Pieleszyński Paweł (zm. przed wrześniem 1740), malarz. Zapewne początkowo działał u wizytek w Warszawie (co nie jest potwierdzone archiwalnie), skąd w r. 1696 został sprowadzony do Krakowa przez przełożoną krakowskiego klasztoru Katarzynę Krystynę Branicką. W Krakowie, jako stały wykonawca zleceń zakonnic, mieszkał na terenie klasztoru, wraz z żoną i dwiema córkami, które miały tu zapewnioną edukację. Większość dzieł P-ego wykonywanych dla wizytek krakowskich przypada na przełom w. XVII i XVIII. W krakowskim klasztorze zachowało się ponad czterdzieści prac P-ego. Po r. 1696 wyzłocił P. ołtarz główny w kościele, a przed r. 1698 wymalował obraz Nawiedzenia Panny Marii do tegoż ołtarza. W l.n. wykonał kilka większych cykli i wiele pojedynczych obrazów dla kościoła i klasztoru. Przed r. 1698 powstały obrazy przedstawiające czterech ojców Kościoła – świętych: Augustyna, Hieronima, Ambrożego i Grzegorza, w l. 1697–1700 zaś cykl dwunastu apostołów – oba pierwotnie przeznaczone do kościoła (obecnie umieszczone w korytarzach klasztornych). W l. 1699–1700 powstał zespół dziewiętnastu krajobrazów ze scenami z życia Chrystusa i świętych («landszaftów do korytarza 19»), a ok. r. 1700 sześć pejzaży ze scenami z życia pustelników. Z r. 1697 pochodzi obraz Św. Paweł Apostoł, z r. 1700 Św. Tadeusz, Matka Boska Niepokalanie Poczęta z Trójcą Świętą na tle pejzażu i Ostatnia Wieczerza, z początku XVIII w. Komunia św. Onufrego z ołtarza tegoż świętego, z r. 1708 Serce Pana Jezusa, wreszcie z ok. r. 1718 obraz przedstawiający postać ludzką z krzyżem jako symbol duszy przed Matką Boską. P. wykonywał też malowidła ścienne, m.in. ok. r. 1698 Św. Joannę Franciszkę de Chantal wznoszącą się do nieba na elewacji wschodniej klasztoru (obecnie silnie zniszczone). W 1. ćwierci XVIII w. powstały, przypisywane P-emu w tradycji klasztoru, dwie pary drzwi do kaplicy zwanej Betlejemką z przedstawieniami Hołdu Trzech Króli i Pokłonu Pasterzy oraz Świętych Magdaleny i Piotra i Spotkania z Matką Boską (IV Stacja Męki Pańskiej). P. jest też zapewne autorem wielu innych obrazów znajdujących się u krakowskich wizytek, których identyfikację utrudnia fakt, że jak dotąd nie znamy jego dzieł sygnowanych. P. wykonywał dla wizytek nie tylko obrazy, zajmował się również malowaniem i złoceniem sprzętów kościelnych; w r. 1698 wymalował cztery ołtarze, ambony i chór muzyczny w kościele, a w r. 1700 pozłocił ołtarz św. Józefa. Wykonywał ponadto drobniejsze prace, złocąc wazony, balasy, ramy do obrazów itp.
P. pracował także dla innych zleceniodawców. W r. 1698 zatrudniony był u kamedułów na Bielanach pod Krakowem, o pracach tam wykonanych brak jednakże dokładniejszych informacji. W r. 1715 P. przebywał w Częstochowie, gdzie na zlecenie prowincjała zakonu Konstantego Moszyńskiego wyzłocił ołtarz św. Anny w kościele Paulinów na Jasnej Górze. Pomiędzy majem 1717 a marcem 1719 przebywał w Warszawie, gdzie wyzłocił, zniszczony w r. 1944, ołtarz główny w kościele Św. Krzyża. W r. 1723 zatrudniony był na zlecenie Elżbiety Sieniawskiej w Łubnicach: w okresie od lutego do sierpnia 1723 złocił ołtarz projektu Jana Eliasza Hoffmanna do kaplicy pałacowej. W r. 1732 ponownie pracował dla krakowskich kamedułów, złocąc ołtarz projektu J. E. Hoffmanna do kaplicy Św. Romualda. Tradycja ustna wizytek w Krakowie przypisuje P-emu malowidła ścienne w kapliczce zwanej Kalwaryjką (co budzi wątpliwość, ponieważ mają one na poły ludowy charakter), a także polichromię kapliczki zwanej Piwniczką (lub Betlejemką). Otwarta pozostaje jeszcze kwestia związków warsztatowych pomiędzy obrazami w stallach i ławkach pokarmelitańskiego kościoła Św. Łazarza w Krakowie, datowanych na l. 1682–8, a osobą P-ego (cykl krajobrazów z pustelnikami).
P. reprezentuje typ malarza stale związanego z konwentami klasztornymi, podobnie jak czynny wcześniej w Krakowie Łukasz Porębski czy Tomasz Dolabella. Charakterystyczne jest wykonywanie przez P-ego różnego rodzaju prac, od malowania i złocenia sprzętów kościelnych, poprzez obrazy olejne aż po malarstwo ścienne włącznie. Sylwetkę artystyczną P-ego trudno nakreślić, ponieważ jest to malarz prawie nieznany, a jego dzieła, wprawdzie zachowane w znacznej ilości, wiążemy z malarzem tylko na podstawie archiwaliów. Ponadto prace w przekonywający sposób związane z P-m często są silnie przemalowane i odnowione. Trudno przyjąć, aby P. był samoukiem; raczej wyszedł z niezłego warsztatu, o którym brak jednak wiadomości. Można przypuszczać, że w kompozycjach swoich korzystał z wzorów graficznych, co było w tym czasie powszechnym zjawiskiem. Nieźle radził sobie z oddaniem postaci ludzkiej, często w skomplikowanym ruchu. Szczególnie interesująco przedstawiają się te obrazy P-ego, w których drobne postacie ludzkie oraz zwierzęta, często niewielkich rozmiarów, przedstawione są na tle rozległego krajobrazu, przywodzącego na myśl malarstwo uprawiane w Niderlandach. Krajobrazy P-ego komponowane są z głębokim odczuciem uroków natury i należą do uprawianych w epoce baroku pejzaży fantastycznych o «romantycznym» wyrazie, wyrosłym z manierystycznych tradycji; w Polsce nurt ten wyraźnie zaznaczył się w obrazach malowanych dla zakonów franciszkańskich i karmelitańskich. P. stosował w swych krajobrazach fantastyczne budowle, ruiny, skały, wykorzystując efekty uwarunkowane przez różne pory dnia. Zły stan zachowania obrazów utrudnia analizę kolorystyczną dzieł P-ego, który posługiwał się dość bogatą paletą barw, w szlachetnych zestawieniach; preferował raczej ciepłą gamę barwną, szczególnie chętnie stosując różne odcienie brązu. P. zmarł przed wrześniem 1740.
Imiona żony i córek P-ego nie są znane.
Rastawiecki, Słown. malarzów; – Gajewski J., Kościół i klasztor kamedułów na Bielanach pod Krakowem w świetle materiałów archiwalnych, „Biul. Hist. Sztuki” T. 38: 1976 s. 375; tenże, Prace Jana Eliasza Hoffmanna dla zakonu kamedułów, tamże T. 40: 1978 s. 259–60, 275; Ignaszewska F. S., Fundacja Małachowskiego, „Roczn. Krak.” T. 47: 1976 s. 97–8; Jaśkiewicz A., Zarys działalności artystycznej o. Konstantego Moszyńskiego prowincjała paulinów, „Biul. Hist. Sztuki” T. 30: 1968 s. 411; Karpowicz M., Sztuka Warszawy drugiej połowy XVII w., W. 1975 s. 98; – Korespondencja artystyczna Elżbiety Sieniawskiej z lat 1700–1729 w Zbiorach Czartoryskich w Krakowie, Wyd. P. Bohdziewicz, L. 1964 s. 43; Sobieszczański F. M., Warszawa, W. 1967 II; –Arch. klasztoru SS. Wizytek w Kr.: Umowa pomiędzy przełożoną Katarzyną Krystyną Branicką a P-m o pozłocenie głównego ołtarza z r. 1696, Księga rachunkowa roczna t. 1 s. 113, 126, 142, 161, 179, 182, 280, 293, 312, 500, 550, 563, 593, 609, 624, 640, 665, 711, notatki różne; IS PAN w Kr.: Katalog zabytków sztuki w Pol., IV. Klasztor i kościół SS. Wizytek, Oprac. J. Bujańska i S. Opalińska (mszp.); Pracownie Konserwacji Zabytków w Kr.: Dreścikowa G., Kraków, Polichromia kaplicy w ogrodzie SS. Wizytek (Dokumentacja historyczna), Kr. 1977 (mszp.); – Gajewski J., Erem Kamedułów na Bielanach pod Krakowem. Materiały źródłowe do spraw sztuki XVIII–XIX w., mszp. w posiadaniu autora; Samek J., Krajobraz i martwa natura jako samodzielne tematy w malarstwie polskim 1 połowy XVIII wieku, mszp. w posiadaniu autora; – Informacje archiwistki klasztoru, s. Franciszki Salezji Ignaszewskiej.
Jan Samek