Działyński Mikołaj (ok. 1540–1604), wojewoda chełmiński, starszy syn Jana, wojewody chełmińskiego, i Elżbiety z Wilkanowskich. Początkowo kształcił się w Niemczech (około r. 1557), ale ojciec chciał go jeszcze wysłać do Włoch i zasięgał w tej sprawie rady Stanisława Hozjusza, bpa warmińskiego. Pod koniec r. 1564 wyprawił Mikołaja i młodszego Erazma do Rzymu, gdzie obaj studiowali literaturę łacińską w ciągu r. 1565 i w początkowych miesiącach 1566. Z polecenia Hozjusza zajęli się tam wydaniem jego Konfesji z r. 1551 i w tym celu weszli w stosunki ze sławnym drukarzem i filologiem Pawłem Manucjuszem. Młodzieńcy czuwali nad postępem druku. Konfesja ukazała się w r. 1565. Mikołaj zwiedził Neapol w r. 1564 i wybierał się zimą r. 1565 do Francji. W ciągu 1566 udali się bracia jeszcze na studia do Padwy, skąd po kilku miesiącach na wezwanie ojca wrócili do Prus w listopadzie r. 1566. Hozjusz, który Mikołaja lub może Erazma miał w r. 1557 na swoim dworze, kierował młodzieńców na drogę kariery duchownej. Mikołaj posiadał już w r. 1565 bez święceń kapłańskich dwa kanonikaty (z których warmiński przekazał Erazmowi we Włoszech), lecz wbrew intencjom Hozjusza wybrał ostatecznie żywot świecki. W służbie publicznej wystąpił po raz pierwszy na sejmie warszawskim w r. 1570 jako poseł szlachty województwa chełmińskiego. W dobie bezkrólewia bywał posłem tegoż województwa i przemawiał na zjazdach i sejmikach w Prusiech, nie odchylając się od linii politycznej ojca. Należał do zwolenników kandydatury habsburskiej, ale razem z ojcem przeszedł w końcu na stronę Stefana Batorego. Był posłem na sejmik grudziądzki, zwołany na 14 IX 1582. Ojciec odstąpił mu 4 VII 1582 starostwo bratiańskie. Gdy po zgonie ojca w r. 1583 otwarł się wakans na województwo chełmińskie, Batory mianował go następcą 2 V 1584. Nowy wojewoda złożył przysięgę w Radzie pruskiej 3 X 1584 w Toruniu. W bezkrólewiu po Batorym nie wszedł do stronnictwa habsburskiego. Na sejmie elekcyjnym r. 1587 wotował imieniem własnym i Prus przeciw Piastowi i arcyksiążętom habsburskim, »nam niebezpiecznym«, jak się wyraził, opowiadając się za królewiczem szwedzkim Zygmuntem »prze jego wychowanie, łacne przybycie i wdzięczność panom naszym« (tj. jagiellońskiej krwi). Wychowany w duchu katolickim, podpisał w październiku 1587 w Oliwie protestację przeciw artykułowi o pokoju między różniącymi się w wierze, w związku ze złożoną tam przez Zygmunta III przysięgą na pacta conventa. Jakkolwiek występował na terenie Prus jako katolik, nieprzychylny protestanckiemu Toruniowi, to równocześnie skarżył się na biskupa Piotra Tylickiego, że w jego majętnościach odbiera kościoły, plebanie oraz ich dochody »bez żadnego prawa« i nie dopuszcza budowy innych »kościołów ewangelickich« i szkół. Czynny na sejmikach pruskich, nie pomijał też sejmów koronnych i zabierał głos w senacie. W zakresie polityki zagranicznej uznawał użyteczność ligi chrześcijańskiej i chciał widzieć Zygmunta III »generałem« jej wojsk, ale nie wierzył w dojście jej do skutku i z tej przyczyny radził przymierze z Turcją. Występował w obronie powagi sejmów, domagając się ustanowienia kary na »turbantów« ich postanowień dla prywaty i zawiści. Nawoływał do przestrzegania prawa. »Pisano prawo na prawo, a żadnych nie zachowujemy in sua executione et in suis cautelis« – mówi w senacie na sejmie r. 1597. Ożenił się przed r. 1588 z Katarzyną z Dulskich, z którą miał syna Pawła, wojewodę pomorskiego i podskarbiego pruskiego. Zmarł 24 XI 1604 w Prusiech, pochowany w mauzoleum w kaplicy Działyńskich przy kościele farnym Nowego Miasta. Mauzoleum zdobił jego posąg w rycerskiej zbroicy, w klęczącej postawie.
Bibl. Czart. rkp. n-ry 1605, 1607 i 1608; B. Kórn. rkp. 474; B. Ord. Zamoyskich w W., rkpsy w »czarnych pudłach«; Metryka kor. w Archiwum Gł. ks. 120, 127, 129, 148. Enc. Org.; Niesiecki; Boniecki; Uruski; Złota księga X; Czaplewski P., Senatorowie Prus Król.; Script. rer. polonicarum tomy XI, XX i XXI (diariusze sejmów); Hosii Stanislai, epistolae II; Visitationes episcopatus Culmensis Andrea Olszowski (1667–1672) (Fontes VIII, wyd. Br. Czapla, Toruń 1904); Źródła dziejowe XI; Lengnich, Geschichte der preuss. Lande III; Eichhorn A., Stanislaus Hosius II; Barycz H., Polacy na studiach w Rzymie, Kr. 1938; tenże, Podróże polskie do Neapolu, W. 1939; Glemma T., Stosunki kościelne w Toruniu, Toruń 1944; Kolankowski L., Posłowie sejmów Zygmunta Augusta (Reformacja w Polsce, V. 1928); Lepszy K., Walka stronnictw, Kraków 1929.
Stanisław Bodniak