INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Maria Szembekowa  (z domu Fredro)      Maria Szembekowa.

Maria Szembekowa (z domu Fredro)  

 
 
1862-01-05 - 1937-01-04
Biogram został opublikowany w XLVIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego w latach 2012-2013.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Szembekowa Maria z Fredrów, pseud. i krypt.: Maria z Pleszowic, M. z Pleszowic, M.F.S., M.F.Sz., M.Fr.Sz. (1862–1937), ziemianka, działaczka patriotyczna, pisarka.

Ur. 5 I w dworku dziadków: Aleksandra Fredry (zob.) i Zofii z Jabłonowskich, 1.v. Skarbkowej, na Chorążczyźnie we Lwowie, była córką Jana Aleksandra Fredry (zob.) i Marii z Mierów (zm. 1862), młodszą siostrą Andrzeja (zob. Fredro Andrzej Maksymilian Maria), bratanicą Zofii z Fredrów (zob. Szeptycka Zofia Ludwika Cecylia), siostrą cioteczną Andrzeja Romana (zob.), Aleksandra (zob.), Stanisława (zob.) i Kazimierza, w zakonie Klemensa (zob.) Szeptyckich.

Po śmierci matki Maria (dwa dni po urodzeniu) wraz z bratem została oddana pod opiekę dziadków i u nich, na Chorążczyźnie i w Benkowej (Bieńkowej) Wiszni (pow. rudecki), spędziła dzieciństwo oraz wczesną młodość; odebrała tam wychowanie i edukację. Wg wspomnień Zofii Szeptyckiej, na dziecięce zamiłowanie Marii do układania wierszy dziadek Fredro zareagował słowami: «Nie wiem, czy Mimi [S.] będzie szczęśliwa, ale to wiem: będzie miała zdolny rozum. Uchowaj ją tylko Boże od autorstwa, a ku temu ma wielką skłonność» („Noty różne”). Po śmierci Aleksandra Fredry, w r. 1876, zamieszkała wraz z ojcem w dziedziczonej przez niego Benkowej Wiszni.

W r. 1881, po ślubie 2 VI t.r. z Piotrem Szembekiem (1843–1896, zob.), przeniosła się S. do męża do Siemianic (pow. ostrzeszowski) koło Kępna. Odtąd jej życie było związane z Wielkopolską, choć często przebywała w stronach rodzinnych, gdyż bliskie więzi łączyły ją z rodziną ciotki Szeptyckiej. Przeprowadzka do Wielkopolski zbiegła się z nasileniem antypolskiej polityki władz pruskich, toteż S. włączyła się w działalność patriotyczną i oświatową, a w r. 1885 protestowała przeciw tzw. rugom pruskim. W Siemianicach i pobliskim Rakowie zakładała ochronki. Podobno do pisania zachęcił ją mąż, pod którego wpływem publikowała w „Łowcu Polskim”. Jej debiutancki tomik Wiersze ulotne ukazał się w r. 1887 w Krakowie pod pseud. M. z Pleszowic; recenzent Kazimierz Morawski podkreślił «uczucie autora […] więzione widokiem krajowego nieszczęścia». W opublikowanym w r. 1893 już pod własnym nazwiskiem, drugim, rozszerzonym wydaniu Wierszy ulotnych (Kr.), obok utworów nostalgicznych, nawiązujących do stron rodzinnych, ogłosiła też pastiszowe, skierowane m.in. do O. von Bismarcka (Do B…). Gawędę o archiwum rodu Szembeków pt. Wśród szpargałów i rupieci zamieściła w krakowskim „Czasie” (1895 nr 44–45). Publikowała także w „Dzienniku Poznańskim” (1894–6), „Dzienniku Polskim” (1895–6) oraz „Bibliotece Warszawskiej” (m.in. opowiadanie autobiograficzne Pod czarem, 1896 t. 1). Od r. 1895 przez siedem lat zabiegała o objęcie opieką przez polskie zakonnice szpitala w Kępnie i odniosła sukces. Wspierała działalność Tow. Czytelni Ludowych, Polskiego Tow. Gimnastycznego «Sokół» oraz kółek rolniczych. W swoim majątku prowadziła szkołę gospodarstwa domowego, nie tylko ucząc chłopów umiejętności gospodarowania, m.in. melioracji, ale też kształcąc ich w duchu patriotyzmu. Przez władze pruskie była szykanowana; przeprowadzono u niej rewizję, a syn Aleksander Maria (zob.), początkowo niedopuszczony do egzaminu dojrzałości w gimnazjum w Ostrowie, musiał zdawać przed szesnastoosobową komisją.

Po śmierci męża, w r. 1896, prowadziła S. majątek samodzielnie. W r. 1898 zorganizowała w Siemianicach tajną szkołę polską dla dzieci wiejskich, w której uczyły jej córki. Po śmierci brata, Andrzeja (1898) przeniosła do Siemianic część archiwum i zbiorów Fredrów. Przechowywała w Siemianicach m.in. rękopisy komedii A. Fredry i J. A. Fredry, afisze z teatrów lwowskich, autografy Adama Mickiewicza, Jadwigi Łuszczewskiej (Deotymy), Antoniego Czajkowskiego oraz obrazy, m.in. Juliusza Kossaka, Z. Szeptyckiej, szwagra, Stanisława Feliksa Szembeka (zob.), a także zbrojownię Szembeków. Archiwum dziadka udostępniała historykom i badaczom literatury: Adamowi Skałkowskiemu, Eugeniuszowi Kucharskiemu, Henrykowi Mościckiemu, Bronisławowi Gembarzewskiemu, którzy byli jej stałymi gośćmi. Korzystając z rodzinnego archiwum, opublikowała rozprawę o dziadku męża Jenerał Piotr Szembek (Kr. 1902), zawierającą przede wszystkim korespondencję generała z l. 1807–65, m.in. z Janem Henrykiem Dąbrowskim, Dezyderym Chłapowskim, w. ks. Konstantym i Adamem Czartoryskim. Aspirowała do członkostwa w Tow. Przyjaciół Nauk w Poznaniu, ale jego statut nie przewidywał czynnego uczestnictwa kobiet. Opublikowała zbiór nowel Na jawie i we śnie (P. 1903) oraz wspomnienia z dzieciństwa Dworek na Chorążczyźnie („Przegl. Pol.” R. 39: 1905 t. 156). Brała udział w pracach powstałego w r. 1911 Tow. Opieki nad Ociemniałymi w Laskach pod Warszawą, łożyła na zorganizowaną w Poznaniu «Kuchnię dla ubogich». W r. 1916 oddała rodzinny majątek w ręce syna, a sama przeniosła się do Wesołej pod Siemianicami; wybudowała tam dwór, który odtąd był jej rezydencją. Tomik wierszy okolicznościowych z pierwszej wojny światowej W błędnym kole 19141915 został opublikowany anonimowo w formie manuskryptu (P. 1916).

W listopadzie 1918 przystąpiła S. do organizacji podziemnej Ignacego Całkosińskiego z Wieruszowa (pow. wieluński). Wspomagała finansowo Naczelną Radę Ludową oraz powstanie wielkopolskie (1918–19). W imieniu «wdów-ziemianek – obrończyń polskiej ziemi w czasach zaborów» ogłosiła w r. 1919 broszurę Wobec dokonanego faktu (Kalisz 1919), skierowaną przeciw «nagłej i nieprzemyślanej» uchwale Sejmu RP z 10 VII t.r. o reformie rolnej. Dramat fantastyczny S-ej w dwóch odsłonach pt. Pogrzeb (P. 1919), na podstawie „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego, wystawiony 30 IV 1920 pt. Dziś i jutro w Teatrze Miejskim we Lwowie przez Michała Tarasiewicza, został zdjęty z afisza po pierwszym spektaklu. T.r. opublikowała S. w Poznaniu trzeci tom wierszy pt. Rozkołysany dzwon. Szczególnie obfita była twórczość satyryczna S-ej, zainicjowana fraszkami Ku rozweseleniu ducha (P. 1920), a zamknięta tomem Z niewydanych wierszy i satyr (Lw. 1926). W utworach tych piętnowała wady narodowe, zmienność upodobań politycznych, brak społecznej solidarności, krytykowała też idee socjalistyczne; była przekonana o wiodącej roli polskiego ziemiaństwa. Łącząc «zdrowy rozum z tkliwą uczuciowością» (A. Grzymała-Siedlecki), opublikowała w r. 1927 tom Niegdyś – wspomnienia moje o Aleksandrze Fredrze, opatrzony przedmową Adama Grzymały-Siedleckiego (Lw.); sprostowała w nim nieścisłości biograficzne w pamiętnikach Ludwika Jabłonowskiego „Złote czasy i wywczasy” (Lw. 1920). Do wspomnień włączyła Dworek na Chorążczyźnie, wiersz pod tym samym tytułem oraz korespondencję babki Zofii z ojcem. Po śmierci syna, Aleksandra Marii w lutym 1928, odziedziczony klucz siemienicki przekazała córce Jadwidze (zob. Szeptycka Jadwiga). W l. trzydziestych opublikowała powieść dla dzieci Same tajemnice (P. 1932), nawiązujące do baśni „Kłopoty Kacperka góreckiego skrzata” (Kr. 1926), zaprzyjaźnionej z nią Zofii Kossak-Szczuckiej, oraz tom satyr Klapsy. Ku pożytkowi ludzi tak wielkich, jak i maluczkich (P. 1936), traktujący o ułomnościach życia w niepodległym kraju. Niechętna S-ej Janina z Puttkamerów Żółtowska charakteryzowała ją jako «damę zamaszystą i pełną sobiepaństwa», której «temperament maskuje jałowość, jeśli nie gruboskórność». Stanisław Wasylewski, z którym S-owa była skłócona, napisał, że jest obdarzona fredrowskim zmysłem humoru i obserwacji oraz ma łatwość «wierszykarstwa». S. do późnej starości pasjonowała się myślistwem; należała do pierwszych łowczyń i organizatorek polowań w Wielkopolsce, a w Siemianicach założyła bażantarnię. Zmarła 4 I 1937 u córki, Jadwigi w Przyłbicach (pow. jaworowski) pod Lwowem, została pochowana w Siemianicach w podziemiach tamtejszego kościoła w rodzinnym grobowcu Szembeków. Była odznaczona Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.

W małżeństwie z Piotrem Szembekiem miała S. córki: Jadwigę i Zofię (zob. Szembek Zofia Teodora Maria, w zgromadzeniu Maria Krysta) oraz syna Aleksandra Marię.

Imieniem S-ej nazwano ulicę w Ostrowie Wpol. oraz Bibliotekę Publiczną w Kępnie. W Rakowie koło Siemianic wmurowano 27 V 2001 tablicę pamiątkową ku czci S-ej i jej syna Aleksandra Marii.

Archiwa fredrowskie umieściła S. po r. 1928 w Bibliotece Ossolińskich we Lwowie; część zbiorów przekazała córce Jadwidze, która w kwietniu 1939 zdeponowała je w Muz. Narodowym w Warszawie; cenne zbiory Szembeków z Siemianic, zawierające część zbrojowni, w tym zdobiony turkusami rząd koński, zdobyty pod Wiedniem przez Przecława Stefana Szembeka (zob.), biblioteka i portrety rodzinne zostały złożone przez S-ową w r. 1933 jako depozyt w Muz. Narodowym w Krakowie (po drugiej wojnie światowej zakupione od jej spadkobierców).

 

Fot. z ok. l. 1890–2 w zbiorach Anny Szeptyckiej w P.; – Bibliogr. dramatu pol., II; Dawni pisarze polscy, W. 2003 IV; Słown. pseudonimów, IV; Słownik biograficzny Wielkopolski południowo-wschodniej: ziemi kaliskiej, Kalisz 2007 III; Wojtkowski, Bibliogr. historii Wpol., I–II; Wpol. Słown. Biogr.; Żychliński, XIV (Szembekowie), XVII (Fredrowie); – Aftanazy, Dzieje rezydencji, VIII; Gruszka F., Życie i twórczość Marii Szembek, „Głos Kępna” 1996 nr z 12 III; Karwowski, Hist. W. Ks. Pozn., III; Kurzawa J., Zarys historyczny powiatu kępińskiego, Kępno 1958 (mszp. powielany); Lasocka B., Aleksander Fredro. Drogi życia, W. 2001 (fot.); taż, Z dziejów Beńkowej Wiszni, „Roczn. Lwow.” 2003; Łoś P. S., Szkice do portretu ziemian polskich XX wieku, W. 2005 (fot.); Pietrzak J., Fredrowska krew w Wielkopolsce. Mimi na dworku w Chorążczyźnie, „Kierunki” 1974 nr 25; tenże, Juwenalis II Rzeczypospolitej, tamże 1974 nr 27; Pigoń S., Spuścizna literacka Aleksandra Fredry, W. 1954; Romanowski A., Przed złotym czasem, Kr. 1990; Szulc-Golska B., Wielkopolskie biblioteki prywatne, P. 1929 s. 33–5; Wieczorek Z., Oświata rolnicza w rejonie kępińskim i wieruszowskim oraz zarys monograficzny Zespołu Szkół Rolniczych w Słupi pod Kępnem (1910–1990), Baranów 2002; Zakrzewski B., Fredro i fredrusie, Wr. 1974; tenże, Fredro z paradyzu. Studia i szkice, Wr. 1976; Ziemiaństwo wielkopolskie. W kręgu arystokracji, Red. A. Kwilecki, P. 2004 (fot.); Zofia Szembekówna o losach archiwaliów fredrowskich, „Pam. Liter.” 1994 z. 1; – Fredro A., Pisma, Oprac. S. Pigoń, W. 1968 XIII cz. 1–2; Hertz, Zbiór poetów pol., Ks. 4; Rozkwitały pąki białych róż… Wiersze i pieśni z lat 1908–1918 o Polsce, o wojnie i o żołnierzach, Oprac. A. Romanowski, W. 1990; Szeptycka z Fredrów Z., Wspomnienia lat ubiegłych, Wr. 1967; Wasylewski S., Czterdzieści lat powodzenia. Przebieg mojego życia, Wr. 1959; tenże, Pod kopułą lwowskiego Ossolineum, Wr. 1958; tenże, Wspomnienia i szkice znad Warty, P. 1973; Wójcicki K. W., W odwiedzinach u Aleksandra Fredry. Z wycieczki naukowej 1869 roku, „Tyg. Ilustr.” 1869 nr 277; Żółtowska z Puttkamerów J., Dziennik. Fragmenty wielkopolskie 1919–1933, Oprac. B. Wysocka, P. 2003; – „Dom Pol.” R. 2: 1917 nr 6; „Dzien. Pol.” (Lw.) 1895 nr z 3 V; „Kur. Pozn.” 1927 nr 406; „Przegl. Pol.” T. 1: 1887/8, 1905; „Roczn. Pozn. Tow. Przyjaciół Nauk” R. 28: 1901 [1902], R. 29: 1902 [1903], R. 32: 1905, R. 45: 1918 [1919]; „Tyg. Ilustr.” 1908 nr 22; „Wici Wpol.” R. 6: 1936 nr 12 (A. Szyparski); ,,Wiek” 1881 nr 124; – Nekrologi z r. 1937: „Kur. Pozn.” nr 67, ,,Kur. Warsz.” nr 6 s. 13, „Nowy Przyjaciel Ludu” nr 4, 6; – B. Jag.: sygn. 6718 (listy S-owej do Z. Sarneckiego z r. 1888), sygn. 6841, 7729 (trzy listy S-owej do K. M. Górskiego z r. 1905); B. Narod.: sygn. 8411 (listy S-owej do dziadków, Aleksandra i Zofii Fredrów), sygn. 8427 (list S-owej do ojca), sygn. 8456 (listy do S-owej od ojca), sygn. 8457 (koresp. S-owej), sygn. 8458–8463, 8465 (papiery osobiste Szembeków), sygn. 8467, 8481 (akta admin.); B. Ossol.: sygn. 14473 II (Szembekówna Z., Z dziejów Siemianic), sygn. 14577 (list S-owej do W. Bełzy z r. 1895), sygn. 15767 (listy S-owej do S. Turny z l. 1901–22).

Zoa Dambek

 
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

 

Piotr Szembek

1843-04-16 - 1896-05-15 powstaniec styczniowy 1863
 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Jan Fethke

1903-02-26 - 1980-12-16
reżyser filmowy
 

Leon Henryk Kapliński

1826-05-04 - 1873-03-01
malarz
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Seweryn Samulski

1866-11-14 - 1935-10-29
działacz gospodarczy
 

Jan Józef Jałowiecki

1817-05-06 - 1885-02-12
pisarz
 

Ignacy Reifer

1909-06-30 - 1971-04-02
biochemik
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.