Działyński Łukasz († 1583), starosta brodnicki i kowalewski, podczaszy nadworny kor. za króla Stefana, urodził się ok. 1556 r. jako jedyny syn Rafała, kasztelana brzeskiego, i Katarzyny z Górków. Nauki pobierał w znanej wówczas protestanckiej szkole w Złotorii (Goldberg) na Śląsku, nawiedzanej licznie przez młodzież polską. Spotykamy tam Łukasza w l. 1570–72 w towarzystwie pedagoga Sebastiana Działkowskiego. Pod wpływem tej szkoły i sprzyjającego nowinkom religijnym ojca stał się wyznawcą luterańskiego kierunku reformacji. Po ojcu (zmarłym 3 V 1572) objął starostwo brodnickie. Na widownię publiczną wystąpił w bezkrólewiu po ucieczce Henryka Walezego. Razem z Krzysztofem Kostką i Maciejem Rychnowskim przewodził opozycji w Prusiech Królewskich przeciw kandydaturze habsburskiej. Jako poseł na sejmiku grudziądzkim w lutym 1576 r. występował za uznaniem Batorego i przyłączeniem się stronnictwa cesarskiego do jego zwolenników. Na sejmie koronacyjnym w Krakowie odczytano list Łukasza, przedstawiający niebezpieczeństwa Prus i nastroje w kraju. Wziął udział w kampanii z Zdańskiem w r. 1577. Z końcem 1579 r. lub w początkach stycznia następnego ożenił się z Zofią, przyrodnią siostrą kanclerza i hetmana Jana Zamoyskiego. Uczestniczył w wojnach króla Stefana z Moskwą. W r. 1580 dowodził przednią strażą armii polskiej i prowadził dziennik działań bojowych, przynoszący wiadomości o oblężeniu i zdobyciu Wieliża, Wielkich Łuk i Zawołocia, zachowany w Bibliotece Kórnickiej w odpisie z połowy XVII w. Po zdobyciu Newla wysłał hetman Zamoyski Łukasza do bawiącego w Wilnie Batorego z tą nowiną i gratulacjami. D. wypełnił tę misję (10 XI 1580) i udał się do swej Brodnicy. Wkrótce otrzymał od króla nowe zadanie: poselstwo na sejmik pruski w Łasinie, zwołany na 4 I 1581. Zdał tam stanom sprawę z przebiegu wojny, uzasadniał potrzebę jej kontynuacji i w imieniu króla prosił o pieniądze na ten cel. Bawił w końcu 1582 r. w Warszawie podczas sejmu. Zmarł bezpotomnie w młodym wieku niedługo przed 15 maja.
B. Ord. Zam. w W-wie rkp 1663. I, nr 309 i tamże »Czarne pudła« (listy Łuk. D-go); Paprocki; Niesiecki; Boniecki; Enc. Il.; Czaplewski P., Senatorowie, podskarbiowie i starostowie Prus Król.; Archiwum Jana Zamoyskiego t. II i III; Orzelski, Bezkrólewia ksiąg ośmioro; Źródła dziejowe III; »Diariusz oblężenia i zdobycia Wieliża, Wielkich Luk i Zawołocia od dnia 1 sierpnia do 25 listopada 1580 pisany przez Łukasza D-go« (wyd. I. Polkowski w Acta historica XI s. 203–73); »Relacja z poselstwa do ziem pruskich Łuk. Dział. z Łasina« 4. I. 1581 (Acta historica XI 275); Sobieski W., Listy Działyńskich (Z wieku Mikołaja Reja, W. 1905); Glemma Tad., Stany pruskie i bkp Piotr Kostka wobec drugiego bezkrólewia 1574–1576, Kr. 1928.
Stanisław Bodniak