INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Samuel Chrościkowski (Chróścikowski)  

 
 
1730-01-10 - 1799-10-16
Biogram został opublikowany w 1937 r. w III tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Chrościkowski Samuel (1730–1799), pijar, nauczyciel i pisarz pedagogiczny, urodził się w Piaskach w ziemi chełmskiej 10 I, a mając lat 15 wstąpił do zakonu pijarskiego. Po odbyciu czteroletnich studiów w szkołach zakonu w Rzeszowie i Międzyrzeczu został nauczycielem w Warszawie, a później w Warężu. Ponieważ pilnością i okazanymi zdolnościami zwrócił na siebie uwagę władz zakonnych, wysłano go w r. 1754 na dalsze studia do Rzymu, na co udzielili mu zasiłków pieniężnych: bp A. St. Grabowski, księża Samuel Wysocki i Antoni Konarski. Po trzyletnim pobycie we Włoszech powrócił do Polski i objął stanowisko nauczyciela humaniorów w Collegium Nobilium na Żoliborzu w Warszawie; stąd przeniesiono go do szkoły pijarskiej w Międzyrzeczu, gdzie wykładał filozofię i matematykę. Jednak w r. 1760 odwołały go władze zakonne do Warszawy, gdzie w kolegium St. Konarskiego uczył również filozofii i matematyki do r. 1768. Następnie przez cztery lata pełnił obowiązki wicerektora kolegium pijarskiego we Lwowie, a potem został rektorem kolegium w Chełmie. Na ostatnim stanowisku przetrwał 9 lat, zabiegając gorliwie koło utrzymania szkoły, kolegium i kościoła. Tu jako wysłużony nauczyciel i rektor 16 X 1799 życia dokonał. Bezpośredni przełożeni Ch-go wystawiali mu zawsze jak najlepszą opinię jako dobremu, pilnemu i zacnemu nauczycielowi.

W ciągu swego pracowitego żywota napisał Ch. cały szereg dzieł, głównie o charakterze podręcznikowym. W r. 1761 ogłosił on Powinności każdego człowieka w rozmowie mianej od kawalerów uczących się in Collegio Nobilium S. P. Dziełko to, oparte głównie na Cyceronie i innych klasykach łacińskich, uznane za obowiązujący w szkołach pijarskich podręcznik nauki moralnej, cieszyło się wielkim wzięciem, doczekało się kilku wydań (1766 i 1769); zostało włączone do ks. Wiśniewskiego Rozmów w ciekawych materiach (1771, 1778 dwa wyd., 1779 dwa wyd. i 1780). W tym traktacie moralnym ujął Ch. powinności człowieka w 10 rozdziałach (I względem Boga i religii, II co do duszy, III względem własnego życia i ciała, IV rodziców i dzieci, V względem Ojczyzny, VI sędziów, patronów, VII rozmaitych magistrów Rzpltej, VIII panów, sług i poddanych, IX względem społeczności ludzkiej, X względem przyjaciół). Nie brak w tej książce zdrowych uwag mądrych i postępowych (np. potępienie pojedynków). Śmiało występuje Ch. w obronie poddanych jako współpracowników dobra Rzpltej, »owszem by ich należało raczej do tej, w której wszyscy zrodzeni jesteśmy, przywrócić wolności i od tak ciężkiego uwolnić niewoli jarzma«, gdyż »żaden człowiek nic w swojej nie ma naturze, przez co by godzien był górować nad innych; wszyscy jednakowej są istoty i jedności ludzie«. Książeczka ta torowała drogę nowym poglądom, idącym z Zachodu. W r. 1764 wydał Ch. Fizykę doświadczeniami potwierdzoną, zaopatrzoną w tablice, narysowane przez pijara, ks. Rocha Markowskiego. Fizyka nie ogarniała całości przedmiotu, pominęła wiadomości o znanych już wówczas własnościach cieplnych, magnetycznych, optycznych itd., a ograniczała się do objaśnienia podzielności cial, nieprzenikliwości, ciśnienia, ciężaru i sprężystości powietrza, podawała m. i. opis termometru, barometru i maszyny pneumatycznej. W poglądach na podzielność materii i próżnię poszedł autor za Newtonem, przyznając mu wyższość nad poglądami Kartezjusza i Leibniza. Zresztą korzystał wiele z doświadczeń i obserwacyj ks. Jana Antoniego Nolleta (1700–1770), fizyka paryskiego, na którego dzieło »Leçons de physique expérimentale« (Paris 1743) niejednokrotnie się powołuje (56, 81, 83, 154). W r. 1766 ogłosił Ch. Filozofię chrześcijańską dla kawalerów uczących się filozofii in Collegio Nobilium. Tu występował namiętnie przeciwko deistom: »Deisti rzeczpospolitym i królestwom są szkodliwi… Niech magistraty i najwyższe zwierzchności to wszystko pilnie zważą i niech się o honor Boga upomną, źródła swej szczęśliwości pilnują, człowieka w bydlę przemieniać nie dają«. Wymienić także należy dzieło łacińskie Chrościkowskiego De jure naturali et politico. Philosophia moralis sive Ethica (1770), stanowiące obszerny wykład teorii prawa naturalnego. W dziele tym, rozprawiając się (220–36) z tezą Hobbesa, wypowiedzianą w oElementa Philosophiae, De Cive« (1642), jakoby stan wojny wszystkich ze wszystkimi był naturalnym stanem społecznym, bronił Ch. stanowiska, iż człowiek jest z natury istotą społeczną i do życia społecznego przeznaczoną. Oprócz tych najważniejszych swych dzieł ogłosił Ch. również Napomnienia chrześcijańskie (1770) i kilka panegiryków na cześć Wacława Rzewuskiego, woj. krak. i i. Próbował także Ch. przyswoić literaturze polskiej utwory obcych pisarzy. Wr. 1771 wydał tłumaczenie Mably’ego »Rozmów Focjona o związku obyczajności z polityką«, które dedykował Jędrzejowi Zamojskiemu, byłemu kanclerzowi w. kor., a w r. 1783 tragedię Joachima Annutina »Matylda«. Jako pedagog i pisarz należy Ch. do wybitniejszych działaczy epoki Wielkiej Reformy.

 

Estr.; Koranyi A., Scriptores Scholarum Piarum, Budae 1808; Lewicki J., Bibliografia Komisji Edukacji Narodowej, Lw. 1908; Bielski Sz., Vita et scripta quorundam e congregatione Scholarum Piarum professorum, W. 1812; »Kurier Warsz.« z 1 IX 1764; Smoleński Wl., Przewrót umysłowy w Polsce wieku XVIII, W. 1923; Konopczyński Wł., Stanisław Konarski, W. 1926; Tync St., Nauka moralna w szkołach Komisji Edukacji Narodowej, Kr. 1922; »Przegląd Pedagogiczny« 1883, II 121–8; W. Enc. Il.; Enc. Wychowawcza.

Stanisław Szczotka

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.