raz pierwszy z Rozalią z Rozradowskich (ur. 1881), nauczycielką, czynną w SDKPiL, po raz drugi z Lilą Liebling (zob. Rotstadt Zofia). Z pierwszego małżeństwa miał córkę Ułonę (ur. 1903) i syna (ur. 1907).
Lazitsh B., Drachkovitch M., Biographical Dictionary of the Comintern, Stanford 1973; – Hawranek F., Ruch komunistyczny na Górnym Śląsku w latach 1918–1921, Wr. 1966; Kałuża A., Poprawska S., Rady Delegatów Robotniczych w Zagłębiu Dąbrowskim (1918–1919), Kat. 1961; Kochański A., Józef Krasny-Rotstadt, „Z pola walki” 1958 nr 1 s. 243–9 (życiorys, bibliogr. prac, fot.); Kowalczyk J., Ludzie i sprawy wiedeńskiego „Świtu”, „Roczn. Hist. Czasopism. Pol.” T. 15: 1976 z. I s. 99–112; – Biesiedowski G. Z., Pamiętniki dyplomaty sowieckiego, P. [b. r. w.] s. 40–51; IV Konferencja KPP 24 XI – 23 XII 1925, W. 1972 I–II; Koszutski S., Walka młodzieży polskiej o wielkie ideały, W. 1928; Rady Delegatów Robotniczych w Polsce 1918–1919, W. 1961–5 I–II; – „Gaz. Robotn.” 1915 nr 24 z. 8; „Krasnyj Archiv” (Moskwa) 1926 nr 3 (16) s. I–XIV; „Z pola walki” 1932 nr 13 s. 160–3; – AGAD: Warsz. Izba Sądowa 240 (sprawa R-a, Dzierżyńskiego i in.), Pomocnik GGW 759 k. 10, GGW 2930 (106 708); AP m. W.: WGZŻ sygn. 1748 k. 49, 52, 55, 58, sygn. 1695 k. 290–291, 293, 308, 322, sygn. 2606 k. 28, 33, 68–71, 170–181, 183, 217, sygn. 2587 k. 27, 99, WRG Wydz. Więzienny Ref. 2 1908/391; CA KC PZPR: Teczka osobowa 3139 (J. R.); Instytut Marksizmu-Leninizmu w Moskwie: f. 163 op. 1 d.259 478, 564 (mikrofilmy w CA KC PZPR w opracowaniu), f. 293 spuścizna R-a), f. 486 op. 1 d. 59, 82, 96, 100 (mikrofilmy w CA KC PZPR w opracowaniu); – „Arch. Ruchu Robotn”. T. 13 (mszp.).
Aleksander Kochański