Świdwiński Stanisław Dionizy, pseud. Aleksander (1889—1949), nauczyciel, działacz oświatowy.
Ur. 8 IV w Radomiu, był synem Zygmunta (1854—1921), matematyka, nauczyciela gimnazjalnego tamże, zesłanego w l. 1904—6 w głąb Rosji, potem uczącego w Płocku i ponownie w Radomiu, w l. 1915—18 w gimnazjum polskim w Moskwie, następnie w gimnazjum Kazimierza Kulwiecia w Warszawie, oraz Marii z domu Patek. Miał brata Aleksandra (zob.) i siostrę Jadwigę (ur. 1903). Był siostrzeńcem Stanisława Patka (zob.).
Ś. uczęszczał do Gimnazjum Męskiego w Radomiu, gdzie należał do konspiracyjnego koła samokształceniowego. Usunięty w r. 1904 z gimnazjum za udział w tzw. Homeriadzie, uczniowskim proteście przeciw poloniście Karolowi Araszkiewiczowi, kontynuował naukę w gimnazjum w Płocku. W r. 1905 wziął udział w strajku szkolnym, a od r. 1906 uczył się w nowo powstałym płockim gimnazjum Polskiej Macierzy Szkolnej. Wprowadzony przez kolegę szkolnego Eugeniusza Przybyszewskiego do płockiego oddz. tajnego Związku Postępowej Młodzieży Polskiej, był czynny w kółkach uczniowskich i robotniczych w ramach Koła Młodzieży Szkół Średnich. Jako delegat Koła uczestniczył w kwietniu 1907 w Warszawie w tajnych naradach w sprawie kontynuowania strajku szkolnego. Wykryte przez policję, decyzją gen.-gubernatora warszawskiego G. A. Skałona ich uczestnicy mieli być usunięci ze szkół. W rezultacie 19 IV t.r. Rada Pedagogiczna płockiego gimnazjum skreśliła Ś-ego z listy uczniów ósmej klasy, ale 1 VI otrzymał on świadectwo stwierdzające ukończenie kursu szkoły średniej z bardzo dobrymi postępami.
Ś. przeniósł się do Krakowa, gdzie 28 IX 1908 zdał eksternistycznie maturę w II Gimnazjum św. Jacka i t.r. podjął studia na Wydz. Filozoficznym UJ. Związał się z PPS-Lewicą i działał w pozostającym pod jej wpływem Stow. Polskiej Młodzieży Postępowej «Spójnia». W r. 1910 współorganizował, luźno związany ze «Spójnią», „Głos Młodzieży Socjalistycznej” i razem z Przybyszewskim oraz Julianem Leszczyńskim został jego redaktorem. Wykładał także na Uniw. Ludowym im. A. Mickiewicza. Z ramienia PPS-Lewicy uczestniczył t.r. z Romanem Jabłonowskim w Walnym Zjeździe Studenckim we Lwowie, na którym omawiano zagadnienie oddziaływania politycznego na szkoły średnie. Pozostając w dalszym ciągu w kontakcie ze Związkiem Postępowej Młodzieży Polskiej w Król. Pol., został 29 XI zatrzymany i poddany rewizji w trakcie aresztowania jego zarządu w Warszawie. Na UJ należał do uczestników tzw. Zimmermanniady, akcji protestacyjnej studentów o sympatiach lewicowych przeciw wykładom socjologii na Wydz. Teologicznym prowadzonym przez ks. Kazimierza Zimmermanna. Z ramienia «Spójni» wszedł 17 I 1911 do tzw. Komitetu Zimmermannowskiego, zmierzającego do oddzielenia Wydz. Teologicznego od UJ. Współkierował też Komitetem Strajkowym studentów, zawiązanym 28 I t.r. w odpowiedzi na represje Senatu UJ wobec uczestników Zimmermanniady. Postawiony za tę działalność przed komisją dyscyplinarną, odmówił (10 i 11 III) składania zeznań; dostał naganę i został relegowany z uczelni na jeden semestr. Absolutorium otrzymał 31 VII 1912.
W poł. r. 1912 zamieszkał Ś. w Łodzi, gdzie objął posadę nauczyciela w Szkole Handlowej. Kontynuując działalność w PPS-Lewicy, uczestniczył w jej pracach oświatowych. Jako delegat krakowskiej «Spójni» wziął udział w grudniu t.r. w Paryżu w dorocznym zjeździe Związku Stowarzyszeń Polskiej Młodzieży Postępowej i obok Leszczyńskiego przewodniczył obradom. Podczas pierwszej wojny światowej, po zajęciu w grudniu 1914 Łodzi przez wojska niemieckie, zatrudnił się jako nauczyciel w Gimnazjum Polskim. W r. 1916, z gronem radykalnych nauczycieli skupionych w Radzie Pedagogicznej, zorganizował obchody rocznicy powstania styczniowego, za co został usunięty ze szkoły. Prowadził następnie Kursy Nauczycielskie przy Magistracie m. Łodzi oraz opracowywał zasady organizacji szkół elementarnych i programy dla miejscowych szkół średnich; ze Stanisławem Garlickim skierował do władz okupacyjnych protest przeciw inspektorom dążącym do germanizacji szkolnictwa. W tym czasie wystąpił z PPS-Lewicy i przez krótki czas działał w aktywistycznej Lidze Państwowości Polskiej. Od 11 IX 1916 pracował w Warszawie jako wizytator Wydz. Szkolnego Magistratu i kierownik referatu pedagogicznego. We wrześniu 1917 przeszedł do administracji szkolnej tworzonej przez Tymczasową Radę Stanu.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w r. 1918 pracował Ś. w Wydz. Programowym Min. WRiOP oraz był wizytatorem ministerialnym. Wstąpił do PPS i działał w utworzonym 8 V 1919 Kole Nauczycieli Socjalistów. Podczas wojny polsko-sowieckiej 1920 r. wstąpił w sierpniu ochotniczo do WP i służył w kolumnach oświatowych i oddziale karabinów maszynowych w Chełmnie na Pomorzu. Dn. 30 XII t.r. przeniesiono go do rezerwy w stopniu kaprala. Od r. 1921 pracował w Warszawie jako nauczyciel języka polskiego w Państw. Gimnazjum Męskim im. Księcia Józefa Poniatowskiego oraz Prywatnym Gimnazjum Męskim Kazimierza Nawrockiego. Działał w Związku Zawodowym Nauczycielstwa Polskich Szkół Średnich. Związany z lewym skrzydłem PPS, ocenił krytycznie działania Min. WRiOP w przemówieniu wygłoszonym 24 I 1926 na Zjeździe Delegatów Rad Pedagogicznych gimnazjów państw. w Warszawie oraz artykule Staszic — Grabski, opublikowanym w „Ogniwie” (1926 nr 1—3). Z Zygmuntem Nowickim zredagował pracę zbiorową W obronie niezależności szkolnictwa (W. 1928). Pod jego redakcją ukazał się też zbiór „Pokłosie pracy oświatowej w latach 1880—1928 («Garść wspomnień»)” (W. 1928), w którym zamieścił szkice: W hołdzie zasłudze. Wśród przedświtów lepszego poranka oraz wspólnie z Marią Grzegorzewską Józefa Joteyko i emigracja polska w służbie szkoły polskiej. Reprezentował Zarząd Główny Związku Zawodowego Nauczycielstwa Polskich Szkół Średnich podczas wspólnego zjazdu ze Związkiem Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, który odbył się w dn. 3—7 VII 1930 w Krakowie. Wszedł w skład Zarządu Głównego powstałego wówczas ZNP oraz został współpracownikiem powołanej przy nim Polskiej Agencji Oświatowej. Od 8 XII 1931 należał do komitetu organizacyjnego powstałego w r.n. Tow. Oświaty Demokratycznej «Nowe Tory», przeciwstawiającego się «jędrzejewiczowskiej» reformie szkolnej; przez dwie kadencje był członkiem jego Zarządu Głównego. Współpracował w tym czasie z „Miesięcznikiem Nauczycielskim” (do jego zamknięcia w r. 1937). W sprawach oświaty i sytuacji nauczycieli wypowiadał się w „Roczniku Nauczycielskim”, „Trybunie Nauczycielskiej”, „Robotniku” i „Gimnazjum”. W okupowanej przez Niemców Warszawie podczas drugiej wojny światowej wykładał na tajnych kompletach oraz współpracował z Tajną Organizacją Nauczycielską.
Po zakończeniu wojny wziął Ś. udział w reaktywowaniu warszawskiego szkolnictwa średniego. Jako przedstawiciel ZNP uczestniczył w dn. 18—22 VI 1945 w Ogólnopolskim Zjeździe Oświatowym (relacje z obrad zamieścił w zbiorze „Z dziejów walki o demokratyzację szkoły”, W. 1945) oraz w dn. 14—16 II 1946 w Zjeździe Pedagogicznym ZNP w Łodzi. W r. 1946 został powołany na stanowisko wizytatora w Min. Oświaty; jednocześnie powierzono mu kierownictwo utworzonej przez ZNP Komisji do Badania Dziejów Oświaty i Wychowania w Polsce. Zgłosił akces do tzw. odrodzonej PPS i wszedł w skład nowo utworzonej sekcji Nauczycieli jej Centralnego Komitetu Wykonawczego. Przed wyborami do Sejmu Ustawodawczego został 21 XII t.r. powołany przez Zarząd Główny ZNP na przewodniczącego Nauczycielskiego Komitetu Wyborczego. W kwartalniku „Przegląd Historyczno-Oświatowy” zamieścił w r. 1947 Sprawozdanie z prac Komisji do Badania Dziejów Oświaty (nr 1) oraz obszerne studium Sejm Nauczycielski (14—17 IV 1919 r.) w dziejach polskiej demokracji oświatowej (nr 3—4), a także artykuły biograficzne: Stefan Kopciński (1878—1934) (nr 2) i Adam Próchnik (1895—1942) (nr 2). Na początku r. 1948 został członkiem powołanej przez Min.
Oświaty komisji oceniającej podręczniki z języka polskiego. W dn. 19—20 III t.r. przewodniczył obradom sekcji historii wychowania na odbywającej się w Krakowie konferencji w sprawie organizacji nauk pedagogicznych, a w dn. 19—22 IX uczestniczył w VII Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich we Wrocławiu. Po kongresie zjednoczeniowym PPS i PPR w grudniu 1948 pozostał bezpartyjny. Zmarł 12 IX 1949 w Warszawie, został pochowany w Alei Zasłużonych na cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Był odznaczony Medalem Niepodległości (1933).
W małżeństwie z Heleną z domu Sarna, pseud. Lena (1884—1962), działaczką PPS, od r. 1903 w Łodzi, w r. 1909 w Belgii, odznaczoną w r. 1937 Medalem Niepodległości, miał Ś. m.in. synów Adama (1928—1994), architekta, i Zygmunta; imiona pozostałych dzieci nie są znane.
Bibliografia historii polskiej za lata 1944—1947, Wr. 1962; Corpus studiosorum Universitatis Iagellonicae in saeculis XVIII—XX, Kr. 2014 III; Kormanowa, Mater. do bibliogr. 1866—1918, s. 18; Kormanowa, Mater. do bibliogr. 1918—39, I 478; Łoza, Czy wiesz, kto to jest?; — Bagiński H., Obrona przed systemem rusyfikacyjnym w szkołach średnich w Kongresówce (Gimnazjum radomskie), „Niepodległość” T. 9: 1934 s. 464, 479 (fot. zbiorowa po s. 384); Chmielewski W. J., Polska administracja szkolna w l. 1944—1950, Piotrków Trybunalski 2013; Cieśla A., Związek Nauczycielstwa Polskiego w województwie warszawskim w okresie Drugiej Rzeczypospolitej, Tor. 2000 s. 73, 158, 208; Dobrowolski H. i in., Postępowe tradycje młodzieży akademickiej w Krakowie, Kr. 1962; Grześ B., Świdwiński Stanisław, w: 100 lat ZNP. Ludzie, fakty, sprawy, wydarzenia, W. 2005 s. 241; Jaroszuk T., Julian Aleksander Smulikowski 1880—1934, Olsztyn 1996; Maciesza A., Gimnazjum im. Władysława Jagiełły w Płocku 1906—1931, Płock (1931) s. 8, 30; Szulakiewicz W., Historia oświaty i wychowania w Polsce 1944—1956, Kr. 2006; Wycech C., Nauczycielstwo w walce o demokrację, W. 1947 s. 26, 37—8; tenże, Towarzystwo Oświaty Demokratycznej „Nowe Tory” 1931—1939, W. 1966 s. 234, 236—7, 255, 264; Z dziejów Liceum i Gimnazjum im. Ks. Józefa Poniatowskiego w Warszawie, Red. K. Dunin-Wąsowicz, W. 1981; Związek Nauczycielstwa Polskiego. Zarys dziejów 1905—1985, W. 1986; — Jabłonowski R., Wspomnienia 1905—1938, W. 1962; Jednodniówka Zjazdu Koleżeńskiego Radomiaków w dniach 6, 7 i 8 V 1923 r. w Radomiu, W. (b.r.w.) s. 64; Sprawozdanie dyrektora Gimnazjum św. Jacka w Krakowie za r. 1909, Kr. 1909 s. 131; Zagórowski, Spis nauczycieli; — „Robotnik” 1937 nr 311; „Z pola walki” 1973 nr 4 s. 47, 1976 nr 1 s. 142; — AP w W: sygn. 3448 k. 8, 9 (Warsz. Gubernialny Zarząd Żandarmerii); Arch. ZNP: sygn. 99 (Wydz. Organizacyjny — posiedzenia Zarządu Gł. ZNP 4 VIII 1945 — 25 IV 1947); CAW: Akta Medalu Niepodległości, t. 162; USC w W.: Akt zgonu, nr I/12285/1949; — Mater. autorki: Kserokopia aktu chrztu z parafii św. Jana Chrzciciela w Radomiu.
Bibliogr. dot. Heleny Świdwińskiej: Próchnik A., Kobieta w polskim ruchu socjalistycznym, W. 1948 s. 42; — „Kron. Ruchu Rewol. w Polsce” 1936 nr 3—4 s. 177; — CAW: Akta Medalu Niepodległości, t. 448.
Alicja Pacholczykowa