Świeżawski (Swieżawski, Swierzawski) Leon (1870—1936), lekarz, literat, działacz społeczny, propagator ateizmu.
Ur. 19 II (ochrzczony w Baryszu w pow. buczackim) w rodzinie ziemiańskiej, był synem Józefa Szymona (zm. 1872) i Zofii z Szawłowskich (1843—1934). Miał brata Adama (1868—1910), oficera wojsk austriackich, urzędnika kolejowego, żonatego z Walerią ze Skolimowskich, oraz siostrę Ewę (ur. 1872), zamężną za Julianem Różyckim, bankierem lwowskim. Przyrodnimi braćmi Ś-ego z drugiego małżeństwa matki ze szwagrem Wincentym Antonim Świeżawskim (1837—1914) byli: Kazimierz (1874—1953), prawnik, ożeniony z Anną z Kukawskich (1876—1935), oraz Tadeusz Michał (zob.).
Ś. uczył się najpierw pod kierunkiem prywatnego nauczyciela, a następnie w gimnazjach w Stanisławowie oraz Przemyślu, gdzie 22 VI 1889 zdał maturę. T.r. podjął studia medyczne w Krakowie na UJ i 26 VII 1895 uzyskał dyplom doktora wszech nauk lekarskich. Odbył służbę wojskową jako lekarz w austriackim szpitalu wojskowym na Wawelu, a następnie w Salzburgu. Od 1 V 1896 pracował jako asystent Henryka Kadyi’ego w Zakł. Anatomii Opisowej Uniw. Lwow. Równocześnie zajmował się dramatopisarstwem. Opublikował w jednym tomie (Lw. 1897) trzy dramaty obyczajowe: Gwiazdy, Ćmy nocne i Samotnik. Wystawione 7 V 1898 w Teatrze Lwowskim Ćmy nocne (reż. R. Żelazowski), zostały krytycznie ocenione w „Gazecie Lwowskiej” (R. 88: 1898 nr 107). Pozostawił niepublikowane komedie Bocianie gniazdo (B. Śląska w Kat., B. Teatru Śląskiego, rkp. 3486) i Pokusa (B. i Arch. Teatru im. J. Słowackiego w Kr., rkp. 4817) oraz dramat Dzień powszedni (B. Śląska w Kat., B. Teatru Śląskiego, sygn. 2310). W serii „Życiorysy sławnych Polaków” ogłosił popularne prace: Jan Śniadecki. Jego życie i działalność naukowa (Pet. 1898) oraz Jędrzej Śniadecki. Jego żywot, naukowe i społeczne stanowisko (Pet. 1900), uznające Jędrzeja Śniadeckiego za prekursora darwinizmu. Był członkiem komitetu organizacyjnego powstałego w r. 1898 Tow. Uniw. Ludowego im. Adama Mickiewicza we Lwowie i 17 III 1899 wszedł w skład jego zarządu; należał też do redakcji wydawanego przez Towarzystwo od maja t.r. miesięcznika „Wiedza dla Wszystkich”. We Lwowie, Stanisławowie i Przemyślu wygłaszał w l. 1899—1900 wykłady z anatomii i fizjologii człowieka. Należał do Stronnictwa Ludowego (od r. 1903 PSL) i dwukrotnie (27 I 1900 i 13 II 1903) był wybierany do jego Rady Naczelnej.
We wrześniu 1900 wziął Ś. ślub cywilny z Lidią z Cetnerowiczów (od r. 1892 był zdeklarowanym ateistą); porzucił asystenturę na Uniw. Lwow., wyjechał z żoną do Jodłowej (pow. dębicki) i podjął tam pracę lekarza. Krytykowany przez księży za prowadzenie agitacji wolnomyślicielskiej, przeniósł się w r. 1901 do Gładyszowa (pow. gorlicki), gdzie został lekarzem okręgowym. Opublikował kolejne dramaty: Młodość (Kr. 1900) i Kusiciele ludu (Kr. 1901), traktujące o niechęci szlachty do edukacji chłopów, oraz Polską komedię (Kr. 1906). Wydał również powieść obyczajową na tle stosunków galicyjskich Otchłań polska. Romans narodowy (Lw. 1906), którą krytycznie ocenił Józef Flach w „Przeglądzie Polskim” (R. 11: 1906 z. 477 s. 561—2). W r. 1908 porzucił praktykę lekarską i nabył dziesięciomorgowy majątek w Wiewiórce (pow. zasowski), gdzie założył stację rolniczą propagującą nowoczesne metody agrotechniki; prowadził tam również badania nad mentalnością chłopów. Publikował artykuły w ukazującej się od 24 XII t.r. w Krakowie „Gazecie Powszechnej” Władysława Wąsowicza, a w „Gazecie Ludowej” (1912 nr 35) zamieścił artykuł Stacja rolnicza w Wiewiórce. Z Janem Babiczem z PSL-Zgromadzenia Niezawisłych Ludowców zorganizował 18 VIII 1912 wiec w Ropczycach, na którym wystąpił z krytyką PSL oraz galicyjskich towarzystw rolniczych. We współautorstwie z żoną wydał wspólnym nakładem pracę Powiedz narodzie! Naród młodzieńczy, czy umierający? Upadły, czy nikczemny? Z prośbą o odpowiedź pyta rodaków (Kr. 1914).
Po wybuchu pierwszej wojny światowej Ś. we wrześniu 1914 wyjechał do Nowego Sącza i podjął pracę lekarza kolejowego. Pod koniec listopada 1915 przeniósł się do Pardubic w Czechach, gdzie był lekarzem w szpitalu wojskowym. Własnym nakładem wydał t.r. w Wiedniu pracę Odbudowanie kraju zdruzgotanego klęską wojny, w której opowiedział się za udzieleniem chłopom pożyczek na odbudowę gospodarstw, pod warunkiem uprawiania ziemi wg opracowanej przez niego metody. Do Naczelnego Komitetu Narodowego i Wydz. Krajowego Galicji, a także do prasy i społeczeństwa, skierował w sierpniu t.r. odezwę pt. Prośba II (b.m.r.w.), apelującą o podjęcie dyskusji nad jego projektami gospodarczymi. We wrześniu 1916 został przeniesiony jako lekarz do Krupani w Królestwie Serbii, skąd 13 XI t.r. wrócił do Krakowa.
Po wojnie Ś. sprzedał zniszczoną stację rolniczą w Wiewiórce i w grudniu 1918 zamieszkał w Skawinie, gdzie objął posadę lekarza Ubezpieczalni Społecznej. Wydał kolejne broszury i druki ulotne propagujące reformy na wsi: Chleba dla Polski! (Kr. <1920>), List otwarty do narodu Polskiego! (b.m.w. 1923) oraz Fachowa reforma rolna (Kr.— Skawina 1923), w których postulował wprowadzenie systemu spółek rolniczych, zakładanie edukacyjnych stacji rolniczych oraz wywłaszczenie ziemi obszarniczej bez odszkodowania. Drugi list otwarty do polskiego narodu (Kr.—Skawina) opublikował w r. 1924, głosząc w nim hasła socjalistyczne i antyklerykalne. W r. 1929 wydał obszerne dzieło Bóg Rozsądek. Zasady religii wiarygodności, godnej rozsądnego człowieka (W.), uznane przez Władysława Ponieckiego („Wolnomyśliciel Pol.” R. 3: 1930 nr 1) za «cały traktat teorii ogólnej myśli wolnej, etycznej, filozoficznej, społecznej». W dwunastu rozdziałach odrzucił w duchu scjentyzmu dogmaty i pojęcia chrześcijaństwa oraz sformułował zasady ateizmu opartego na pojęciach wiedzy i wiarygodności. Książkę skrytykował ks. Ignacy Charszewski w „Słońcu szatana” (Włocławek 1932), a bronił jej Teofil Jaśkiewicz w „Wolnomyślicielu Polskim” (R. 5: 1932 nr 11). W tym czasie Ś. opublikował w „Wolnomyślicielu Polskim” artykuły Polska nie jest katolicka! (R. 3: 1930 nr 7), o postępującej laicyzacji na wsi, oraz Pieniądz i cena (R. 6: 1933 nr 12), na tematy gospodarcze. W r. 1932 ogłosił traktat społeczno-filozoficzny Tragedia inteligencji (W.), w którym m.in. zarzucił polskiej inteligencji niechęć do postępowych zmian społecznych. Był jednym z sygnatariuszy ogłoszonej w „Wolnomyślicielu Polskim” (R. 7: 1934 nr 13) ankiety „Polskiego Związku Myśli Wolnej w sprawie klerykalizmu”. W r. 1935 wydał kolejną pracę filozoficzną pt. Przyrodzony ustrój społeczny (W., wyd. skrócone, W. 1936, z przedmową O. Bujwida, przekł. esperanto, Kr. 1937), opowiadając się w niej za ustrojem zbudowanym na zasadach sprawiedliwości społecznej, w tym na prawach przyrody, oraz za odrzuceniem religii; praca została przychylnie zrecenzowana w „Wolnomyślicielu Polskim” (R. 8: 1935 nr 10). Następnego dzieła filozoficznego pt. Prawda o prawdzie rzecz o przyrodzonym ustroju społecznym już nie ukończył. Zmarł 19 I 1936 w Krakowie, został pochowany 22 I w grobowcu rodzinnym na cmentarzu Rakowickim. Pogrzeb miał charakter świecki.
W małżeństwie z Lidią z Cetnerowiczów (1874—1941), córką Józefa i Bronisławy, Ś. prawdopodobnie nie miał dzieci. Żona przekazała w testamencie majątek (w tym kamienicę w Krakowie przy ul. Dekerta 2a) na rzecz Polskiego Związku Myśli Wolnej i Tow. Uniw. Robotniczego w Warszawie. Bratankiem Ś-ego był Ludwik Świeżawski (zob.).
W r. 1938 Stefan Dziwlik wydał własnym nakładem broszurę w języku esperanto pt. „Dro Leono Świeżawski. Kaj liaj verkoj” (Kr.) z portretem Ś-ego i przedmową Bujwida. W poświęconym Ś-emu zbiorze „Wczoraj i dzisiaj” (Oprac. A. Burda, Kr. 1939) Marian Czuchnowski opublikował wiersz „Elegia na śmierć Doktora Leona Świeżawskiego”. O broszurach Ś-ego wyraził się w r. 1941 z uznaniem Karol Irzykowski w dzienniku („Pisma. Dziennik 1916—1944”, Kr. 2001 II).
Kamienica w Krakowie przy ul. Dekerta 2a, jako Dom Fundacyjny im. Lidii i Leona Świeżawskich, jest obecnie siedzibą Rady Wojewódzkiej Tow. Kultury Świeckiej im. Tadeusza Boya-Żeleńskiego.
Corpus studiosorum Universitatis Iagellonicae 1850/51—1917/18, Kr. 2014; Czachowski A., „Wiadomości literackie” 1934—1939. Bibliografia zawartości, Wr. 1999; Dramat polski 1765—2000. Przedstawienia, druki, archiwalia, W. 2014 II; Giza, Władze stronnictw lud.; Giza S., Wycech C., Materiały do bibliografii historii ruchu ludowego i zagadnień społecznych wsi 1864—1916, W. 1964; Szczechura, Zagadnienia kult.-oświat. Bibliogr.; — Adamczyk D., Polskie społeczne placówki wydawnicze we Lwowie w okresie autonomii galicyjskiej, Kielce 1992; Biegeleisen H., Leon Świeżawski (Konterfekt literacki), „Słowo Pol.” 1902 nr 4 (dod. specjalny); Brückner A., Dzieje literatury polskiej w zarysie, W. 1903 II 416; Chmielowski P., Dramat polski doby najnowszej, Lw. 1907 s. 71—2; Górski R., Galasiewicz J., Dramat ludowy w XIX wieku, W. 1969; Myśliński J., Studia nad polską prasą społecznopolityczną w zachodniej Galicji 1905—1914, W. 1970; Terlecki R., Oświata dorosłych i popularyzacja nauki w Galicji w okresie autonomii, Wr. 1990; Wojtkiewicz-Rok W., Dzieje Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Lwowskiego w latach 1894—1918, Wr. 1982; Zakrzewski A., Od Stojałowskiego do Witosa, W. 1988 s. 74; — Alegata do sprawozdań stenograficznych z trzeciej sesji szóstego periodu Sejmu Krajowego […] z roku 1892, Lw. [1893] nr 105 s. 7 (dot. ojczyma, Antoniego); Księga adresowa stoł. król. Miasta Lwowa, Lw. 1902 s. 352 (dot. tegoż); Sprawozdanie dyrekcji gimnazjum w Przemyślu za r. 1887, s. 141; toż za r. 1888, s. 94; toż za r. 1889; Staff L., W kręgu literackich przyjaźni. Listy, Oprac. J. Czachowska, I. Maciejewska, W. 1966; Steinbach M., Dr Leon Świeżawski w walce o nową moralność, „Życie Świadome” R. 2: 1937 nr 1 (5); — „Krytyka” T. 8: 1906 s. 489; „Monitor Pol.” R. 26: 1947 nr 45 (dot. żony, Lidii), „Pam. Liter.” T. 7: 1908 s. 131; „Przyjaciel Ludu” R. 24: 1912 nr 36; „Wiedza dla Wszystkich” R. 1: 1899 nr 1 s. 59, R. 2: 1900 nr 2 s. 45—6; — Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1936: „Nowa Reforma” 1936 nr 26, „Pol. Gaz. Lek.” 1936 nr 6 s. 119, „Wolnomyśliciel Pol.” 1936 nr 5; — Informacje Stanisława Franczaka z Kr.
Agata Barzycka-Paździor