Tarnowska ze Stroynowskich (Strojnowskich) Waleria (1782–1849), miniaturzystka, pamiętnikarka, kolekcjonerka dzieł sztuki.
Ur. 9 lub 19 XII w Bubnowie na Wołyniu jako jedyne dziecko Waleriana Stroynowskiego (zob.) i Aleksandry z Tarnowskich, siostry Jana Amora Tarnowskiego (1741? – przed 1805, zob.) i Marianny Tarnowskiej, zamężnej za Janem Mierem (zob.). Z pierwszego małżeństwa matki z Michałem Bożeniec Jełowickim, star. bracławskim, miała przyrodnich braci Kazimierza (1768–1793) i Michała (1773–1821), podkomorzego wołyńskiego, oraz siostrę Juliannę (ur. 1771), zamężną za szambelanem Janem Wilhelmem Romanowskim (rozwiedzeni) i następnie za Michałem Krasickim, a z powtórnego małżeństwa ojca siostrę przyrodnią Olgę (1824–1853), od r. 1842 żonę księcia Dymitra G. Bagrationa Imeretyńskiego.
Późne dzieciństwo i młodość spędziła w należącym do rodziców majątku Horochów, gdzie otrzymała staranną edukację domową. Do jej nauczycieli należeli Wawrzyniec Surowiecki (najpewniej w l. 1792–4) oraz Jędrzej Śniadecki (w l. 1796–7 przebywał w Horochowie jako nadw. lekarz Stroynowskich). Miała francuskiego guwernera (de Casemajour) oraz guwernantki (Mulnier i de Rurange). Pierwszych lekcji malarstwa miniaturowego udzielała jej pani d’Hoflize, a rysunku uczył w l. 1796–9 włoski malarz C. Villani, który dekorował pałac horochowski. W grudniu 1799 zaręczyła się ze swym kuzynem, Janem Feliksem Tarnowskim (1777 lub 1779–1842, zob.); dla niego spisywała przez osiem miesięcy De Journal à mon Ami (rkp. w posiadaniu rodziny). Małżeństwo, zaaranżowane przez wuja narzeczonego, Tadeusza Czackiego (zob.), zostało zawarte 7 IX 1800 w Horochowie. Po ślubie małżonkowie pół roku spędzali w Horochowie, a drugą połowę w Dzikowie (obecnie część Tarnobrzega), u rodziców męża, który po kilku latach objął majątek Trześń. W l. 1800–3 kontynuowała T. edukację malarską w zakresie twórczości miniaturowej pod opieką Wincentego Lesseura. Z tego czasu pochodzą jej dwa miniaturowe autoportrety, sygnowane literami V.T. i datowane na l. 1801 i 1802, przeznaczone dla dzieci (Muz. Zamkowe w Pszczynie) oraz miniatura Portret Zofii Zamoyskiej z Czartoryskich z r. 1803 (Muz. Narodowe w Warszawie). W r. 1802 zwiedziła Kraków.
Po śmierci pierworodnego syna, Kazimierza, w październiku 1803 udała się T. z mężem i ojcem przez Wiedeń do Włoch, gdzie bawiła w Wenecji, Padwie, Weronie, Bolonii, Loreto, Rzymie, Neapolu, Florencji, Parmie, Genui i Mediolanie. W Rzymie uczyła się malarstwa miniaturowego u T. Concordii z Mengsów i jej męża A. von Maron oraz A. Cherubiniego. Poznała czynnych tam artystów: A. Kauffman, G. Landiego i D. del Frate, utrzymywała też z mężem liczne kontakty towarzyskie, m.in. z Marią Letycją Bonaparte, matką Napoleona Bonaparte, Pierwszego Konsula Republiki Francuskiej. W r. 1804 zamówiła u A. Canovy monumentalną replikę rzeźby „Perseusz” z Watykanu (Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku); posąg, znany w literaturze jako „the Tarnowska Perseus”, zakupiony z funduszy ojca T-iej, a przeznaczony dla jej syna Jana Bogdana, został ukończony w r. 1808. Miała również zainspirować Canovę do wykonania posągu „Venera italica” (Galeria Palatina we Florencji). T. i jej mąż posiadali konwencjonalny gust artystyczny, cenili sztukę klasyczną, wczesnonowożytną i współczesną. Część nabytych przez nich dzieł sztuki starożytnej i współczesnej, transportowanych drogą morską, skonfiskowali Anglicy, pozostałe, m.in. „Perseusz”, trafiły do Horochowa i Dzikowa. Podczas podróży T. prowadziła dziennik pt. Mes voyages, nadając mu formę listów do pozostawionej w kraju małej córki Rozalii, która zmarła w r. 1804, w czasie drogi powrotnej rodziców; ostatecznie T. dedykowała dziennik mężowi jako wspomnienie zmarłego dziecka (B. Jag., rkp. 121/52, 122/52). W l. 1805–6 kształciła się w dziedzinie malarstwa miniaturowego pod kierunkiem sprowadzonego do Horochowa del Frate oraz krótko, ok. r. 1806, pod kierunkiem F. G. Remondiniego. Codzienne zapiski, Mon journal, kontynuowała do r. 1838 (B. Jag., rkp. 112/52–120/52).
Po zatrudnieniu męża w r. 1809 w administracji Ks. Warsz. mieszkała T. okresowo, a od r. 1814 na stałe, w Warszawie, w pałacu należącym do Urszuli z Ustrzyckich (zob. Tarnowska Urszula) i jej syna, Jana Władysława Tarnowskiego, przy ul. Krakowskie Przedmieście. Prowadziła tam salon literacki, w którym bywali m.in. Lesseur, Julian Ursyn Niemcewicz, Kajetan Koźmian, Marceli Bacciarelli i Zygmunt Vogel. Ponownie brała lekcje u Lesseura, którego nazywała «prawdziwym przyjacielem»; odwiedziła go wiosną 1811 w majątku Małe Kozery pod Łowiczem, jadąc do Michała i Heleny z Przezdzieckich Radziwiłłów, u których następnie bawiła w Nieborowie i Arkadii. Po śmierci malarza w r. 1812 nabyła jego zbiór miniatur. Odziedziczyła po stryju bp. Hieronimie Stroynowskim (zob.) kolekcję kilkudziesięciu obrazów, w tym pochodzące ze zbioru króla Stanisława Augusta płótno „Lisowczyk” Rembrandta (Frick Collection w Nowym Jorku) oraz księgozbiór liczący 2500 woluminów. Część tego spadku trafiła do Dzikowa, który w r. 1815 stał się własnością jej męża. Zapewne ok. t.r. wstąpiła do arcybractwa adoracji Najśw. Sakramentu przy kościele Sakramentek w Warszawie. W tym czasie utrzymywała kontakty z powinowatą męża, Laurą z Potockich Tarnowską, kierującą kobiecą Kongregacją Baranka Bożego, i pod jej wpływem oddawała się gorliwie praktykom religijnym. Stroniła natomiast od politycznego środowiska klerykalno-konserwatywnego; tam wodził prym mąż T-iej i niektóre krewne. Przez pewien czas w r. 1816 przebywała u chorego ojca w Petersburgu, w r.n. wyjeżdżała do Wilna. W r. 1822 ponownie była w Wiedniu, a w drodze powrotnej zwiedziła Galerię Drezdeńską. Na mocy aktu darowizny była od r. 1821 właścicielką dóbr horochowskich.
T. dokonała przekładu z języka francuskiego i ogłosiła w dwóch tomach „Naukę chrześcijańską w rozmowach do przygotowania młodzieży do pierwszej komunii” (W. 1821). W r. 1823 namalowała miniaturowy Portret Waleriana Stroynowskiego, będący kopią jego portretu z końca XVIII w., oraz Portret Księżny Łowickiej (Muz. Narodowe w Krakowie). W l. 1824–6 towarzyszyła synowi Janowi Bogdanowi w Paryżu, który kształcił się tam prywatnie; sama uczęszczała na wykłady z historii sztuki A. F. Rio (notowała je dla córki Anny) oraz szkoliła się u miniaturzystki E. Dignat w zakresie konserwacji i malowania złotem na pergaminie (umiejętności te zamierzała spożytkować do restauracji średniowiecznych rękopisów w bibliotece dzikowskiej). Zwiedziła Niemcy i Królestwo Niderlandów, a na prośbę męża zakupiła dublety z biblioteki królewskiej w Berlinie i autografy Napoleona. Od r. 1830 mieszkała z mężem w Dzikowie; przebudowywał on wg projektu F. M. Lanciego tamtejszy pałac, któremu nadano muzealny charakter. W rezydencji umieszczono m.in. kupione w czasie podróży włoskiej dzieła sztuki oraz księgozbiór; pod kierunkiem T-iej sporządzano inwentarze kolekcji. W tym czasie już nie malowała, ale wg wspomnień wnuka, Stanisława Kostki Tarnowskiego (1837–1917, zob.), zajmowała się haftowaniem ornatów.
T. pozostawiła znaczny zbiór miniatur, najczęściej sygnowanych inicjałami V.T.; prace przedstawiały zarówno postaci współczesne, jak i historyczne, a w niektórych podejmowała tematykę dewocyjną. Stosowała akwarelę i gwasz, malując na kości słoniowej. W tej technice portretowała najbliższych: rodziców, męża, syna Jana Bogdana, córkę Rozalię, szwagierkę Mariannę z Tarnowskich Scipio del Campo, ciotkę męża Antoninę z Czackich Krasińską, oraz osoby ze ścisłego kręgu towarzyskiego, m.in. Izabelę z Flemingów Czartoryską i ks. Juliana Antonowicza. Autorstwa T-iej był rysunkowy portret czteroletniego Zygmunta Krasińskiego, syna kuzyna jej męża. Z bohaterów historycznych namalowała m.in. króla Stefana Batorego, hetmanów Jana Tarnowskiego i Stanisława Żółkiewskiego, a ze współczesnych postaci cesarza Napoleona i cesarzową Józefinę. Do niektórych miniatur czerpała tematykę z dzieł dawnego malarstwa, głównie obrazów ze zbiorów dzikowskich. Była mało samodzielną malarką; jej wczesne prace wykazywały wpływ twórczości Lesseura, późniejsze Józefa Sonntaga. Wg Edwarda Rastawieckiego, przyczyniła się do dekoracji wnętrz pałacu i kościoła w Dzikowie, zapewne malując specjalnie dla nich przeznaczone obrazy. Zmarła 23 XI 1849 w Dzikowie, w wyniku ataku apopleksji, została pochowana w tamtejszym kościele Dominikanów w krypcie Tarnowskich, przy mężu. Ok. r. 1850 umieszczono na zewnętrznej ścianie kościoła Mariackiego w Krakowie poświęcone T-iej epitafium.
W małżeństwie z Janem Feliksem Tarnowskim miała T. dziewięcioro dzieci (informacje o dzieciach zob. w biogramie męża). Wnukami T-iej byli także Władysław (zob.) i Jan Dzierżysław (1835–1894, zob.) Tarnowscy, a wnuczkami Waleria Tarnowska, zamężna za Franciszkiem Mycielskim (zob.), oraz Karolina z Tarnowskich, żona Jana Józefa Tarnowskiego (1826–1898, zob.).
Prace malarskie T-iej znajdują się w muzeach: Historycznym m. Tarnobrzega, Zamkowym w Pszczynie i Polskim w Rapperswilu. Obszerne fragmenty dziennika podróży opublikował prawnuk T-iej, Jerzy Mycielski (zob.) pt. Une jeune Polonaise en Italie à l’époque du Premier Consul („La Revue de Pologne” 1924 s. 1–53, 149–78, 484–513, 1925 s. 61–114, 281–339). Kolejne urywki dziennika w opracowaniu Marii Wilczyńskiej pt. Mes voyages (1804), deuxième partie ukazały się w „Biuletynie Biblioteki Jagiellońskiej” (t. 39: 1989). Spuścizna memuarystyczna T-iej jest wysoko ceniona przez badaczy polskiej literatury francuskojęzycznej. Miniatury malarskie T-iej były wystawiane m.in. w l. 1894 i 1912 we Lwowie oraz w r. 1991 w Warszawie.
Portrety: jako malarki miniatur, olej, przez Domenica del Frate z ok. r. 1806 w Muz. Narod. w Kr., w nieznanej technice przez Beatę z Potockich Czacką (zaginiony); Popiersie przez Francesca Massimiliana Laboureura z ok. r. 1804 (zaginione); – Bénézit, Dictionaire (1966), VIII; Dec D., Wałek J., Europejskie skarby Muzeum Narodowego z Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie w Zamku Królewskim w Niepołomicach, Niepołomice 2011 s. 113; The Dictionary of Art, New York 1996 XXX; Kruczek L., Miniatury, płaskorzeźby i sylwetki XVI–XX wieku, katalog zbiorów Muzeum Wnętrz Zabytkowych w Pszczynie, Pszczyna 1987; Miniatury Wincentego Lesseura i Walerii Tarnowskiej z dawnej kolekcji Tarnowskich z Dzikowa w zbiorach Muzeum Polskiego w Rapperswilu, W. 1994; Nowy Korbut, VI cz. 1; Rastawiecki, Słown. malarzy, III; Saur K. G., Allgemeines Künstlerlexikon. Biobibliographischer index, Monachium–Lipsk 2000 IX; Thieme–Becker, Lexikon d. Künstler, XXXII; Żychliński, VI 365–8; – Bołoz-Antoniewicz J., Katalog wystawy sztuki polskiej 1764–1886, Lw. 1894 s. 114–16; Paulinek J., Ex collectione Dzikoviana, zbiory hrabiów Tarnowskich z Dzikowa, katalog wystawy, W. 2008; Załęski K., Waleria Tarnowska, w: artystki polskie, katalog wystawy, Muzeum Narodowe w Warszawie, W. 1991; – Aftanazy, Dzieje rezydencji, V; Braud M., Les journaux de Waleria Tarnowska et Eliza Michałowska, „Genesis. Manuscrits, Recherche, Invention” 2011 nr 32 s. 177–80; Grottowa K., Zbiory sztuki Jana Feliksa i Walerii Tarnowskich w Dzikowie, 1803–1849, Wr. 1957; Janas A., Kolekcjoner, bibliofil, minister, „Dzikovia. Pismo Społ.-Kult.” 2007 nr 30; Kaczmarzyk D., Posąg Perseusza rzeźba Antonia Canovy, „Biul. Hist. Sztuki” 1969 nr 1; Kowalczykowa A., Zniewolenie i ślady buntu – czyli autoportrety kobiet. Od Claricii do Olgi Boznańskiej, „Pam. Liter.” t. 97: 2006 z. 1 s. 148; Mazurkowa B., Nowy grand tour w świetle Mes voyages Walerii Tarnowskiej, w: Polski Grand tour w XVIII i początkach XIX wieku, Kat. 2014 s. 151–82; Mikocka-Rachubowa K., Canova, jego krąg i Polacy około 1780–1850, W. 2001 I–II; Mycielski J., Sto lat dziejów malarstwa polskiego 1760–1860, Kr. 1896 s. 64–6; Paduch K., Jan Feliks Tarnowski i jego dzikowska biblioteka na przełomie XVIII i XIX wieku, „Saeculum Christianum” 2013 nr 20; Raggio O., The Tarnowska Perseus by Canova, „The Metropolitan Museum of art Bulletin” t. 26: 1967 nr 4; [Rastawiecki E.?], Dwie matrony polskie, „Czas” 1852 nr 248, 249; Śledzianowska M., Zainteresowania kolekcjonerskie Teofili Konstancji z Radziwiłłów Morawskiej, Walerii ze Stroynowskich Tarnowskiej i Izabeli z Flemingów Czartoryskiej, „Kwart. Hist. Nauki i Techn.” t. 57: 2012 nr 3–4; Tarnowski S., Domowa kronika dzikowska, Oprac. G. Nieć, Kr.–Rudnik 2010; tenże, Zygmunt Krasiński, Kr. 1892 (reprod. portretu Krasińskiego przez T-ą); Zych T., Kolekcja dzikowska. Zbiory hrabiów Tarnowskich, Tarnobrzeg 2016; – „Kur. Warsz.” 1850 nr 22 (nekrolog); „Przegl. Pol.” t. 1: 1897 nr 367 s. 69–103 (fragment dziennika T-iej); – Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Arch. Dzikowskie Tarnowskich.
Mikołaj Getka Kenig