Powidaj Ludwik, krypt. L. P. (1830–1882), literat, historyk i publicysta. Ur. w Weryni pod Kolbuszową (w ówczesnym cyrkule rzeszowskim), był synem Jana i Zofii; ojciec prawdopodobnie był zarządcą lub dzierżawcą majątków ziemiańskich (natomiast wg A. Knota pochodził ze środowiska mieszczańskiego).
P. w r. 1837 rozpoczął naukę w szkole trywialnej w Rozwadowie, a po przeniesieniu się rodziców do Zalesia pod Rzeszowem od sierpnia 1837 uczęszczał do szkoły normalnej w Rzeszowie; po trzech latach kontynuował naukę w rzeszowskim gimnazjum. W r. 1847 po ukończeniu gimnazjum rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym UJ. Początkowo pracował jako guwerner i nauczyciel prywatny w domach: Wodzickich, Szembeków, Tyszkiewiczów i Skrzyńskich. Pod koniec lat pięćdziesiątych XIX w. zamieszkał we Lwowie i związał się z demokratyczno-liberalnym środowiskiem literatów i dziennikarzy, skupionych wokół „Dziennika Literackiego”, w którym od r. 1858 zamieszczał swe pierwsze utwory literackie oraz historyczne. M. in. ogłosił wówczas Wspomnienia szkolne jako materiał do historii szkół w Galicji (1859 t. 1–2, przedruk, w: ,,Galicyjskie wspomnienia szkolne”, [Wyd.] A. Knot, Kr. 1955), Miasta w Polsce (1859), Kozacy Zaporożcy na Ukrainie (1862 i odb. Lw. 1862), Ordynacja ostrogska (1863), recenzja z powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego „Dziecię Starego Miasta” (1863). W lipcu 1862 wszedł P. do redakcji lwowskiej „Gazety Narodowej”, a po aresztowaniu Karola Stupnickiego, od 9 do 25 III 1863 podpisywał dziennik jako redaktor odpowiedzialny. Od 8 VI 1863 do 19 II 1864 był, obok Kazimierza Józefa Turowskiego, redaktorem pisma politycznego „Kronika” w Krakowie (od 17 VIII 1863 był również redaktorem odpowiedzialnym), które popierało powstanie w Król. Pol. Po zawieszeniu „Kroniki” redagował jej efemeryczną kontynuację „Kronikę Tygodniową” (26–29 II 1864). Dn. 2 XII 1863 w procesie „Kroniki” skazano P-a na sześć tygodni więzienia, a w maju 1864 na cztery miesiące więzienia. Łącznie jako redaktor odpowiedzialny „Gazety Narodowej” i „Kroniki” P. spędził w więzieniu w l. 1863–4 blisko jedenaście miesięcy, m. in. u Św. Michała w Krakowie.
W więzieniu P. pisał omówienia książek (m. in. rec. „Szkoły polskiej gospodarstwa społecznego” Józefa Supińskiego „Gaz. Narod.” 1865 nr 131 i 135), a przede wszystkim głośny programowy artykuł Polacy i Indianie, opublikowany w grudniu 1864 w „Dzienniku Literackim” (nr 53 i 56 z cenzorskimi skrótami) oraz w „Gazecie Narodowej” (w całości, nr 285 i 293), który wywołał wielkie wrażenie i polemikę w prasie polskiej, a przez sformułowanie haseł organicznych jest uważany za programowy manifest galicyjskiego pozytywizmu. P. nawiązując do antypolskiego porównania mieszkańców Prus Królewskich z Irokezami, jakie zrobił Fryderyk II, zwrócił uwagę, wbrew powszechnemu wówczas traktowaniu Rosji jako głównego wroga Polski, na narastające niebezpieczeństwo ze strony niemieckiej. Wskazał na pruskie dążenie do podporządkowania sobie Król. Pol. i ostrzegał, że kontynuowanie dotychczasowej taktyki nie tylko nie zbliża Polaków do niepodległości, ale osłabia siły narodowe. «Lekkomyślnością – pisał – straciliśmy niepodległość polityczną, lekkomyślnością stracić możemy nawet indywidualność narodową». By temu zapobiec społeczeństwo polskie powinno podjąć energiczną pracę organiczną w celu wzmocnienia materialnych podstaw bytu narodowego, gdyż «za majątkiem idzie oświata, za oświatą świadomość narodowa i znaczenie polityczne». Główny wysiłek – zdaniem P-a – należało skierować na rozwój przemysłu i handlu, by pracą, gospodarnością i oszczędnością stworzyć warunki odzyskania niepodległości. Artykuł P-a szczególnie głośnym i przychylnym echem odbił się w zaborze pruskim (przedrukował go „Dzien. Pozn.”, omówił chełmiński „Nadwiślanin”), natomiast w Galicji Teodor Rolbiecki ogłosił „Prawdy i nieprawdy w artykule Polacy i Indianie” („Gaz. Narod.” 1865 nr 20–21, 23–25), broniąc dotychczasowej ideologii walki niepodległościowej. Polemiczny wiersz „Praca” napisał Cyprian Kamil Norwid. Stanowiska P-a bronił Jan Dobrzański w „Gazecie Narodowej” oraz „Dzienniku Literackim”. Ganiono i chwalono P-a jeszcze w r. 1866 (m. in. L. Wolski i J. Starkel), on sam zaś podejmował niektóre sporne problemy w artykułach i recenzjach ogłaszanych w „Gazecie Narodowej” w r. 1865.
Po opuszczeniu więzienia wrócił P. do pracy dziennikarskiej we Lwowie i wspólnie z Władysławem Zawadzkim redagował konserwatywne „Hasło” (1865), utrzymywał stały kontakt z J. I. Kraszewskim, który instruując P-a, starał się wpływać na oblicze dziennika. „Hasło” słabe finansowo, mimo wysiłków P-a nie zdołało utrzymać się, on zaś sam poróżniony ze środowiskiem dziennikarskim Lwowa (w listopadzie 1865 miał pojedynek z J. Dobrzańskim), zniechęcony do wydawców, którzy w połowie grudnia 1865 zawiesili dziennik, wyjechał do Weryni. Znajdował się wówczas w trudnej sytuacji materialnej. Dzięki znajomości z Józefem Szujskim, ściśle współpracującym z „Hasłem”, w połowie 1866 r. związał się z powstającym „Przeglądem Polskim” i przeniósł się do Krakowa. Pozytywistycznie nastawiony P. przeszedł po upadku powstania ewolucję ideową (demokraci lwowscy, a zwłaszcza J. Dobrzański, otwarcie mu wytykali odstępstwo) i z przekonaniem akceptował zasady oraz dążenia polityczne tworzącego się ugrupowania «stańczyków». W połowie 1867 r. P. objął obowiązki redaktora odpowiedzialnego „Przeglądu Polskiego”, które pełnił do r. 1874. Kierował administracją pisma, z temperamentem pisał o sprawach społecznych i ekonomicznych oraz redagował dział «Sprawy ekonomiczne krajowe» (1867–9), w którym bezpośrednio nawiązywał do swych programowych koncepcji z Polaków i Indian. W artykułach i komentarzach zwracał uwagę przede wszystkim na potrzebę podniesienia przemysłu galicyjskiego, zwłaszcza rolniczego, optymistycznie oceniał gospodarcze możliwości kraju po uzyskaniu autonomii, lansował wciąganie chłopów do towarzystw rolniczych, tworzenie instytucji kredytowych i asekuracyjnych (artykuł Banki rzemieślnicze, 1866 t. 2, i Towarzystwa ubezpieczeń, 1870 t. 1). «Dobre stosunki ekonomiczne kraju – pisał w r. 1866 – są najlepszą rękojmią jego wolności, publicznego bezpieczeństwa i narodowej niezawisłości» gdyż, jak dodawał w r. 1868: «Te tylko narody mają przyszłość polityczną, które przemysłowo są od sąsiadów niezależne». Od maja 1867 do r. 1877 pisał także, obok Stanisława Koźmiana, rzeczowe Przeglądy polityczne, ustępujące jednak koźmianowskim i ograniczające się zazwyczaj do spraw galicyjskich lub wewnętrznych austriackich. Konsekwentnie bronił taktyki politycznej konserwatystów krakowskich (choć w grudniu 1869 dość krytycznie pisał o roli Alfreda Potockiego w rządzie), zwalczał demokratów (zwłaszcza Franciszka Smolkę). W okresie kampanii rezolucyjnych atakował ostro austriackich centralistów, zwłaszcza w styczniu i lutym 1870, kiedy przebywając w Wiedniu bezpośrednio obserwował kulisy walki politycznej. Stale podkreślał wrogą Polakom politykę Prus. Uważał, że «istnieje europejska konieczność Polski», która dla bezpieczeństwa całej Europy powinna rozdzielić Prusy i Rosję (sierpień 1867). We wrześniu 1872 bagatelizował znaczenie sojuszu trzech cesarzy i przestrzegał Wiedeń, że Rosja nie zrezygnuje z aktywności w sprawie wschodniej i propagandy panslawistycznej. W t. r. bardzo krytycznie potraktował J. I. Kraszewskiego za „Program polski” (Drezno 1872), zarzucając mu antyklerykalizm, przesadne eksponowanie rzekomych sił reakcyjnych w Polsce, niesprawiedliwe ataki na Galicję.
W okresie współpracy z „Przeglądem Polskim” P. wiele uwagi poświęcał krytyce literackiej i kulturalnej, redagując i pisząc liczne Przeglądy literackie oraz opracowując Przeglądy bibliograficzne. Recenzował systematycznie powieści J. I. Kraszewskiego (m. in. „Brühla”, „Powrót do gniazda”, „Kawał literata”, „Piękną panią”), T. T. Jeża, A. Bełcikowskiego, W. Łozińskiego, czasopisma naukowe, serie wydawnicze, książki ekonomiczne, prawnicze i socjologiczne. Od r. 1866 prowadził kronikę teatralną, tłumaczył także dramaty i utwory sceniczne z języków: niemieckiego i francuskiego, m. in.: A. Dumas – syn, „Diana de Lys”, Augier E., „Pani Caverlet”, Goethe J. W., „Klawigo”, G. Moser, „Ultimo”, Sardou V., „Starzy kawalerowie”. Był sprawozdawcą z wystaw artystycznych. Część przeglądów literackich i artykułów recenzyjnych przedrukowana została w „Przeglądzie Miesięcznym” (1874–5), mutacji „Przeglądu Polskiego” dla zaboru rosyjskiego. Obok literatury oraz publicystyki politycznej i ekonomicznej P. zajmował się także historią, ogłaszając w „Przeglądzie Polskim” kilka rozpraw odnoszących się głównie do dziejów ziem ukraińskich i litewskich XV–XVIII w.: Jan Mazepa (1867 t. 2), Zjazd monarchów w Łucku r. 1429 i jego następstwa (1869 t. 3), Wojna domowa Sapiehów z szlachtą litewską w ostatnich latach XVII i na początku XVIII wieku. Szkic historyczny (1872 t. 4), Rytwiany i ich dziedzice (1880 t. 4 i odb. Kr. 1880). Pisał także obszerne krytyczne recenzje i omówienia, np. O Kromerze Eichhorna (1869 t. 1), J. I. Kraszewskiego „Polska w czasie trzech rozbiorów” (1874–5), S. Smolki „Henryk Brodaty” (1872 t. 4), „Czterechsetletnia rocznica urodzin Kopernika w Krakowie” (1872 t. 1), T. Wojciechowskiego „Chrobacja” (1873 t. 3), krytykował K. Forstera „Powstanie narodu polskiego w r. 1830–1” za próbę całkowitego wybielenia gen. Jana Krukowieckiego (1873 t. 1). Filozofię pozytywistyczną i materialistyczną uważał za chwilowe «wybryki», prowadzące do «zezwierzęcenia człowieka» (1875 t. 2 s. 332). Był przeciwnikiem całkowitej emancypacji kobiet, która wg niego podkopać może «cały moralny i prawny porządek świata», a służy do walki z «kościołem, familią i kapitałem» i wspomaga «internacjonał» (1873 t. 1 s. 465). W obszernym felietonie Sen („Kur. Pozn.” i odb. P. 1880) ostro krytykował socjalizm, posługując się przykładami odnoszącymi się do socjalizmu utopijnego.
P. miał wśród «stańczyków» niezłą pozycję, był podporą „Przeglądu Polskiego”, ale nigdy nie wysuwał się na plan pierwszy, nie należał do grona twórców ideologii krakowskich konserwatystów. W r. 1874, szukając «pewniejszego i trwalszego bytu» (Stanisław Tarnowski), opuścił formalnie redakcję „Przeglądu Polskiego” i podjął pracę nauczyciela historii i literatury polskiej na pensji żeńskiej w Krakowie. Współpracy jednak nie zerwał; do r. 1877 pisał systematycznie przeglądy literackie i bibliograficzne, przeglądy polityczne, recenzje, artykuły publicystyczne: Ludzie polityczni w Rosji według dzieła: Aus der Petersburger Gesellschaft (1875 t. 4) oraz Próba restauracji monarchicznej we Francji (1874 t. 1). W r. 1880 „Czas” drukował w odcinkach jego powieść Katarzyna Radziejowska. Powieść historyczna z XVI wieku (oddzielnie: Kr. 1880 I–II), dedykowaną Mikołajowi Zyblikiewiczowi, w której swoim zwyczajem zamieścił liczne aluzje do aktualnej sytuacji politycznej oraz swe poglądy na dzieje Polski. Zmarł 29 X 1882 w Krakowie, pochowany został na cmentarzu Rakowickim.
P. pozostawił żonę i syna.
Estreicher w. XIX, Wyd. 2., (Dramat tłumaczony); Nowy Korbut, IX, XII 12; Bibliogr. historii Pol. XIX w., II cz. 1, cz. 3 vol. 3; Enc. Org.; Bar, Słown. pseudonimów; Cyrankiewicz, Przewodnik po cmentarzach Krakowa; – Barycz H., Stanisław Smolka w życiu i nauce, Kr. 1975; Chmielowski P., Zarys najnowszej literatury polskiej (1864–1897), Kr. 1898 s. 8–10; Chołodecki J. Białynia, Szermierze pióra w procesach politycznych lat 1863/64, „Gaz. Lwow.” 1920 nr 17; Danek W., Publicystyka J. I. Kraszewskiego w latach 1859–1872, Wr. 1957; Demel J., Stosunki gospodarcze i społeczne Krakowa w latach 1853–1866, Wr. 1958; Kozłowska-Sabatowska H., Ideologia pozytywizmu galicyjskiego 1864–1881, Wr. 1978; Kraków w powstaniu styczniowym, Kr. 1968; Kras J., Życie umysłowe w Krakowie w latach 1848–1870, Kr. 1977; Lechicki Cz., Krakowski „Kraj” (1869–1874), Wr. 1975; Olszański K., Prasa galicyjska wobec powstania styczniowego, Wr. 1975; Prasa polska w latach 1661–1864, W. 1976; toż w l. 1864–1918, W. 1976; Rosnowska J., Galicyjski manifest pozytywizmu, „Roczn. Hist. Czasopism. Pol.” T. 9: 1970 z. 1 s. 8–15; Sandler S., Indiańska przygoda Henryka Sienkiewicza, W. 1967 s. 50–79, 89; Skarga B., Narodziny pozytywizmu polskiego (1830–1864), W. 1964; Tarnowski S., Ludwik Powidaj (wspomnienie pośmiertne), „Przegl. Pol.” 1882 t. 4 s. 273–4; – Chłędowski K., Pamiętniki, Kr. 1957 I–II; Kraszewski J. I., Lenartowicz T., Korespondencja, Wr. 1963; Szajnocha K., Korespondencja, Wr. 1959 II; Tarnowski S., O „Czasie” i jego redaktorach, Kr. 1903 s. 62; – „Czas” 1864 nr 12, 42, 1882 nr 249, 252; „Dzien. Pol.” 1882 nr 249–52, 253; „Echo” 1882 nr 245, 249; „Gaz. Krak.” 1882 nr 180, 182, 183; „Gaz. Lwow.” 1882 nr 249; „Gaz. Narod.” 1882 nr 250, 251, 253; „Kłosy” 1883 nr 938 s. 394–5; „Kur. Pozn.” 1882 nr 249, 254; „Przegl. Lwow.” 1882 z. 21 s. 374; „Reforma” 1882 nr 249, 250; – Arch. UJ: S I 418 k. 113 nr 115; B. Jag.: rkp. 6527, 7829; B. Ossol.: rkp. 5878, 5884, 5917.
Jerzy Zdrada