Szczak Marcin h. Dołęga (zm. ok. 1398), kanonik płocki, pleban mszczonowski, kanclerz księcia mazowieckiego Siemowita III.
Był synem Tomisława h. Dołęga z Dąbrowy (ziemia zawkrzeńska).
W literaturze niesłusznie przyjęto, że S. rozpoczął karierę już w r. 1359 od objęcia urzędu podkanclerzego na dworze ks. Siemowita III; analiza dyplomu z 17 V t.r., dotyczącego ugody arcybiskupstwa gnieźnieńskiego z księciem mazowieckim, pokazała, że w formule końcowej wystąpił Marcin, podkanclerzy arcybp. Jarosława Bogorii, a nie Marcin, podkanclerzy Siemowita III. Pierwsze informacje o S-u znajdują się w bulli papieskiej z 30 IX 1373, w której Grzegorz XI polecił prałatom katedry płockiej (scholastykowi, archidiakonowi i kustoszowi), aby przekazali S-owi, klerykowi z diec. płockiej, przynoszący 50 fl. w złocie kościół paraf. p. wezw. św. Jana Chrzciciela w Bielsku koło Płocka, wakujący po śmierci Wojciecha Łysego, a zajęty przez Piotra Mnicha, benedyktyna z klasztoru w Mogilnie. S. jako pleban bielski wystąpił w dokumencie Siemowita III z 29 IX 1374 dla rodu Boleściców. Równocześnie pełnił funkcję notariusza kancelarii dworskiej Siemowita III, kierowanej przez dr. dekretów Dobrogosta Nowodworskiego. Najpóźniej w r. 1376 został kanonikiem kapit. katedralnej w Płocku. Za zasługi w pracy kancelaryjnej awansował przed 22 III 1377 na stanowisko podkanclerzego, pełniąc też w tym czasie, po zmarłym Piotrze zwanym Massą, funkcję rektora kościoła paraf. w Mszczonowie, jednej z najlepiej uposażonych plebanii na Mazowszu. Otrzymał wówczas od księcia zwrot wsi Gzdów dla kościoła w Mszczonowie, przeniesienie wsi na prawo chełmińskie, przywilej sądowy oraz zwolnienie mieszkańców od wszelkich opłat i powinności z wyjątkiem podatków nadzwyczajnych. Prawdopodobnie wkrótce po objęciu plebanii wystarał się o lokację m. Mszczonowa. Dzięki staraniom Siemowita III uzyskał w zabiegach o kolejne beneficja poparcie króla Ludwika Andegaweńskiego, który zwrócił się z supliką do papieża Grzegorza XI o kanonię gnieźnieńską, poznańską lub łęczycką dla S-a. W bulli wystawionej 21 XI t.r. papież polecił archidiakonowi włocławskiemu zarezerwowanie S-owi pierwszej wakującej godności w kapit. płockiej, po uzyskaniu której powinien on zrezygnować z plebanii mszczonowskiej, a w najbliższym czasie również z kanonii w kapit. łęczyckiej.
Jako podkanclerzy zajmował się S. redagowaniem dokumentów i ich ingrossowaniem; spisywał tylko najważniejsze z nich, m.in. dyplom Siemowita III z 14 III 1378, potwierdzający dawne przywileje i nadanie pełnego immunitetu dla dóbr biskupstwa płockiego, oraz dokument księcia z 23 IX 1379, określający dzielnicę jego syna Janusza I, który S. zredagował i spisał podczas ogólnomazowieckiego wiecu w Płocku, na którym zatwierdzono ostateczny podział Mazowsza. Będąc równocześnie kanonikiem płockim występował jako świadek na wielu dokumentach bp. Dobiesława Sówki z Gólczewa (Gulczewa). Przed 3 IX 1380 objął w posiadanie plebanię w Gostyninie, będącą pod patronatem książęcym; 31 X t.r. Siemowit III potwierdził tamtejszemu kościołowi prawo do pobierania trzeciego denara i trzeciego śledzia z miejscowego cła oraz dziesięciny z połowu ryb w książęcych jeziorach, położonych w pobliżu zamku w Gostyninie; zobowiązał także plebana do oddawania na naprawę książęcych sieci rybackich dziesięciny konopnej ze wsi Strzelce (obecnie Strzałki) i Skrzany, a w zamian S. miał pobierać trzeci denar z płaconego przez mieszczan łowickich cła. Na prośbę Siemowita III i S-a bp poznański Mikołaj z Kórnika wystawił 12 X dokument, w którym ustalono nowy zasięg paraf. mszczonowskiej i należne plebanii dziesięciny z wymienionych tam dwudziestu wsi. T.r. Siemowit III wystawił też dwa dokumenty dla S-a: 22 X ustanowił granice między wsiami Gzdów i książęcym Zatorem, a 24 XII, w zamian za role we wsi Gzdów, odstąpione Zatorowi, nadał parafii w Mszczonowie część ziemi leżącej w pobliżu kościoła pod budowę domów dla wikariuszy, rzemieślników i innych sług kościelnych z pełną wolnością od jakichkolwiek świadczeń na rzecz księcia. Siemowit III nadał również kościołowi mszczonowskiemu prawo rybołówstwa oraz wolne pastwiska i wyrąb drzewa w lasach książęcych.
Między 13 X a 23 XII 1380 awansował S. na stanowisko kanclerza książęcego, występując w dokumencie z 24 XII t.r. z godnością kanonika kapit. katedralnej oraz kanonika kolegiaty św. Michała w Płocku, stanowiącej uposażenie kapelanów i kanclerzy. W kancelarii książęcej pracował do końca rządów Siemowita III; po raz ostatni wystąpił w jego dokumencie wydanym w Płocku 2 VI 1381, a po jego śmierci (16 VI t.r.) zrezygnował z pracy w kancelarii. Prawdopodobnie ustąpił też w tym czasie z plebanii mszczonowskiej, zatrzymując tylko plebanię w Gostyninie. Opierając się na wspomnianym dokumencie z 24 XII 1380, wydanym z błędną datą roczną (1381), część badaczy niesłusznie uznała, że między 17 VI a 24 XII 1381 objął S. urząd kanclerza ks. Siemowita IV (są znani inni pracownicy kancelarii tego księcia). Jako kanonik płocki i pleban gostyniński S. wystąpił 2 V 1383 w dokumencie bp. płockiego Ścibora z Radzymina. Z godnością kanonika płockiego i jako delegat kapit. płockiej na wybór nowego biskupa pojawił się w źródłach jeszcze 21 VII 1398. Zmarł zapewne wkrótce potem.
Bliskim krewnym S-a był woj. płocki Stanisław Grad ze Szreńska (zob.); S. dopomógł mu w początkach jego kariery politycznej, łożył na jego wykształcenie i wprowadził na dwór płocki w otoczenie Siemowita IV; prawdopodobnie zapisał mu swoje dobra ojczyste, Dąbrowę na Zawkrzu.
Radzimiński, Prałaci i kanonicy, II; Słown. Hist.-Geogr. Ziem Pol., III (Gostynin); – Gołębiowski M., Lokacje miast na prawie chełmińskim, w: Księga pamiątkowa 750-lecia prawa chełmińskiego, Red. Z. Zdrójkowski, Tor. 1990 I 278–81; Grabowski J., Kancelarie i dokumenty książąt mazowieckich w latach 1341–1381. Ośrodki zarządzania i kultury, W. 1999 s. 245–50; tenże, Stanisław Grad ze Szreńska h. Dołęga, wojewoda mazowiecki, w: Genealogia. Studia i materiały historyczne, Red. M. Górny, Wr.–P. 2004 XVI 67–80; tenże, Z Dąbrowy do Płocka. Kariera Marcina Szczaka h. Dołęga, kanonika płockiego, w: Duchowieństwo i laicy, Red. A. Wałkówski, W. 2010 s. 179–89; Józefecki J., Szkic dziejów parafii mszczonowskiej (XIV–XVIII w.), „Roczn. Maz.” R. 12: 2000 s. 200–3; Kowalska-Pietrzak A., Prałaci i kanonicy kapituły łęczyckiej do schyłku XV wieku, Ł. 2004; Nowacki, Dzieje archidiecezji pozn., II; Nowowiejski J., Płock. Monografia historyczna, Płock 1932 s. 555–8; Pacuski K., Ziemia gostynińska od XII wieku do 1462 roku na tle dziejów Mazowsza płockiego i rawskiego, w: Dzieje Gostynina i ziemi gostynińskiej, Red. M. Chudzyński, Gostynin 1989 s. 141–3; Pazyra S., Geneza i rozwój miast mazowieckich, W. 1959 s. 113, 161, 192; Radzimiński A., Duchowieństwo kapituł katedralnych w Polsce na tle porównawczym. Studium nad rekrutacją i drogami awansu, Tor. 1995 s. 160; tenże, Prepozyci kolegiaty św. Michała w Płocku w XIV i na początku XV w., „Studia Płockie” T. 19/20: 1991/2; Samsonowicz H., Supruniuk A., Dzieje polityczne (połowa XIV – początek XVI w.), w: Dzieje Mazowsza, Red. H. Samsonowicz, Pułtusk 2006 I 257–338; Swieżawski A., Rawskie księstwo Piastów mazowieckich 1313–1462. Dzieje polityczne, w: Swieżawski A., Mazowsze i Ruś Czerwona. Wybór pism, Częstochowa 1997 s. 233–4; Wolff A., Metryka Mazowiecka. Układ pierwotny, sposób rejestracji, W. 1929 s. 122; – Bull. Pol., II, III; Kod. Wpol., III nr 1735, 1797; Nowy Kodeks dyplomatyczny Mazowsza, Wyd. I. Sułkowska-Kuraś, S. Kuraś, W. 2000 cz. 3; Zbiór dok. m. Płocka, I; Źródła dziej., V 147, 155–9; – Arch. Diec. w Płocku: Zbiór dok. XIV–XV w.(bez nr).
Janusz Grabowski