Skarzyński (Skarżyński) Tadeusz Szymon h. Bończa (zm. 1817), poseł na sejm grodzieński 1793 r., sędzia sądu apelacyjnego płockiego. Był synem Szymona, pisarza ziemskiego łomżyńskiego, i Franciszki z Godlewskich.
Po raz pierwszy zaznaczono udział S-ego w sejmiku łomżyńskim 16 VIII 1784, gdy z tytułem pisarzowica ziemskiego i grodzkiego łomżyńskiego został asesorem sejmiku poselskiego. Ponownie wybrano go asesorem (już jako skarbnika łomżyńskiego) na sejmiku 22 II 1792. W obu przypadkach obrady zagajał Jan Skarzyński, brat S-ego. T.r., 22 VIII, S. podpisał akt konfederacji ziemi łomżyńskiej, łączącej się z konfederacją targowicką i został wybrany na jej konsyliarza. Jak sam deklarował (w Głosie… z 13 VII 1793), nie był zwolennikiem targowicy, lecz przystąpił do niej po akcesie króla Stanisława Augusta i dlatego, że w akcie zawiązania konfederacji było zapewnienie «całości granic». Nie wiadomo, kiedy został konsyliarzem ks. mazowieckiego; dn. 27 IX 1792 mianowano go pisarzem sądów konfederackich ultimae instantiae prow. wielkopolskiej. Dn. 2 IV 1793 ustąpił z tej funkcji «dla zatrudnień swoich». Był już (od 26 III t.r.) w komisji do likwidacji spraw banków Piotra Teppera, Karola Schultza i kompanii (działającej do 16 V t.r.), ponadto 2 IV wszedł do grona 40 komisarzy do likwidacji spraw banku Fryderyka Cabrita, a 13 IV t.r. do komisji sądowej do spraw banku Jana Dawida Heyzlera. Ponieważ konfederacja nie była zadowolona z czynności komisji likwidacyjnej, w której uczestniczył S., powołała poprzez sancitum z 11 V 1793 42-osobową komisję sądową do banku Teppera, Schultza i kompanii; po dwumiesięcznej działalności nie podjęła ona jednak żadnej rezolucji.
S. został obrany na sejmiku poselskim łomżyńskim 27 V 1793 posłem na sejm grodzieński, zwołany dla usankcjonowania drugiego rozbioru. Podobnie jak niektórzy inni posłowie mazowieccy reprezentował stronników króla, a wybrano go za sprawą Antoniego Pułaskiego. Jako człowiek majątkowo niezależny nie był uważany za narzędzie ambasadora rosyjskiego. Od początku obrad sejmowych odznaczył się jako jeden z najbardziej zagorzałych opozycjonistów. Wytrwale i konsekwentnie zabierał głos (wygłosił i opublikował ok. 20 Głosów, Zdań i Przymówień) w obronie całości terytorium Rzpltej i przeciwko jakimkolwiek krokom, zmierzającym do zatwierdzenia zaboru. Z początku przeciwny przysiędze konfederackiej (19 VI, wg A. Trębickiego), wkrótce nie zgadzał się na wyznaczenie delegacji, która w imieniu sejmu prowadziłaby rokowania z zaborcami (21 i 26 VI, 1 i 3 VII); następnie przemawiał przeciw projektom instrukcji dla delegatów (3, 4 i 5 VII) i plenipotencji (9 VII). Domagał się (24, 26 VI), by wysłać poselstwa do dworów, które były gwarantami traktatu z r. 1775 i dopiero potem układać instrukcje do rokowań z zaborcami, ponadto żądał (3, 4 VII) umieszczenia w instrukcji polecenia starań o zwrot zabranych prowincji. Zamiast proponowanej prolongaty obrad sejmu wysuwał pomysł limity; sądził, że w czasie przerwy w obradach posłowie poznaliby opinie państw-gwarantów poprzedniego rozbioru. Wskazywał na niebezpieczeństwo prowadzenia rokowań w sprawie traktatów handlowych, ponieważ zawarte w nich uściślenia dotyczące terytorium i szlaków handlowych mogłyby pośrednio świadczyć o uznaniu rozbioru (3 i 30 VII, 9 VIII). Sprzeciwiał się rozwiązaniu konfederacji targowickiej (13 VII), radząc rozpatrzyć jej nadużycia przez reaktywowany (nie działał od 7 miesięcy) sąd konfederacki ultimae instantiae, który skontrolowałby nadużycia konfederacji wojewódzkich; uważał też, że należało wstrzymać wykonywanie sancitów konfederackich (Głos… z 23 VI). W Zdaniu… z 13 VIII wyraził rozczarowanie, że dwa miesiące obrad nic nie przyniosły, winą za nieszczęścia obarczył ambitnych magnatów, rywalizujących z królem, przewidywał, że posłowie i senatorowie są potrzebni tylko do zatwierdzenia rozbioru, nadto zapowiadał, że z braku środków opuści obrady. Pozostał jednak w Grodnie; następnego dnia wsparł inicjatywę wielu posłów, którzy wystąpili do króla o nadanie buławy w. kor. A. Pułaskiemu.
We wrześniu S., dzięki poparciu Stanisława Augusta, został członkiem deputacji do ułożenia projektów względem banków (5 IX) i do ułożenia projektu formy rządu (11 IX). Aktywnie uczestniczył w jej pracach (był na 14 z 16 posiedzeń). Dn. 12 IX zgłosił aneks do ostatniego artykułu ustawy (projektu praw kardynalnych), przewidujący, iż w wypadku złamania prawa kardynalnego «sejm za nieegzystujący i nieważny poczytany być ma, a na nim prawa ustanowione […] nullitati podpadają». Dodatek, przyjęty w deputacji większością głosów, uległ istotnej zmianie w wersji uchwalonej przez sejm.
Po rozwiązaniu konfederacji targowickiej S. znalazł się w grupie 27 «zelantów», którzy rozważali możliwość ogłoszenia innego aktu, lecz po namowach króla i Fryderyka Moszyńskiego podpisał 15 IX akt konfederacji grodzieńskiej, zastępującej rozwiązaną targowicką, choć z zastrzeżeniem «circa integritatem». Nie mogąc powstrzymać biegu wydarzeń, odmawiał delegacji praw do rokowań i krytykował przyznane jej uprawnienia, kwestionował prawo delegacji, sejmu i wszystkich stanów do decydowania o losie współbraci bez ich zgody i bez zapewnienia im swobód, w końcu, widząc nieuchronną klęskę wzywał króla i stany, by własnymi podpisami nie ratyfikowali niesprawiedliwości i zachowali honor i czyste sumienie. Żarliwe wystąpienia S-ego i in. opozycjonistów, m.in. Dionizego Mikorskiego, nie powstrzymały nacisków, a na nich samych ściągnęły represje. Już w nocy z 1 na 2 VII S. wraz z kilkoma posłami przytrzymany został w areszcie domowym; wskutek silnego oburzenia i protestów pozostałych posłów areszt został cofnięty. Dn. 3 VII S. dziękował królowi i stanom za wstawiennictwo; 26 VII (wg D. Iłowajskiego) ambasador rosyjski J. J. Sievers groził S-emu sekwestrem dóbr. Jeszcze bardziej gwałtowny sprzeciw (mowy S-ego z 23, 26, 30, 31 VII, 9, 10, 17, 27 i 28 VIII oraz 2 IX) wobec żądań pruskich, które wielu posłów uważało za całkowicie bezpodstawne (rosyjskie żądania poprzedziła przegrana Polski w wojnie 1792 r.) doprowadził do aresztowania 22 IX S-ego wraz z trzema innymi «zelantami» i do wywiezienia ich na miejsce elekcji, a więc w przypadku S-ego do Łomży. Po tym wydarzeniu nie brał on już udziału w obradach.
W czasie powstania kościuszkowskiego S. powołany został 30 IV 1794 przez Radę Zastępczą Tymczasową do Komisji Porządkowej Księstwa Mazowieckiego, m.in. by dopomóc w dostawieniu rekrutów; 19 V t.r. jako członek deputacji łomżyńskiej domagał się poszerzenia jej składu. W czasach napoleońskich S. został członkiem sądu apelacyjnego płockiego (w marcu 1807); dn. 2 III 1807 mianowano go delegatem do rewizji aktów hipotecznych w dep. płockim, być może jednak wiadomość ta dotyczy Jerzego Skarzyńskiego, bowiem akta wymieniają podkomorzego. Zapewne w r. 1809 wszedł jako sędzia do sądu apelacyjnego w Ks. Warsz. i w Król. Pol. (przed r. 1817) został jednym z sędziów referujących Sądu Najwyższej Instancji. S. był właścicielem dóbr Czyżewo (obecnie Czyżew) w Łomżyńskiem. Zmarł w r. 1817 i pochowany został w Czyżewie.
Z małżeństwa zawartego w r. 1795 z Dorotą ze Staniszewskich (zm. 1817), córką Tomasza, podczaszego łomżyńskiego (zm. 1795) i Teresy z Trzasków pozostawił S. córkę Antoninę Teresę, żonę Andrzeja Jakuba (wg. S. Konarskiego – Jakunda) Ośniałowskiego (zob.). Córka ufundowała epitafium ku czci rodziców w kościele paraf. czyżewskim p. wezw. św. Piotra i Pawła. Postać S-ego występuje w powieści Władysława Reymonta „Rok 1794. Ostatni Sejm Rzeczypospolitej” (W. 1913).
Estreicher; PSB (Mikorski Dionizy); Słown. Geogr. (Czyżewo); Katalog zabytków sztuki w Pol., IX z. 2; Konarski S., Kanoniczki warszawskie, Paryż 1925; Żychliński, II (błędne informacje); – Iłowajski D., Sejm grodzieński r. 1793, P. 1872; Kądziela Ł., Między zdradą a służbą Rzeczypospolitej, W. 1993; Korzon, Wewnętrzne dzieje, VI (w indeksie mylnie V); Kornatowski W., Kryzys bankowy w Polsce 1793, W. 1937; Mann Z., Stanisław August na sejmie ostatnim, W. 1938; Szczygielski W., Referendum trzeciomajowe, Ł. 1994; Tokarz W., Rozprawy i szkice, W. 1959 I; – Akty powstania Kościuszki; Arch. Wybickiego, II; Choromański S., Kazanie na obchód pogrzebu […] Tomasza Pobóg Staniszewskiego […] miane w Łomży 9 II 1795…, W. 1797; Dalszy ciąg summariuszu czynności konfederacji targowickiej Obojga Narodów… Od 3 I 1793, II nr 436; Kalendarzyk Polityczny (Pijarski) na r. 1808, 1810, 1812–14, 1817–19; Kitowicz J., Pamiętniki, czyli historia polska, W. 1971; Korespondencja Jana Śniadeckiego, Wr. 1954 II; Materiały do dziejów Komisji Rządzącej z r. 1807, Kr. 1918; Sievers J. J., Jak doprowadziłem do drugiego rozbioru Polski, W. 1992; Tajna korespondencja z Warszawy do Ignacego Potockiego, 1792–1794, W. 1961; Trębicki A., Opisanie sejmu 1793, W. 1967; Vol. Leg., X; Zbiór mów żałobnych na pogrzebie […] Seweryna Bończy Skarżyńskiego, radcy prefektury Departamentu Łomżyńskiego…, Łomża 1814; – AP w Kr.: Terr. Crac. Nova (TCN) 59 s. 2109; B. Czart.: rkp. 891, 968; B. PAN w Kr.: rkp. 8332 (lauda łomżyńskie); Mater. Red. PSB: Informacje rodzinne Tadeusza Skarzyńskiego z W.
Maria Czeppe