Tarchalski Mieczysław, pseud.: Marcin, Grzegorz (1903–1981), kapitan Armii Krajowej.
Ur. 29 XII w Gidlach (pow. noworadomski), był najstarszym synem Juliana Marcelego, farmaceuty, właściciela aptek w Gidlach, potem w Warszawie, oraz Aleksandry Michaliny z Majewskich, pochodzącej z rodziny unickiej. Miał braci: Bolesława (ur. 1905), Janusza (ur. 1907) i Leszka (ur. 1918).
T. początkowo uczył się w domu, a po przeprowadzce rodziny w r. 1916 do Warszawy, w jednym z tamtejszych gimnazjów. W czasie wojny polsko-sowieckiej przerwał naukę i służył od 20 VII 1920 jako ochotnik w 201. pp WP. Dn. 1 IX t.r. wstąpił do Korpusu Kadetów nr 2 w Modlinie. Wziął udział w październiku w tzw. buncie Żeligowskiego i podczas zajmowania Wilna został ranny. W r. 1921 uczestniczył w trzecim powstaniu śląskim.
Po zdaniu matury i ukończeniu 30 VI 1924 Korpusu Kadetów T. podjął studia na Wydz. Leśnym SGGW w Warszawie; w r. 1929 uzyskał dyplom inżyniera leśnika, po czym pracował od maja 1930 do sierpnia 1931 jako adiunkt w Lasach Państw. w Nadleśnictwie Gidle. W r. 1932 objął stanowisko nadleśniczego oraz wykładowcy w Państw. Szkole dla Leśniczych w Cieszynie, gdzie był także szefem wyszkolenia Przysposobienia Wojskowego Leśników; prowadził zajęcia z wychowania fizycznego, łowiectwa i ochrony lasu. Przeniesiony latem 1938 do Nadleśnictwa Bartodzieje–Bydgoszcz, objął stanowisko komendanta Kursów Przysposobienia Wojskowego Leśników w Margoninie koło Poznania, przygotowujących leśników do dywersji na terenach okupowanych na wypadek wojny. W marcu 1939 został nadleśniczym w Nadleśnictwie Rychtal w pow. kępińskim.
Po wybuchu drugiej wojny światowej T. krótko przebywał w Warszawie, a następnie zamieszkał w majątku Karola Gayera w Dąbrowie Zielonej koło Częstochowy; zarządzał tam 1200 ha lasu, stolarnią i gospodarstwem rybnym. Równocześnie zaprzysiężony w maju 1940 w ZWZ przez ppor. Tadeusza Rutkowskiego (pseud. Pawłowicz), został komendantem placówki w Dąbrowie Zielonej Podobwodu IV Gidle Obwodu Radomsko ZWZ; posługiwał się pseud.: Grzegorz i Marcin. Zorganizował placówkę oraz uruchomił kurs szkoły podchorążych, który prowadził jego szwagier, por. Zbigniew Jeziorański (pseud. Antoni). Uniknąwszy 12 II 1942 aresztowania przez Gestapo, ukrywał się w okolicznych dworach, a potem w Krakowie. Do konspiracji wrócił 20 IX t.r. jako dowódca Podobwodu II w Obwodzie Włoszczowskim AK. W listopadzie został mianowany podporucznikiem. W czerwcu 1943 objął szefostwo Kedywu Obwodu Włoszczowa AK, po czym w sierpniu t.r. odszedł z Podobwodu II. Uczestniczył w kursie-odprawie dla kierowników dywersji i partyzantki, zorganizowanym w lasach świętokrzyskich i prowadzonym przez szefa Kedywu Okręgu Radomsko-Kieleckiego AK Jana Piwnika (pseud. Ponury). Dbając o kształcenie podkomendnych, T. powołał w obwodzie kuratora do organizowania nauki na wszystkich szczeblach. Od listopada dowodził grupą partyzancką, utworzoną z oddziałów: ppor. Przemysława Szyca (pseud. Ludwik), por. Tadeusza Kozłowskiego (pseud. Piotr) i ppor. Aleksandra Seweryna (pseud. Bartosz), która wiosną 1944 liczyła 250 żołnierzy. Oddział przeprowadził wiele akcji sabotażowych i dywersyjnych, m.in. starł się z siłami Wehrmachtu pod Bichniowem (28 XI 1943) i z żandarmerią niemiecką pod Józefowem (13 XII t.r.) oraz przeprowadził ataki na Włoszczową (19 III 1944), na stację kolejową Ludynia (14 VI t.r.) i transport samochodów Wehrmachtu pod Żelisławicami (20 VI), a także rozbił oddział SS pod Zabrodami (22–23 VII). Podczas akcji «Burza» i koncentracji kieleckiego Korpusu AK grupa T-ego weszła w skład 74. pp 7. DP AK jako 1. baon «Las». Batalion, dowodzony od 18 VIII 1944 przez T-ego, uczestniczył w walkach 2. pp i 74. pp z niemieckimi siłami pacyfikacyjnymi w lasach między Włoszczową a Jędrzejowem (27–31 X t.r.); wskutek odniesionych obrażeń T. zdał 29 X dowództwo oddziału. Dn. 25 I 1945 awansował na kapitana (ze starszeństwem z 1 I t.r.).
W 2. poł. stycznia 1945 został T. zatrzymany przez szefa sztabu bryg. Armii Ludowej Stanisława Hanyża (pseud. Stach) i przekazany funkcjonariuszom NKWD w Częstochowie. Po przesłuchaniach w marcu t.r. wywieziono go potajemnie do łagru w Kaudałakszy na półwyspie Kola w ZSRR, gdzie pracował w kamieniołomie. Zwolniony, wrócił do kraju 30 X 1947 i od grudnia t.r. do lutego 1948 pracował jako referendarz w Biurze Użytkowania i Zbytu Drewna Dyrekcji Lasów Państw. w Krakowie. W marcu t.r. został nadleśniczym Nadleśnictwa Tabórz w Dyrekcji Lasów Państw. w Olsztynie i kierownikiem kursów dla leśniczych. Zarząd Powiatowy Związku Uczestników Walki Zbrojnej w Częstochowie zweryfikował jego stopień kapitana i 14 V 1948 awansował na majora. Dn. 5 V 1950 został T. ponownie aresztowany przez funkcjonariuszy olsztyńskiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego; więziony w Olsztynie, a od 9 V t.r. w Kielcach i przez pewien czas we Włoszczowej, był brutalnie przesłuchiwany. Oskarżony m.in. o rozstrzeliwanie żołnierzy AK za lewicowe poglądy, prześladowanie i mordowanie Polaków pochodzenia żydowskiego, zwalczanie partyzantki sowieckiej i organizacji lewicowych, został przez Sąd Wojewódzki w Kielcach skazany 10 X 1951 na dziesięć lat pozbawienia wolności oraz utratę praw publicznych i obywatelskich na pięć lat. Po odwołaniu T-ego Sąd Najwyższy na posiedzeniach 23 i 27 XII 1952 częściowo wyrok uchylił i przekazał do ponownego rozpatrzenia do Sądu Wojewódzkiego w Kielcach, który 29 V 1953, zmieniając nieco kwalifikację prawną, ponownie wydał wyrok skazujący, podtrzymując karę dziesięciu lat więzienia i pozbawienie praw publicznych i obywatelskich, co 3 IX 1953 potwierdził Sąd Najwyższy. Tego samego dnia został skreślony z Ewidencji Oficerów Rezerwy. T. odbywał karę kolejno w Przemyślu i Sieradzu. Po ogłoszonej w kwietniu 1956 amnestii prokurator wojewódzki w Łodzi złagodził mu 5 V t.r. karę o pięć lat i tego dnia T. opuścił więzienie. W warunkach odwilży politycznej wystąpił 18 II 1957 do ministra sprawiedliwości z prośbą o rehabilitację, jednak Prokuratura Generalna 12 VII t.r. nie znalazła podstaw do rewizji nadzwycz.; natomiast prokurator wojewódzki w Kielcach 28 VIII t.r. darował karę z r. 1953 w całości.
Po zwolnieniu z więzienia T. przeniósł się do Szczecina, gdzie podjął pracę w Okręgowym Zarządzie Lasów Państw. jako inspektor, a później Naczelnik Oddz. Ochrony Lasu. Zainicjował utworzenie Wolińskiego Parku Narodowego i w l. 1957–9 przygotowywał jego dokumentację projektową. Miał zostać pierwszym dyrektorem Parku, ale do tego nie doszło z uwagi na jego przeszłość partyzancką, łagrową i więzienną. W r. 1968 przeszedł na emeryturę. Działał w Lidze Ochrony Przyrody, Polskim Tow. Leśnym i NOT. Zmarł 17 I 1981 w Szczecinie, został pochowany 22 I na tamtejszym cmentarzu Centralnym (kw. 37A rząd 23 grób nr 2). Był odznaczony m.in. Orderem Virtuti Militari V kl., trzykrotnie Krzyżem Walecznych, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami, Krzyżem Powstańców Śląskich, Krzyżem Armii Krajowej, Krzyżem Partyzanckim, czterokrotnie Medalem Wojska, złotymi Odznakami Polskiego Tow. Leśnego i Ligi Ochrony Przyrody, a pośmiertnie Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (2009).
W zawartym 19 X 1929 w Obiechowie małżeństwie z Jadwigą z Jeziorańskich (1903–1993), żołnierzem AK, pseud. Dama, miał T. córkę Marię (1931–2008), zamężną Dziurla, żołnierza AK, pseud. Kozaczek, łączniczkę w oddziale ojca, oraz syna Mateusza (ur. i zm. 1938).
Dn. 2 VII 1993 Sąd Wojewódzki w Kielcach stwierdził nieważność wyroków wydanych w r. 1953. Pośmiertnie ukazały się wspomnienia T-ego Na ścieżkach małej wojny (P. 1994) oraz jego opracowanie Kaktus – Włoszczowski obwód AK (wyd. powielaczowe). Imię T-ego nosi od kwietnia 2009 plac w centrum Włoszczowej, a od 14 XII t.r. skwer przy al. Wojska Polskiego w Szczecinie, na którym 23 V 2012 odsłonięto głaz jego pamięci. T-emu poświęcono też ulicę w Koniecpolu.
Księga kadetów II Rzeczypospolitej, W. 2001; – Błaszczyk W., „Marcin” – człowiek legenda, „Kombatant” 2012 nr 6; Borzobohaty W., „Jodła” – Okręg Kielecko-Radomski ZWZ-AK 1939–1945, W. 1988 (fot.); Chlebowski C., Reportaż z tamtych dni, W. 1988; Szymczyk Z., Mieczysław Tarchalski (1903–1981), przyczynek do represji komunistycznych AK, „Niepodległość i Pamięć” 2006 nr 22; Wojciechowski D., „Dynastia Kurzelowitów” w dziejach Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, Kurzelów–Kielce 2001; Zieliński Z., Baza Leśnych Ludzi, W. 2016; tenże, Cierniste drogi żołnierzy AK, „Niepodległość i Pamięć” 2004 nr 20; tenże, Leśnicy na frontach II wojny światowej, Ząbki 2007 s. 17, 19, 31, 42, 44–7, 56–7, 74, 96, 106 (fot.); tenże, „Marcin” major Mieczysław Tarchalski 1903–1981, W. 2008; tenże, Od PWL do 7 Dywizji AK. Spotkania leśników z Komendantem Głównym AK gen. „Niedźwiadkiem” (Leopoldem Okulickim), „Niepodległość i Pamięć” 2004 nr 20; tenże, Skąd twój ród Komendancie „Marcinie”, Ząbki 2008; tenże, Walczyli o wolność Polski – 7 Dywizja AK, Ząbki 1998; – Durka J., W sprawie Mieczysława Tarchalskiego „Marcina” (1903–1981). List matki aresztowanego oficera AK do generała Stanisława Popławskiego, „Niepodległość i Pamięć” 2007 nr 25; – „Niepodległość i Pamięć” 2004 nr 1 s. 135–55; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1981: „Las Pol.” nr 9 s. 21 (fot.), „Słowo Powsz.” nr 37 (fot.), „Tyg. Powsz.” nr 10, „Wrocł. Tyg. Katolików” nr 12; – CAW: sygn. AP 9, KW 124/T–14; IPN w Kielcach: sygn. IPN Ki 128/126, IPN Ki 128/127; IPN w W.: sygn. IPN BU 2174/7999; – Informacje Wioletty Mioduszewskiej z IPN w W.
Michał Romańczuk