Działyński Stanisław († 1617), wojewoda chełmiński, trzeci z synów Jana, wojew. chełmińskiego, i Elżbiety z Wilkanowskich, przyszedł na świat po bracie Erazmie, urodzonym około r. 1547. Kształcił się najprawdopodobniej w kolegium jezuickim w Brunsberdze. Był dworzaninem króla Stefana. Brał udział na czele oddziału jazdy w kampanii gdańskiej 1577 r., w następnych latach walczył pod Połockiem i Pskowem w wojnie Batorego z Moskwą. Nowy okres życia rozpoczął za Zygmunta III na stanowisku kasztelana elbląskiego, powołany na nie przez króla 24 I 1588 po zgonie Adama Walewskiego. Pierwszą nader poważną misję otrzymał na sejmie walnym w Warszawie z r. 1596, na którym wyznaczono go 7 V posłem Rzeczypospolitej do Karola ks. sudermańskiego i stanów szwedzkich w związku z narastającym konfliktem między Zygmuntem III a stryjem regentem. W skład poselstwa weszli jeszcze Stanisław Cikowski, podkomorzy krakowski, i wojewodzic miński Mikołaj Sapieha, D. jednak jako senator był główną w nim osobą. Z tego tytułu wygłosił 6 X 1596 w Sztokholmie do ks. Karola i senatorów szwedzkich obszerne przemówienie, w którym przedstawił postulaty polskie. Po powrocie z poselstwa udał się na sejm warszawski w r. 1597, by tam złożyć sprawozdanie. W obradach na tym sejmie opowiedział się za szybką obroną, gotowością wojenną i poprawą zamków w obliczu niebezpieczeństwa szwedzkiego. Na sejmiku grudziądzkim w Prusiech tegoż roku wybrano go szafarzem uchwalonego podatku. D. cieszył się szczególnym mirem rycerstwa pruskiego. Szlachta chełmińskiego województwa powierzyła mu w r. 1600 mandat posła na sejmik malborski, mający się zebrać 26 I 1601, poruczając mu jednocześnie tę samą funkcję swego przedstawiciela na sejm koronny. Kiedy przeto w Malborgu po wysłuchaniu poselstwa królewskiego rozeszły się stany, by według zwyczaju obradować oddzielnie, Kostka udał się do komnaty szlachty. Do owego czasu nie zdarzyło się w praktyce parlamentaryzmu pruskiego, ażeby kasztelan lub wojewoda był ziemskim posłem. Z D-im powtórzyło się to zaraz w następnym roku, gdyż uczestniczył w sejmie walnym r. 1601 znowu jako poseł województwa chełmińskiego. W tej roli przedstawił królowi na posłuchaniu skargi Prusaków z powodu złamania przywilejów przez nominację Wawrzyńca Gembickiego biskupem chełmińskim i zapowiedział odmowę pomocy przeciw ks. Karolowi szwedzkiemu, jeżeli tej godności nie otrzyma pruski indygena według praw krajowych. Raz jeszcze był D. posłem chełmińskim na sejm koronny r. 1606. Pod koniec r. 1611 uzyskał starostwo rogozińskie oraz godność wojewody malborskiego i wszedł w skład komisji, wyznaczonej przez sejm warszawski tegoż roku do Prus Książęcych. Oprócz niego należeli do komisji biskup Szymon Rudnicki, kasztelan Wacław Kiełczewski i znany historyk, sekretarz królewski Heidenstein. Komisarze podążyli do Królewca wiosną r. 1612, wprowadzili elekta Jana Zygmunta w lenno, odebrali od niego przysięgę i uregulowali inne kwestie, ni załatwione w dawniejszych układach. Gdy po wojnie z Moskwą powstały związki niepłatnego wojska we Lwowie, Wilnie, Brześciu i Bydgoszczy, nękające kraj grabieżą, uchwalił sejm walny w grudniu 1613 środki na pokrycie żądań finansowych konfederatów i powołał cztery komisje do spraw zapłaty. D. wszedł w poczet komisji przeznaczonej do Bydgoszczy, siedziby konfederacji żołnierzy smoleńskich pod laską Zbigniewa Silnickiego. W układach, prowadzonych tam z konfederatami od 20 II – 7 V 1614, wystąpił czynnie tylko w początkowej fazie. Albowiem wymagał jego obecności sejmik pruski, który miał właśnie uchwalić podatek na zaspokojenie roszczeń konfederatów bydgoskich. Dopilnował tej sprawy, sam zainteresowany żywo w rychłym pozbyciu się plagi konfederackiej, która spadła i na jego starostwo rogozińskie. Z tego powodu wstawiały się za nim do króla stany pruskie. 26 IX 1615 zasiadł D. na krześle wojewody chełmińskiego. Na sejmie kor. 1616 zaleca go izba pos. Zygmuntowi III do nagrody. Od 1602 r. posiadał starostwo tolkmickie. Ożenił się z Heleną z Plemięckich i miał 1 córkę oraz 4 synów, z których Jan został również wojew. chełmińskim, Michał biskupem kamienieckim i opatem, Stanisław kasztelanem chełmińskim. Był D. tradycyjnym »Prusakiem« i jak ongiś jego rodzic bronił przywilejów i wolności, ale służył zarazem szerszej ojczyźnie Koronie jako Polak i umiał ostro karcić szkodliwą niesforność separatystów pruskich. W Osiecku, swej włości, wyposażył i ozdobił malowidłami kościół parafialny, zbudował też przy nim zakrystię. Ogłosił w r. 1614 infamisami protestanckich elblążan za odmowę zwrotu katolikom kościoła farnego wbrew dekretowi królewskiemu i zakazał województwom utrzymywać z nimi stosunki. Był blisko związany z Szymonem Rudnickim, bpem warmińskim, z którym współpracował w sprawach politycznych i kościelnych. Zmarł na schyłku r. 1617.

Rękopiśmienne Działyniana w B. Kórn. Metryka kor. w Archiwum Głównym w W-wie, ks. 158; Archiwum Biskupie we Fromborku, D 54. Niesiecki; Uruski; Boniecki V; Encyklopedia Orgelbranda; Złota księga; Archiwum Komisji Historycznej, t. II, Kraków 1880; Scriptores Rerum Pol. XX; Visitationen episcopatus Culmensis (Fontes IX, Toruń 1905); Volumina legum, wyd. Ohryzki, III; Czaplewski P., Senatorowie Prus, Toruń 1921; Lengnich, Geschichte der preussischen Lande, III, IV, V; E. Barwiński, Zygmunt III i dysydenci (Reformacja w Polsce I, 1921).

Stanisław Bodniak