Działyński Jan († 1583), wojewoda chełmiński, najwybitniejszy przedstawiciel rodu aż po w. XVIII, syn Mikołaja, wojewody pomorskiego, i Magdaleny z Foglerów ze Studziannej Wody na Śląsku (vel z Białej), urodził się w początkach XVI w. Kształcił się może w Królewcu, podobnie jak brat Rafał. Opanował język niemiecki i przynajmniej początki łaciny; po polsku pisał biegle i w listach niekiedy przydługich umiał wyrazić poprawnie myśli, znał prawo krajowe i nie gardził lekturą ksiąg. Służbę publiczną rozpoczął jako podkomorzy dobrzyński, powołany na ten urząd 7 II 1533 przez Zygmunta I. Ojciec zapisał mu 19 IX 1535 sumy na starostwie bratiańskim, wyłożone na wykup. Odtąd był D. w posiadaniu tego starostwa z Bratianem i Nowym Miastem aż do r. 1582, kiedy je przekazał synowi Mikołajowi. W 1538 uzyskał godność miecznika ziemi chełmińskiej. Mianowany kasztelanem gdańskim w r. 1545 przed czerwcem i już 6 VII 1545 przeniesiony na kaszt. elbląską, wszedł do Rady pruskiej. Przy sposobności składania przysięgi przy objęciu urzędu zdarzył się znamienny epizod. Gdy biskup chełmiński Tiedemann Giese zaczął czytać jej rotę według zwyczaju w języku niemieckim, D. oświadczył, że złoży ją tylko w polskim. Dokonał tego ostatecznie po łacinie. Już w r. 1546 postąpił na kasztelanię chełmińską, w r. zaś 1551 za poparciem Stanisława Hozjusza na województwo pomorskie. Wreszcie 5 I 1556 osiągnął najwyższą w Prusiech godność świecką wojewody chełmińskiego. W roku następnym wziął udział z pocztem jazdy w wyprawie króla Zygmunta Augusta na Inflanty, przebywał w obozie w Oniksztach i w Pozwolu, gdzie witał w imieniu króla mistrza Wilhelma Fürstenberga. Jako członek Rady wywierał na sprawy wewnętrzne Prus znaczny i nieraz decydujący wpływ w okresie rządów trzech kolejnych królów: Zygmunta Aug., Henryka Walez. i Stefana. Dzielił w kraju pierwsze miejsce z poważanym Achacym Czemą, wojewodą malborskim, do zgonu tegoż w r. 1565, później zajmował je niepodzielnie, zwłaszcza po wyjeździe kardynała i biskupa warmińskiego Hozjusza w r. 1569 do Rzymu. Dwa problemy wysuwały się na czoło w dziejach Prus Królewskich za jego czasów: religijny, związany z ruchem reformacyjnym, i polityczny, obejmujący stosunek pomorskiej krainy do Korony. Ostatni problem, załatwiony formalnie na sejmie lubelskim w r. 1569, przetrwał faktycznie bezkrólewia i był ciągle żywotny za Batorego. W kwestii religijnej zajął D. stanowisko nieprzychylne wobec gwałtownie krzewiącej się reformacji w Prusiech i Koronie. Sam katolik, współpracował z Hozjuszem na tym polu i stosował się do jego wskazań. Interesował się ruchem religijnym za granicą i w domu. Był przeciwny »luterskiemu obyczajowi« w Polsce, krzewiącemu się, jak podnosił, ku zelżywości sejmowych uchwał i osoby Zygmunta Augusta. W r. 1554 upominał Hozjusza, ażeby wykorzeniał herezję nie tylko w swej diecezji, ale i w innych, gdyż i w Koronie zarazili się nią liczni i wielcy mężowie. Mniemał, że jeżeli król nie wystąpi w porę, gorzej rzeczy się potoczą niż w Niemczech albo Anglii i powstanie pożar nie do ugaszenia. W tym duchu działał na sejmiku pruskim, w którym zasiadali obok katolików coraz liczniej zwolennicy reformacji, najżarliwsi z 3 wielkich miast. Jednomyślny z tymi miastami w sprawie autonomii Prus, opierał się stale ich dążeniom do zdobycia prawnego uznania swobody wyznaniowej. Z mieszczanami swymi z Bratiana toczył »turniej około wiary«. Podejrzane książki przesłał Hozjuszowi do oceny, czy zgadzają się z nauką Kościoła. Chętnie przyjął od Marcina Kromera dzieło »Rozmowy dworzanina z mnichem« w języku polskim. Założone przez Hozjusza kolegium jezuitów w Brunsberdze stanowiło pierwszy etap studiów jego synów. Mimo przestrzegania wierności katolicyzmowi daleki od fanatyzmu i w praktyce tolerancyjny, stał na gruncie prawa w kwestii różnowierców i w interesie wewnętrznego pokoju w Prusiech i Koronie był przeciwny użyciu gwałtownych środków w zwalczaniu nowinek. Rozwiązania sprawy oczekiwał od Zygmunta Augusta i sejmu koronnego. We własnej najbliższej rodzinie miał wyznawców nowej wiary (siostra »luterianka«, także brat Rafał.)
Różnice religijne nie przeszkadzały mu iść na polu politycznym ramię w ramię z wielkimi miastami Prus, szczególnie w kwestii stosunku kraju do Korony. Był D. Polakiem z pochodzenia, tradycji i języka, w pełni świadomym swej narodowej przynależności. Na sejmikach pruskich przemawiał zawsze po polsku, łamiąc utarty zwyczaj używania jęz. niemieckiego, w korespondencji również polskim posługiwał się językiem. Gdy izba poselska na sejmie r. 1563/4 wyrzucała mu, że chociaż jest »wlazem« w Prusiech, bardziej się opiera egzekucji i ściślejszemu złączeniu kraju z Koroną niż rodowici Prusacy, nie zaparł się narodowości. »Powiedział na to, iż się zna, że jest Polakiem, ale iż się do Prus przeniósł domicilio suo, powinien stać przy wolnościach pruskich«. I bronił tych wolności uporczywie, odrzucając w całości program szlacheckiego stronnictwa reformy w Polsce, o ile dotyczył Prus. Był wodzem opozycji pruskiej przeciw zjednoczeniowym dążeniom Korony i nieprzejednanym rzecznikiem utrzymania status quo. Delikatnie, lubo dość wyraźnie, obwiniał Hozjusza, najwyższego dostojnika kraju, o niedbałość w obronie przywilejów, zarzucając wprost, że Prusacy »muszą płakać« na niego. Wzywani na sejmy koronne posłowie i senatorowie Prus po przybyciu na miejsce schodzili się w gospodzie D-go i pod jego przewodem ustalali taktykę. Dramatyczne epizody tej walki o autonomię rozegrały się na sejmach piotrkowskim r. 1562/3, warszawskim r. 1563/4 i lubelskim r. 1569, przy najczynniejszym jego udziale. Powtórzy się to za królów Henryka i Batorego. Akcję prowadził D. z pomocą wywodów prawnych, mocnych słów, protestów i – łez. Uzasadnianie przez niego stanowiska opozycyjnego powinnością obrony wolności pruskich nie wyczerpuje motywów oporu; była tu i prywata: w egzekucji dóbr widział »tęgiego nieprzyjaciela«, który zagrażał Jego rodzinnej pozycji majątkowej. Na Bratianie i Nowym Mieście miał przywilej dziedziczności czyli »wieczność«, uzyskaną w r. 1550 od Zygmunta Augusta wbrew obowiązującemu statutowi Aleksandra z r. 1504 o królewszczyznach. Już na sejmie piotrk. 1555 r. umieściła izba poselska te miasta i 9 wsi D-go w artykułach o egzekucji, przedłożonych królowi. Otóż na sejmie warsz. r. 1563/4 musiał D. poddać się uchwale poprzedniego sejmu o egzekucji i przedstawić przywileje na dobra deputatom do rewizji. W rezultacie odsądzono go od wieczności na Bratianie, skasowano ją i jego bratu Rafałowi na bogatym starostwie brodnickim. Chciał zachować dawną »unię« z Koroną, nie uznając »nowej«, wprowadzonej dekretem lubelskim z 16 marca 1569. Dekret bowiem zredukował dotychczasową rolę sejmiku pruskiego jako centralnego organu autonomii, a zatem umniejszył i wpływ osobisty D-go na bieg spraw zasadniczego dla kraju znaczenia. Przy wyjaśnianiu pobudek jego separatyzmu nie można też pominąć stanowej solidarności z radą pruską. Zaznaczyła się ona w jego wystąpieniach przeciw emancypującej się szlachcie pruskiej, która sprzyjała egzekucji dóbr. Część tej szlachty uskarżała się na jego postępowanie publicznie na sejmach koronnych. Chociaż wojewoda zwalczał jak najostrzej program stronnictwa egzekucyjnego, nie myślał o zerwaniu lub nawet osłabieniu węzła łączącego Prusy z Koroną ani nie stawiał sprawy na ostrzu miecza. Usiłował raczej oporem »wytadynkować« u króla i sejmu pewne ustępstwa. Podzielając w kwestii stosunku Prus do Korony całkowicie punkt widzenia Gdańska, nie wahał się mimo to atakować jego uprzywilejowania w zakresie żeglugi, które oceniał jako zbyt daleko idące i szkodliwe dla interesów państwa. Droga opozycji oddaliła go od Zygmunta Augusta. Zwiększył oddalenie fakt samowolnego zwołania w r. 1571 sejmiku przez wojewodę, ostro zganiony przez króla. Przegraną za ostatniego Jagiellona sprawę Prus wznowił D. za jego następców i w bezkrólewiach. Stawił się na konwokację warszawską w styczniu 1573 i wszedł w skład komisji redakcyjnej aktu konfederacji, ale odmówił pod nim podpisu ze względu na artykuł o religii, chociaż uczynili to rodzony jego brat Paweł, kasztelan dobrzyński, i współkoledzy, senatorowie z Prus.
W Prusiech zwoływał w okresie po zgonie Zygmunta Augusta kilkakrotnie sejmiki i kierował ich obradami. Zachowując zasadniczo niezmienione stanowisko wobec Korony hamował jednak razem z kasztelanem Kostką wybujały separatyzm Gdańska. Obaj nie dopuścili na sejmiku malborskim 12 III 1573 do uchwalenia artykułu o wolności religijnej według konfesji augsburskiej, proponowanego przez wielkie miasta w instrukcji dla poselstwa na sejm elekcyjny r. 1573. D. uczestniczył w tym sejmie i głosował za Henrykiem Walezym. Wyznaczono go tam na powitanie króla w Gdańsku. Na sejmie koronacyjnym 1574 przedstawił nowemu królowi »obciążliwości« Prusaków, jak wymuszony udział w sejmach walnych wbrew przywilejom, narzucenie statutów koronnych, egzekucji i poborów oraz łamanie prawa o indygenach. Prosił imieniem Prus o usunięcie tych »dolegliwości« i złożenie osobnej przysięgi na przywileje. Gdy spotkał się z odmową, razem z Prusakami nie złożył przysięgi według koronnej roty. Kiedy Henryk Walezy porzucił Polskę i listami podtrzymywał wiarę w powrót, D. wytrwał przy nim długo. W myśl jego poglądów nie obesłali Prusacy zjazdu w Stężycy. W czasie drugiego bezkrólewia był D. wodzem partii cezarian i w porozumieniu z prymasem Uchańskim pracował na rzecz habsburskiego kandydata. Na elekcji przemawiał za arcyksięciem Ernestem i podpisał 8 XII 1575 wybór cesarza Maksymiliana. Po rozdwojeniu elekcyjnym wystąpił w roli posła do przeciwników (9 XII 1575). Przybycie do Polski Batorego nie oderwało go początkowo od cesarza. Lecz już na sejmie warszawskim r. 1576 przekonawszy się, że Batorianie mają w Polsce większość, szeregi zaś zwolenników Maksymiliana topnieją wszędzie, nawet w Prusiech, porzucił stronnictwo habsburskie. Dał wyraz tej zmianie stanowiska po raz pierwszy na sejmiku w Nowym Mieście w początkach czerwca 1576, na którym przemawiał za uznaniem Batorego. Na sejmiku nadzwyczajnym gniewskim w drugiej połowie sierpnia radził domagać się od niego osobnej przysięgi dla Prus, potwierdzenia przywilejów i naprawy ich uszczerbień. Kiedy Batory 26 VIII 1576 zawitał do Torunia, biskup Kostka i Działyński przedłożyli mu życzenia kraju. Król obiecał zbadać skargi Prusaków na najbliższym sejmie, nie zgodził się jednak na przysięgę, na odwrót żądał jej od stanów. D. mocno się opierał przysiędze i wśród łez prosił o jej odroczenie. Złożył ją jednak według polskiego formularza. Nie zdołał przy tej szczególnie dogodnej sposobności ocalić przywilejów, przekreślonych dekretem lubelskim Zygmunta Augusta i uchwałami stronnictwa egzekucji praw. Próba przetargów z Batorym o przywrócenie status quo (sprzed r. 1569) skończyła się niepowodzeniem. W r. 1577 ruszył D. do króla pod Gdańsk i w czerwcu podjął się poselstwa do opornego miasta. W okresie kampanii gdańskiej towarzyszył królowi. Na sejmie 1578 r. po staremu należał do opozycji, tym razem występując przeciw podatkowi i uchwalonemu wówczas (3 III) trybunałowi koronnemu; nie godził się na podporządkowanie Prus trybunałowi i na razie obronił autonomię sądową kraju. W r. 1580 był komisarzem królewskim do Elbląga w sprawie przyjęcia przez miasto duchownych katolickich i zwrotu 2 kościołów, domów i szkół oraz ich uposażenia.
Ożenił się w r. 1535 z Elżbietą z Wilkanowskich, córką Zbigniewa, starosty bratiańskiego, i miał z nią 4 synów: Sylwestra, Mikołaja, Stanisława i Erazma. Doceniał wartość wykształcenia i słał ich na zagraniczne akademie, nie żałując »utraty wielkiej na mieszku«. Dwaj z synów, Mikołaj i Stanisław, zostali wojewodami chełmińskimi.
D. żył w przyjaźni z Hozjuszem i biskupem Marcinem Kromerem. Tknięty paraliżem w drodze z Grodna do Prus w czerwcu r. 1582, nie podniósł się już z tej choroby. Zmarł w sędziwym wieku (»sexagenarius et ultra«) w r. 1583 przed 8 maja. Portret jego istniał w XVII w. na zamku w Rynkówce koło Nowego na Pomorzu.
Arch. w Gdańsku, dział. 300: Recesy sejmików i Acta internunciorum; Archiwum Biskupie we Fromborgu D 36; B. Czart. rkp. 1605, 1607, 1609, 1610, 1611, 1617, 1619; B. Jag. rkp. 28/I/II; B. Kórnicka rkp. 474 i 1535; Metr. kor. w Arch. Gł. w W., ks. 50, 69, 127 i 129.
Enc. Pow. Org.; W. Enc. ilustr.; Paprocki; Niesiecki; Uruski; Boniecki; Złota księga; Czaplewski P., Senatorowie Prus, Toruń 1921; Bezkrólewia ksiąg ośmioro Orzelskiego (wyd. Kuntze); Akta podkanclerskie Fr. Krasińskiego, III; Stanislai Hosii epistolae, II (Acta hist.); Matricularium summaria, IV; Uchansciana, wyd. T. Wierzbowski, t. I, II, III; Szymona Mariciusa z Pilzna korespondencja, wyd. St. Kot, Kr. 1929; Laureo V. et ses dépêches, wyd. T. Wierzbowski; Źródłopisma do dziejów unii, II i III, wyd. T. Działyński; Dzienniki sejmowe, wyd. Lubomirscy; Sprawy wojenne Batorego, wyd. J. Polkowski (Acta hist. XI); Grabowski A., Starożytności, II; Lengnich, Geschichte der preuss. Lande, I, II, III; Fischer, Achatius v. Zehmen, Gdańsk; Simson P., Danzigs u. Westpreussens Kampf gegen die polnischen Unionsbestrebungen, Gdańsk; Sobieski W., Listy Działyńskich, Kr. 1905; Budka W., Kto podpisał konfederację warszawską 1573 (Reformacja w Polsce, I, 1921); Glemma T., Stosunki kościelne w Toruniu, Toruń 1934; Glemma T., Stany pruskie i Kostka wobec drugiego bezkrólewia, Kr. 1928; Dembińska A., Polityczna walka o egzekucję dóbr, W. 1935; Zakrzewski W., Po ucieczce Henryka; Bodniak St., Prusy Król. wobec unii z Koroną, Lw. 1935.
Stanisław Bodniak