Sudymontowicz Olechno (Aleksander) z Chożowa h. Trąby (zm. między 1490 a 1491), namiestnik połocki, wojewoda wileński, kanclerz Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Był synem Sudymunta Dorgiewicza (zob.), miał braci rodzonych: Michała Kmitę i Jana oraz brata stryjecznego Radziwiłła Ościkowicza, protoplastę Radziwiłłów, który był synem Krystyna Ościka (zob.). Powiązania rodowe S-a nie były znane Janowi Długoszowi; zgodnie z jego opinią Maciej Stryjkowski wypominając S-owi niskie pochodzenie pisał, że go król «wielkim człowiekiem uczynił z chudego szlachcica».
Karierę S. rozpoczął od służby na dworze w. ks. lit. Kazimierza Jagiellończyka, zapewne dzięki protekcji Krystyna Ościka, Długosz zaliczył S-a do grona zwolenników woj. wileńskiego Jana Gasztołda. W r. 1446 otrzymał S. od wielkiego księcia nadanie w postaci służby w pow. grodzieńskim. W r. 1448 wystąpił już z tytułem podczaszego, w r.n. dodatkowo najwyższego łożniczego (podkomorzego). Niełaska, w jaką popadł woj. Gasztołd na początku l. pięćdziesiątych, nie dotknęła S-a, który u boku monarchy wziął udział w bitwie pod Chojnicami 18 IX 1454. Wraz z sześcioma Litwinami, należącymi do najbliższego otoczenia króla oraz ok. trzystu rycerzami polskimi dostał się wówczas do niewoli krzyżackiej. Szesnastowieczna tradycja (Latopis Bychowca) przypisała S-owi uratowanie życia królowi podczas bitwy. Po powrocie z niewoli, po lipcu 1455, zachowując dotychczasową godność podczaszego, objął S. urząd namiestnika grodzieńskiego (poświadczony od r. 1458), zapewniający mu udział w radzie wielkoksiążęcej. Wkrótce otrzymał namiestnictwo połockie, na którym występował od r. 1463, ale możliwe, że objął je już w r. 1459, po śmierci poprzednika, Piotra Montygirdowicza. Ciągłe zatargi Połocka z Rygą na tle nieprzestrzegania umów w sprawie bezpieczeństwa i ochrony podróżujących kupców zmuszały S-a do stałej obecności w ziemi połockiej; w tym czasie zmalało więc jego zaangażowanie w sprawy ogólnolitewskie, chociaż na początku r. 1470, wraz z innymi członkami rady wielkoksiążęcej, towarzyszył monarsze w objeździe prowincji wschodnich, w tym ziemi połockiej. Aktywne starania S-a o zażegnanie kryzysu w stosunkach połocko-ryskich przyniosły skutek w postaci przygotowania pod koniec r. 1471 sądu pojednawczego na granicy inflancko-połockiej, na rzece Indricy. W l. 1472–5 często występował jako jeden z członków ścisłej rady wielkoksiążęcej. W r. 1476, po śmierci woj. i kanclerza Michała Kieżgajłowicza, został S. mianowany przez Kazimierza Jagiellończyka na urząd woj. wileńskiego. Po raz pierwszy z tytułem woj. wileńskiego został wspomniany 5 III 1477, a jako kanclerz 24 IV r.n., chociaż oba urzędy objął prawdopodobnie równocześnie. Z niespotykanym w W. Ks. Lit. do poł. XVI w. tytułem podkanclerzego, wystąpił tylko raz, w kwietniu 1465.
W l. osiemdziesiątych nieprzerwanie uczestniczył S. w pracach rady wielkoksiążęcej, ustępując w niej pierwszeństwa wśród dostojników świeckich tylko star. żmudzkiemu i kaszt. wileńskiemu Janowi Kieżgajłowiczowi. O wysokiej pozycji S-a w elicie władzy w W. Ks. Lit. świadczy fakt skierowania do niego w r. 1482 przez papieża Sykstusa IV breve w sprawie organizowania wyprawy przeciw Turcji. Wiosną 1481, wraz z woj. trockim Marcinem Gasztołdem stanął S. na czele sądu, który skazał na śmierć spiskowców i niedoszłych zamachowców na życie rodziny królewskiej: kniazia Michała Olelkowicza, Iwana Juriewicza Holszańskiego oraz Fiodora Iwanowicza Bielskiego. S. należał do grona panów litewskich, dążących do zacieśnienia współpracy z Król. Pol.; z pewnością miało na to wpływ jego małżeństwo z przedstawicielką małopolskiej rodziny Trzecieskich. Z racji posiadania kanclerstwa i dzięki swej pozycji w radzie uczestniczył S. w r. 1484 w rozmowach z panami polskimi w sprawie wzajemnych stosunków; w rezultacie narady podjęto decyzję o wspólnej wyprawie przeciw Turcji. Przed r. 1489 ufundował ołtarz w kaplicy królewskiej na zamku wileńskim, gdzie była pochowana jedna z jego żon. Ostatnim poświadczonym oficjalnym wystąpieniem S-a był udział w zawarciu układu ślubnego królewny Anny Jagiellonki z ks. zachodniopomorskim Bogusławem X w marcu 1490.
S. posiadał spory majątek ziemski. Wraz z braćmi przejął po ojcu dobra, skupione głównie w ziemi grodzieńskiej. Po śmierci brata, Michała Kmity, stał się jedynym właścicielem dóbr Siemiatycze w ziemi mielnickiej, pochodzących z monarszego nadania sprzed r. 1456, natomiast po Janie dostał Chochły położone między Chożowem a Krewem. Wiele nadań uzyskał od w. ks. lit. Kazimierza Jagiellończyka: przed r. 1448 dobra Ostrożczyce koło Hajny, w których 4 IV t.r. ufundował kościół parafialny, w r. 1449 wieś i dwór Wołpę, gdzie także wraz z żoną wystawił 27 IV 1478 kościół, następnie dwór nad rzeką Sarną i danników w pow. grodzieńskim, w r. 1477 Hranicę we włości krasnosielskiej, w r. 1481 grunt na sianożęci nad rzeką Wilią, a w r. 1483 jezioro położone koło dworu Dubno, na terenie włości wołpieńskiej; w Wilnie monarcha nadał mu w l. 1481–8 plac usytuowany naprzeciw cerkwi św. Mikołaja. S. skupował również ziemie w sąsiedztwie swoich dóbr: od brata Michała kupił w r. 1461 człowieka z gruntami, w r. 1487 łąkę w Kopaczach, a w późniejszym czasie same dobra Kopacze. S. ufundował kościół w Chożowie, który uposażył 13 VIII 1490. Żył jeszcze 13 VIII 1490, a zmarł przed 9 XI 1491, gdy na urzędzie woj. wileńskiego i kanclerza W. Ks. Lit. wystąpił po raz pierwszy Mikołaj Radziwiłowicz.
S. był prawdopodobnie dwukrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była Jadwiga z Trzecieża h. Strzemię, córka Tomasza i Jadwigi z Biórkowa, poślubiona przed 23 VI 1465, być może już w r. 1450 (M. Wolski), kiedy S. przebywając w Krakowie złożył bogate zamówienie m.in. na ozdoby kobiece u złotnika Kaspra. Z tego małżeństwa pochodziła przypuszczalnie tylko jedna córka Olechna (Aleksandra), która ok. r. 1484 poślubiła miecznika krakowskiego Mikołaja Tęczyńskiego (J. Kurtyka), uczestnika pertraktacji litewsko-polskich. Poświadczoną też żoną S-a, zapewne drugą, była Jadwiga (zm. przed 1489), córka Jana Moniwidowicza h. Leliwa i Anny (R. Petrauskas, J. Ochmański, M. Antoniewicz). Małżeństwo to zostało zawarte w l. siedemdziesiątych XV w., na pewno przed r. 1478. Fakt istnienia drugiego związku S-a umacniają dwa argumenty: herb jego wnuka, bp. wileńskiego Pawła Holszańskiego, po babce macierzystej (Jadwidze Moniwidównie) oraz dokument z r. 1492, w którym siostra Jadwigi, Zofia Moniwidówna Radziwiłłowa, nazywa córki S-a, Zofię i Jadwigę, wówczas już zamężne, swoimi siostrzenicami. Z małżeństwa S-a z Jadwigą Moniwidówną pochodziły najpewniej cztery córki: nieznana z imienia pierwsza żona Stanisława Janowicza Kieżgajły, Zofia, żona kniazia Aleksandra Holszańskiego, Jadwiga, zamężna trzykrotnie: kolejno z Janem Kontowtowiczem, Stanisławem Bartoszewiczem Montowtowiczem i Stanisławem Janowiczem Kieżgajłą (swoim szwagrem), oraz Anna, bernardynka w Wilnie.
Boniecki, III, VII; Urzędnicy, XI; Wolff, Kniaziowie lit.-rus., s. 102; Wolff, Senatorowie W. Ks. Lit.; – Antoniewicz M., Manifestacja genealogiczna w herbie złożonym biskupa Pawła Olgimunta księcia Holszańskiego, Prace Nauk. Wyższej Szkoły Pedagog. w Częstochowie, Zesz. Hist., T. 4: 1997 s. 403–8; Biskup M., Spisy jeńców polskich z bitwy pod Chojnicami, „Przegl. Hist.” T. 56: 1965 s. 103; Błaszczyk G., Dzieje stosunków polsko-litewskich, P. 2007 II 864, 884–5, 892, 899–900; Gudavičius E., Lietuvos istorija iki 1569, Vilnius 1999; Halecki O., Dzieje unii jagiellońskiej, Kr. 1919 I; Hruša A. I., Kancylarya Vialikaga Knjastva Litouskaga, Mynsk 2006 s. 140; Jarmolik W., Kariery polityczne dworzan litewskich Kazimierza Jagiellończyka, w: Europa Orientalis. Polska i jej wschodni sąsiedzi od średniowiecza po współczesność, Tor. 1996 s. 93–101; Kolankowski L., Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, W. 1930 I; Korczak L., Litewska rada wielkoksiążęca w XV wieku, Kr. 1998 s. 98–9; Kurtyka J., Tęczyńscy, Kr. 1997; Maroszek J., Siemiatycze jako ośrodek dóbr ziemskich w XV–XVIII w., w: Studia i materiały do dziejów Siemiatycz, Red. H. Majecki, W. 1989 s. 7, 10–11; Michaluk D., Ziemia mielnicka województwa podlaskiego w XVI–XVII wieku, Tor. 2002; Ochmański J., Moniwid i jego ród, „Lituano-Slavica Posnaniensia” T. 9: 2003 s. 58, 69, 71–2; Papėe F., Polska i Litwa na przełomie wieków średnich, Kr. 1904 I; Petrauskas R., Lietuvos diduomenė XIV a. pabaigoje – XV a., Vilnius 2003; Pietkiewicz K., Kieżgajłowie i ich latyfundium do połowy XVI wieku, P. 1982 s. 38–9, 81, 114, 131–2; tenże, Wielkie Księstwo Litewskie za panowania Aleksandra Jagiellończyka, P. 1995; Rowell S. C., Bears and traitors, „Lithuanian Historical Studies” T. 2: 1997 s. 40; Semkowicz W., Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty wileńskiego i testament jego syna Jana Moniwidowicza, „Ateneum Wil.” T. 1: 1923 s. 261–2; Wolski M., Trzeciescy herbu Strzemię. Małopolska rodzina szlachecka XIV–XVI wieku, Kr. 2005; – Akta grodz. i ziem., VI, XI; Akty Litovskoj Metriki, Oprac. F. Leontovič, W. 1896 I; Arch. Sanguszków, I, III; Bull. Pol., VI; Cod. epist. saec. XV, I, III; Daniłowicz I., Skarbiec dyplomatów, Wil. 1862 II nr 1894, 1960, 2012, 2034; Długosz, Annales, XII; Kod. katedry i diec. wil.; Lietuvos Metrika, Red. E. Banionis, Vilnius 1997 I, III, IV; Liv.-Est.-u. Kurl. Urk-buch; Matricularum summ., I; Polnoe sobr. russ. letopisej, XXXII (Latopis Bychowca); Polockie gramoty XIII – načala XVI vv., Izd. A. Choroškevič, Moskva 1977–80 I–III; Stryjkowski M., Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, W. 1848 II 245–7, 250–1; – AGAD: dok. perg. 5854, 6725, 7386; B. Czart.: Teki Naruszewicza 22, rkp. 821, 1662; Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie-Dahlem: Ordensbriefsarchiv, nr 13408, 13771, 16338, 16873, 17645.
Lidia Korczak