Działyński Michał († 1576), syn Mikołaja, wojewody pomorskiego, urodził się w pierwszej ćwierci XVI wieku. W r. 1545 objął po śmierci ojca jako tenutariusz oddzielony od starostwa brodnickiego obwód lidzbarski z miastem Lidzbarkiem, folwarkiem i 5 wsiami. W początkach 1548 r. występuje w aktach z tytułem miernika chełmińskiego. W zaraniu 1551 r. mianowany podkomorzym pomorskim, złożył na sejmiku pruskim majowym tegoż roku w Radzie przepisaną przysięgę wbrew zwyczajowi – w języku polskim. W r. 1562 spotykamy go po raz pierwszy na podkomorstwie chełmińskim, w następnych latach za Zygmunta Augusta został starostą dobrzyńskim. Polak z pochodzenia, tradycji domowej i języka, korespondujący po polsku, należał w Prusiech Królewskich, podobnie jak rodzony brat wojewoda Jan do obozu żarliwych separatystów opierającego się ściślejszemu zespoleniu kraju z Koroną. Wybrany 1562 r. w Grudziądzu posłem na sejm piotrkowski r. 1562/3, przemawiał w izbie poselskiej w obronie swobód Prus i występował przeciw egzekucji królewszczyzn, podnosząc, że kraj nie podlega statutom polskim. Współkolegów z poselstwa, których część opowiedziała się za egzekucją, nawoływał do solidarności w walce o zachowanie zagrożonych przywilejów. W tym duchu separatyzmu działał i na następnych sejmikach pruskich. Wziął udział w wyprawie radoszkowickiej w r. 1567/8. Na sejmie 1570 r. naznaczono go samoczwart komisarzem do układów z Rygą o uznanie zwierzchności Polski. Wykonał tę misję, ale Ryga nie zmieniła opornego stanowiska. Przewodniczył gronu poselskiemu z Prus na sejmie kor. warszawskim w r. 1572 i w senacie wystąpił ostro przeciw łamaniu swobód pruskich, wyłuszczył różne obciążenia kraju i od ich usunięcia uzależnił udział posłów w sejmie. Gwałtownie atakował wówczas Marcina Kromera, powołanego przez Zygmunta Augusta na koadiutora biskupstwa warmińskiego mimo nieposiadania indygenatu pruskiego. Zarzucił koadiutorowi m. i. cudzoziemskie, niemieckie pochodzenie i wprost nazwał go Niemcem, od którego nie można oczekiwać zbawiennych rad i pomocy dla kraju. W czasie bezkrólewia po Zygmuncie Auguście szedł wiernie za wojewodą Janem. Na elekcję 1573 r., był posłem z Wołynia ale wyręczył się pasierbem ks. Prońskim, sam zaś udał się do Prus. Na sejm koronacyjny przybył jako poseł ziemi dobrzyńskiej, lecz izba poselska nie uznała jego mandatu. W okresie drugiego bezkrólewia sprzyjał kandydaturze habsburskiej. Razem z bratem Janem uznał w końcu Batorego. Żenił się dwukrotnie: najpierw z Anną Sokołowską, wojewodzianką pomorską, po raz drugi z Teodorą Boguszówną, za którą wziął dobra beresteckie na Wołyniu. Jedynego syna Feliksa z Sokołowskiej wysłał na studia do Ingolstadu; syn ten zmarł młodo w Adrianopolu w drodze do Ziemi świętej.
Według Paprockiego Michał D. to »mąż wielkiej sławy i pamięci godny, który morzem i ziemią świata wiele objechał«. Istotnie widzimy go w końcu 1563 r. w podróży w Austrii, na szlaku wiodącym do Italii. Zetknął się wówczas z dążącym do Polski nuncjuszem Commendonim, któremu udzielił informacji o położeniu wewnętrznym w kraju i o wojnie północnej. To co z tej rozmowy nuncjusz zapisał, świadczy dobrze o orientacji D-go w sprawach politycznych. Dz. zmarł w pierwszej połowie 1576 r.
Archiwum Bisk. we Fromborgu rkp D 121 i D 36; Archiwum kapitulne we Fromborgu rkp nr 5; rkp B. Kór. 474; rkp B. Czart. 1609; rkp B. Ordyn. Zamoyskich w »czarnych pudłach«; rkp B. Raczyńskich w Poznaniu 76; Paprocki; Boniecki; Złota księga t. IV i X; Enc. Org.; Dogiel, Codex diplom. V; Hosii epistolae I; Pamiętniki o dawnej Polsce, obejmujące listy J. Fr. Commendone, zebrał Albertrandy, I; Matricularium summaria IV; Orzelski, Bezkrólewia ksiąg ośmioro, wyd. Kuntze; Źródła dziejowe XXIII; Czaplewski P., Polacy na studiach w Ingolstadzie, P. 1914; Czaplewski P., Senatorowie…; Lengnich, Geschichte der preuss. Lande, II i III.
Stanisław Bodniak