Działyński Rafał († 1572), kasztelan brzeski, starosta brodnicki i kowalewski, syn Mikołaja, wojewody pomorskiego, i Magdaleny vel Małgorzaty z Foglerów ze Studziannej Wody na Śląsku, urodz. się w pierwszej ćwierci XVI wieku. Za młodych lat parał się rycerskimi rzeczami, jak sam o sobie pisze. W październiku 1545 otrzymał po ojcu starostwo brodnickie z miastem i zamkiem w dożywocie, rozszerzone »za zasługi« w r. 1549 na starszego syna i zamienione 1553 na wieczność za 10 tysięcy złotych. W r. 1552 mianował go Zygmunt August dowódcą załogi wojskowej Gdańska, ale na skutek zabiegów rady miasta cofnął tę nominację. D. brał udział w wyprawie na Inflanty w r. 1557 na czele roty. W następnym roku był posłem królewskim na sejmiki pruskie w Malborgu i Grudziądzu. W r. 1559 uzyskał kasztelanię brzeską. Jako senator należał do przeciwników egzekucji praw z powodu grożącego mu w takim razie uszczuplenia majątku. Z tej też przyczyny występował razem z innymi panami pruskimi przeciw posłom rycerstwa ziemi chełmińskiej, opowiadającym się w latach 1562–64 za egzekucją. Już na sejmie Piotrowskim 1555 r. stronnictwo reformy przedłożyło królowi artykuł o Brodnicy, uznając jej nadanie w dziedzictwo za niezgodne z prawem. Na sejmie egzekucyjnym warszawskim 1564 (w marcu) skasowano wieczność na niej, ale na mocy układu z królem zachował D. dożywocie pod warunkiem uiszczenia kwarty. Politycznie był D. mało czynny, chociaż uczestniczył w sejmach, a nawet w równocześnie toczących się prywatnych naradach przedstawicieli Prus, którzy ustalali na nich swe stanowisko wobec żądań i uchwał braci koronnej z senatu i izby. Żywo zajmował się gospodarstwem w swych rozległych włościach. Pisarzowi swemu wydał godne podkreślenia polecenie w r. 1569, aby poddani nie pracowali ani krócej ani dłużej niż dwa dni w tygodniu. Było to w duchu nawoływań synodów różnowierczych, w szczególności według uchwały synodu włodzisławskiego z września 1558 r. Należał D. do zwolenników reformacji może pod wpływem Królewca i ks. Albrechta, z którym był w stosunkach. Udzielił schronienia u siebie usuniętemu z dworu za głoszenie nowinek religijnych kaznodziei królewskiemu Wawrzyńcowi Diskordii z Przasnysza i oddalił go dopiero pod naciskiem zaprzyjaźnionego z Działyńskimi Stanisława Hozjusza, biskupa warmińskiego. Znany pisarz i różnowierca Marcin Kwiatkowski dedykował mu wydany w r. 1561 w Królewcu przekład polski konfesji augsburskiej.
Dz. ożenił się z Katarzyną z Górków († 1570) i miał z nią syna Łukasza. Zmarł na sejmie w Warszawie 3 V 1572.
Rękopis B-ki Czart. nr 1603; rkps B-ki Ordynacji Zamoyskich w Warszawie w »czarnych pudłach« (autografy Rafała D-go); Paprocki; Boniecki; Enc. W. Il.; Złota księga X.; Czaplewski, Senatorowie i starostowie Prus Król., Toruń 1921; Matricularium summaria IV i V; St. Hosii epistolae II; Sobieski W., Listy Działyńskich (wydawca we wstępie mylnie, jakoby R. Dz. był posłem na sejm lubel. 1569); Dzienniki sejmów 1555 i 1558 r., wyd. Lubomirskich; Źródłopisma do dziejów unii II; Confessio Augustanae fidei, to jest wyznanie wiary krześć., Królewiec 1561 (dedykacja R. D-mu z 13 V 1561); Cuchlerus Jacobus, Carmen funebre in obitum Catherinae ex Comitum a Gorca Raphaelis a Dzialin coniugis, 1570; Dembińska A., Polityczna walka o egzekucję dóbr król., W. 1935; Lengnich, Geschichte der preuss. Lande, II.
Stanisław Bodniak