Tarnowska ze Światopełk-Czetwertyńskich Maria Aniela, pseud. Stanisława (1880–1965), działaczka Polskiego Czerwonego Krzyża, major Armii Krajowej.
Ur. 6 VII w rodzinnym majątku w Milanowie (pow. parczewski), była córką Włodzimierza Światopełka-Czetwertyńskiego (zob. Czetwertyński-Światopełk Włodzimierz) i Marii Wandy z Uruskich (zob. Czetwertyńska-Światopełk Maria). Miała braci: Seweryna (1873–1945), działacza społeczno-gospodarczego i politycznego, posła na Sejm Ustawodawczy (1919–22) i sejmy RP (1922–35), zmarłego na emigracji w Edynburgu, Włodzimierza (1874–1951), prezesa Warszawskiego Tow. Muzycznego (1910–32), współzałożyciela muz. Fryderyka Chopina w Żelazowej Woli, ożenionego z Marią Materno (1877–1939), oraz Ludwika (1877–1941), ożenionego z Różą z Radziwiłłów (1884–1849), a także siostry: Zofię (1875–1937), zamężną za Władysławem Zamoyskim (1858–1940), i Wandę (1890–1979), dziedziczkę Milanowa, żonę Andrzeja Żółtowskiego (1881–1941).
Odebrała staranne wykształcenie domowe, znała biegle języki angielski, francuski i niemiecki. Odbyła kurs pielęgniarek przy Rosyjskim Czerwonym Krzyżu. Dn. 10 IX 1901 w Warszawie poślubiła Adama Amora Tarnowskiego (1866–1946, zob.), dyplomatę w służbie austro-węgierskiej. Towarzyszyła mężowi na placówkach dyplomatycznych w Paryżu (1901–3), Dreźnie (1903–5), Brukseli (1905–7), Madrycie (1907–9) i Londynie (1909–11). Należała do kręgu znajomych króla Edwarda VII, który gościł w rezydencji Tarnowskich w Biarritz. W r. 1911, po mianowaniu męża ambasadorem Austro-Węgier w Bułgarii, wyjechała z nim do Sofii, gdzie w czasie pierwszej wojny bałkańskiej (1912–13) pracowała jako sanitariuszka. Po wybuchu pierwszej wojny światowej w r. 1914 odbyła w Wiedniu kolejny kurs sanitariuszki i została skierowana na front austriacko-rosyjski w okolice Lublina. Następnie pracowała w szpitalu wojskowym w Krakowie. Wróciła do Sofii latem 1915, a po wyjeździe męża w r. 1917 na placówkę do USA zamieszkała ponownie w Krakowie.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości T. przebywała z mężem w Warszawie oraz majątku w Świerżach (pow. chełmski), nabytym pod koniec wojny. Działała w powołanym 18 I 1919 Polskim Tow. Czerwonego Krzyża (PTCK). Z siostrzenicą Marią Zamoyską i bratanicą Marią Czetwertyńską współorganizowała w Warszawie, ufundowany z własnych środków i pozyskanych darowizn, szpital polowy PTCK. W czasie wojny polsko-sowieckiej pełniła funkcję delegatki PTCK przy WP; organizowała szpital na Wołyniu i kolumny sanitarne. W marcu 1920 wyruszyła na front z oddziałem sanitarnym przy 18. DP gen. Franciszka Krajewskiego, a na początku sierpnia t.r. została przełożoną oddziałów sanitarnych 6. Bryg. Jazdy płk. Konstantego Plisowskiego; równocześnie była komendantką czołówki frontowej PTCK. Po wojnie została mianowana Naczelną Siostrą PTCK. Upowszechniała higienę i szkoliła adeptki pielęgniarstwa w okolicach Milanowa, Parczewa i Dorohuska. Była inicjatorką zorganizowania sieci wiejskich ośrodków zdrowia pod patronatem PTCK (do r. 1939 powstało ok. trzysta takich placówek), a sama przekazała na ten cel budynek z ogrodem w Świerżach. Przy warszawskim szpitalu PTCK przy ul. Smolnej 6 ufundowała dom dla pielęgniarek, w którym prowadziła zawodowe kursy uzupełniające. Jako pierwsza Polka otrzymała w r. 1923 Medal im. Florence Nightingale. W lutym 1925 przewodniczyła pierwszemu zjazdowi sióstr PTCK w Warszawie, na którym zawiązano Zrzeszenie Sióstr PTCK. Po przekształceniu w r. 1927 PTCK w PCK została członkiem jego Zarządu Głównego. Była pomysłodawczynią, a od r. 1937 przewodniczącą, powołanego 1 IV 1929 Korpusu Sióstr PCK, finansowanego przez MSWojsk. W kwietniu 1933 reprezentowała PCK na Międzynarodowej Konferencji Towarzystw Czerwonego Krzyża w Pradze. Na rzecz Funduszu Obrony Narodowej w r. 1938 przekazała z mężem 10 tys. dolarów.
Po wybuchu drugiej wojny światowej T. ewakuowała się z mężem ze Świerż do swojego majątku w Jasionce Ruskiej, a następnie przybyła do Warszawy, gdzie w październiku 1939 została wiceprezesem Zarządu Głównego PCK; równocześnie pełniła funkcję kierownika krakowskiej delegatury PCK i reprezentowała ją przed władzami okupacyjnymi Generalnego Gubernatorstwa. Podjęła pracę w Stoł. Komitecie Samopomocy Społecznej. Współtworzyła Radę Główną Opiekuńczą i przy jej krakowskiej centrali była od 20 IV 1940 delegatem Zarządu PCK. Udostępniała z mężem pomieszczenia w swej kamienicy w Warszawie przy ul. Pięknej 1b na spotkania i kursy ZWZ/AK, m.in. na zajęcia z podchorążówki; ukrywał się też tam członek Delegatury Rządu na Kraj, Stanisław Jasiukowicz. Dn. 10 XI 1942 została w Warszawie aresztowana przez Gestapo i osadzona na Pawiaku, w tzw. Serbii. Zwolniona w lutym r.n., wstąpiła do AK w stopniu podporucznika (pseud. Stanisława) i objęła funkcję zastępcy komendantki Wojskowej Służby Kobiet w dziale szkolenia patroli sanitarnych. W czasie powstania warszawskiego 1944 r. została mianowana parlamentariuszem do rozmów z Niemcami; z Alfredem Lewandowskim i Stanisławem Wachowiakiem wchodziła w skład delegacji PCK, która 7 IX t.r. wynegocjowała zezwolenie Niemców na opuszczenie Śródmieścia przez ludność cywilną. Za zgodą gen. E. von dem Bach-Zelewskiego wizytowała obozy dla jeńców i cywilów w Pruszkowie. Awansowana 23 IX na majora, jako przedstawicielka Zarządu PCK, uczestniczyła w dn. 29–30 IX w Ożarowie w rozmowach kapitulacyjnych i przyczyniła się do wyprowadzenia 5 X z miasta oddziałów powstańczych i cywilów do obozu przejściowego w Pruszkowie; wg niemieckiego protokolanta por. G. von Jordana, «mieliśmy wrażenie, że to nie Polacy kapitulują, lecz my przed starą hrabiną». W tym czasie na prośbę gen. Tadeusza Komorowskiego (pseud. Bór) zabezpieczyła pół mln dolarów, należących do Komendy Głównej AK. Po powstaniu zamieszkała u siostrzenicy, Róży z Żółtowskich i jej męża, Jana Zamoyskiego w Ojcowie pod Krakowem. Kontynuowała pracę w oddziale PCK; organizowała opiekę nad więźniami wracającymi z niemieckich obozów. W r. 1945 została tam aresztowana przez funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej pod zarzutem kolaboracji z okupantem niemieckim i przez miesiąc była więziona w siedzibie Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Olkuszu.
Po zakończeniu drugiej wojny światowej wróciła T. do Warszawy. Decyzją wiceministra obrony narodowej gen. Mariana Spychalskiego usunięto ją we wrześniu 1945 z władz PCK. Podjęła w tym czasie współpracę ze Zrzeszeniem WiN. W r. 1946 wyjechała do Szwajcarii, by spotkać się z synem, Andrzejem; dołączyła do przebywającego już tam męża. Owdowiawszy, od r. 1948 mieszkała w Rio de Janeiro u syna i działała w organizacjach polonijnych. W l. 1950–6 spisała wspomnienia The Future will tell, których maszynopis przekazała Wacławowi Bnińskiemu, dziennikarzowi Radia Wolnej Europy i Głosu Ameryki (przekł. pol. pt. Wspomnienia, Oprac. A. L. Żółtowski, W. 2002, wyd. następne, pt. Przyszłość pokaże… wspomnienia, Łomianki 2012). Po politycznym przełomie październikowym 1956 r. wróciła w r. 1958 do Polski; zamieszkała w Warszawie w przydzielonym jej przez PCK jednopokojowym mieszkaniu przy ul. Poznańskiej. Opublikowała fragment wspomnień wojennych Za ostatnią barykadą („Za i Przeciw” 1962 nr 32). Zmarła 10 VII 1965 w Warszawie, została pochowana w grobowcu rodzinnym na cmentarzu Powązkowskim. Była odznaczona Krzyżem Walecznych (1920), Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami (1944) i medalami: Pamiątkowym «Za wojnę 1918–1921», Niepodległości oraz Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości, a także bułgarskim Medalem Zasługi.
W małżeństwie z Adamem Amorem Tarnowskim miała T. syna Andrzeja (1902–1949), emigranta zamieszkałego w Rio de Janeiro, żonatego z Heleną Larisch-Moennich, który zginął w wypadku samochodowym.
W r. 1999 PCK ustanowiło Medal Pamiątkowy z wizerunkiem T-iej, a w r. 2016 przyznano jej pośmiertnie Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski.
Słown. pol. tow. nauk., I; Warszawa walczy 1939–1945. Leksykon, W. 2014; Zawacka E., Kromp D., Słownik biograficzny kobiet odznaczonych Orderem Virtuti Militari, 2004 II; – Abramek Z., Powstanie i działalność Polskiego Czerwonego Krzyża (1912–1951), W. 2001; Borecka E., Exodus Warszawy. Ludzie i miasto po powstaniu 1944, W. 1992 IV; Dworzaczek W., Leliwici Tarnowscy od schyłku XVI wieku do czasów współczesnych, Tarnobrzeg 1996 s. 198–9; Kroll B., Opieka i samopomoc społeczna w Warszawie 1939–1945, W. 1977; tenże, Rada Główna Opiekuńcza, 1939–1945, W. 1985; Krzyczkowski H., W cieniu Warszawy. Pruszków w latach okupacji hitlerowskiej, W. 1986; Kunert A. K., Rzeczpospolita walcząca. Powstanie warszawskie 1944, W. 1994; Ludność cywilna w powstaniu warszawskim, Oprac. M. M. Drozdowski i in., W. 1974 I; Matusak P., Wywiad Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej, 1939–1945, W. 2002; Pankowicz A., Polski Czerwony Krzyż w Generalnej Guberni 1939–1945, Kr. 1985; – Czarnocka T., Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, Londyn 1939 I; „Dardanele” delegatura WIN-u zagranicą 1946–1949, Oprac. S. Rostworowski, Wr. 1999; Raporty Ludwiga Fischera gubernatora dystryktu warszawskiego 1939–1945, Oprac. K. Dunin-Wąsowicz, W. 1987; Ronikier A., Pamiętniki 1939–1945, Kr. 2013; Skrzypek A., Wrzesień 1939 w relacjach dyplomatów, W. 1989; Wachowiak S., Czasy, które przeżyłem, W. 1983; – „Dzien. Pol. i Dzien. Żołnierza” (Londyn) 1963 nr 158; „Zdrowie” 1986 nr 450 (fot.); – CAW: sygn. IX.3.40.46.
Agata Barzycka-Paździor