Dembowski Tadeusz, h. Jelita (1738–1809), syn Tomasza i Julianny z Kampenhauzenów, minister skarbu Księstwa Warsz., starosta jankowski, podpisał elekcję Stan. Augusta z województwem płockim; pracował przy Jędrzeju Zamoyskim, tam nabył wiedzy politycznej i rozwinął w sobie poczucie obowiązku. Poseł sandomierski na sejmy 1780 i 1784, wybrany w r. 1784 do egzaminowania skarbu litewskiego, pracując w wyznaczonej w tym celu delegacji w Grodnie, nauczył się prowadzenia spraw finansowych. Mianowany kawalerem orderu św. Stanisława w r. 1786, na sejmie 4-letnim został wyznaczony do Komisji Wojska Obojga Narodów. Przez cały czas funkcjonowania tej komisji (od 27 XII 1788 do 20 VIII 1792) D. należał do najsumienniejszych i najpracowitszych komisarzy. Wraz ze Starzeńskim, który w niej odgrywał rolę kierowniczą, i Józefem Czapskim stanowili zasadnicze jądro Komisji Wojska. Prowadzili kancelarię, akta i księgi, przygotowywali projekty dla sejmu i memoriały, organizowali wojsko na nowej stopie, doprowadzając je w końcu do przeszło 70.000, angażowali oficerów, wiązali administracyjnie i pod względem dyscypliny w jedną całość zmodernizowaną armię Rzpltej. D. nie był tu siłą główną, ale ujawnił wyjątkowe oddanie i wytrwał do końca, pracując w czasie kampanii 1792 jako członek Rady Wojennej. Po rozwiązaniu Komisji Wojska odmówił przystąpienia do konfederacji targowickiej.

Do czynnego życia powrócił po wybuchu insurekcji. Wszedł do Rady Najwyższej Narodowej, powołany następnie rozkazem Kościuszki na stanowisko faktycznego kierownika najgłówniejszego w powstaniu Wydziału Potrzeb Wojskowych (od 18 VI do 8 XI 1794). Do wydziału tego należał dozór fabryk i warsztatów odzienia, broni, amunicji, składy wojenne, zbrojeniowe, opatrzenie miejsc obronnych, dozór nad ćwiczeniami, zakupy, rekwizycja ludzi do wojska itd. D. pracował bez wytchnienia, »zlecenia Kościuszki wykonywał nawet w porze nocnej, notując godziny, nadstarczał wydatki czasem własną kieszenią, a zachował niezłomną energię do ostatniej chwili, bo już po kapitulacji Warszawy ochraniał osobiście składy wojskowe, wysilał się na przygotowanie transportów dla ustępującej rozprzężonej armii« (Korzon), zawsze przeciwstawiając się wszystkiemu, »cokolwiek by honor narodu plamić i cel zbawienia ojczyzny niszczyć miało«.

Po upadku Warszawy pozostał w niej, na emigrację nie poszedł i wysunął się na widownię dopiero po ustanowieniu władz polskich z ramienia Napoleona w l. 1806–7. Jako członek Izby Depart. Warsz. był proponowany przez »jakobinów« na stanowisko przyszłego członka Komisji Rządzącej. Stanowiska tego nie osiągnął. Utrzymał się tylko w charakterze wiceprezesa departamentu warsz. obok Michała Kochanowskiego (16 II 1807) i wraz z nim musiał zajmować się zaspakajaniem potrzeb wojska francuskiego i polskiego na najbliższym terytorium wokół stolicy. Powołany do wspólnego z innymi załatwiania żądań władz okupacyjnych, został 10 VI mianowany prezydującym administracji skarbowej wobec niezjawiania się w Polsce mianowanego dyrektorem skarbu T. Mostowskiego i niemożności dalszego sprawowania zastępstwa przez Brezę. Odtąd, po nominacji na stanowisko ministra skarbu Księstwa Warsz. (5 X 1807), aż do śmierci (12 IV 1809) miał prowadzić finanse ziem wyzwolonych spod panowania pruskiego, naprzód w czasie wojny, a potem po zawarciu pokoju. Niezmordowanej pracowitości (»ani niewczas, ani rady przyjaciół, ani interesa domowe, ani zabawy familijne, ani choroba nawet nie potrafiły go oderwać od biura«) i wyjątkowej uczciwości osobistej, D. był raczej wzorowym dyrektorem biura niż kierownikiem wielkiego działu polityki państwowej. Nie posiadał uzdolnień ani energii, jakiej wymagała wyjątkowa sytuacja Księstwa: nie potrafił sprostać trudnościom, które powstały z zachwianiem się waluty pruskiej, ze zmianą jej na francuską, potem także polską, z nadmiernych obciążeń rekwizycyjnych i narzuconego systemu kontynentalnego. Do trudności rzeczowych przyłączyły się osobiste: bezwzględność Davouta i pretensje rezydentów francuskich, zwłaszcza Serry. Na wiosnę r. 1808 Księstwo, zalane złą monetą pruską, przeszło przez ostry kryzys drożyzny, inflacji i bezrobocia, który opanowano doraźnie na rozkaz władz francuskich, jednak bez wprowadzenia poważniejszej reformy skarbowo-walutowej (marzec 1808). Potem przyszła konwencja bajońska, dalsze z tym związane ciężary wobec Francji i pomysły budżetowe rezydenta Serry, który, broniąc nietykalności pozycji francuskich i listy cywilnej króla, zaproponował daleko idące kompresje w zarządzie wewnętrznym kraju. D., uprzejmy w obejściu, spokojny i równy, nie posiadał dostatecznej siły i inwencji by oprzeć się naciskowi Serry, a załatwiając najważniejsze sprawy doraźnie, nie decydował się mimo sugestyj Manteuffla na usunięcie całkowite obcej monety zdawkowej z kraju i myślał o pożyczce i pomocy Francji jako jedynym wyjściu z sytuacji. Niezadługo musiał się całkowicie poświęcić sprawie przygotowania pierwszego sejmu Księstwa. Prawo budżetowe, strona organizacyjna podatków, dyskusja w komisjach a potem obrona projektów w Izbie (9–24 III), której praca obejmowała głównie prawa skarbowe, wyczerpały siły starego już ministra. Po zamknięciu sejmu, prawie w tydzień D. dostał ataku apopleksyjnego i zmarł po kilku dniach choroby. Wszyscy po jego śmierci podnosili wysoką jego wartość osobistą. Dekret królewski z 18 IV podkreślił jego »chęć gorliwą dopełnienia powierzonych sobie obowiązków, połączoną z miłością dobra kraju i przywiązaniem do naszej najwyższej osoby«. Nawet Serra pisał: »śmierć zabrała ministra finansów, doskonałego gentlemana, ale który nie był na wysokości swego zadania, bardzo trudnego w tym kraju, który, świeżo zorganizowany, prawie nie jest uorganizowany w tym właśnie dziale«. W dniu pogrzebu ministra Austria rozpoczynała wojnę. Żonaty z Józefą z Dembowskich, D. pozostawił synów: Stanisława i Jana Nepomucena oraz córkę Izabelę Kobylińską.

Nekrolog w »Gazecie Warsz.«, 15 IV, 1809, dod. 2. do nr 30; Estr. I, 299 podaje datę urodzin na 1743; Boniecki; Diariusze sejmów 1780 i 1784 r.; Korzon T., Wewnętrzne dzieje Polski, 1897, V, 30–178, VI 23–36; Starzeński M., Na schyłku dni Rzplitej. Kartki z pamiętnika – wyd. H. Mościcki 1914; Smoleński Wł., Konfederacja Targowicka, W. 1903; Askenazy S., Dzwonkowski Wł., Akty powstania Kościuszki, Kr. 1918, I, XLI–L; Rostworowski M., Materiały do dziejów Komisji Rządzącej z 1807 r., Kr. 1918; Handelsman M., Instrukcje i depesze rezydentów francuskich w Warszawie, Kr. 1914, I; tenże, Dziennik posiedzeń Izby Poselskiej sejmu z 1809 r., 1913.

Marceli Handelsman