Chomętowski Władysław (1829–1876), wydawca źródeł historycznych i literat, ur. 29 IV w majątku rodzinnym Usarzewie w Sandomierskiem, syn Franciszka, posła na sejm 1830 r., i Konstancji z Orłowskich. Ze szkoły obwodowej w Sandomierzu przeszedł z początkiem r. 1840–1 do gimnazjum na Lesznie w Warszawie; ukończył je w r. 1846. W tym samym roku wydał pod pseudonimem Władysława Kwiryna trzy wierszowane legendy pt. Poezje w trzech obrazach (W. 1846), okazując w nich zainteresowanie tematami historycznymi, które i później stanowiły niemal wyłączną osnowę jego prac poetyckich. Pomieszczał je w »Zabawach przyjemnych i pożytecznych«, w »Rozrywkach dla młodocianego wieku« (większych rozmiarów poemat pt. Kasper Miaskowski), w »Zabawach umysłowych« i w »Kółku Domowym« (ustęp z poematu Mikołaj z Zębocina; tu również powieść prozą pt. Władysław Biały, książę gniewkowski, i przekład »Powieści o dwóch miastach« Dickensa). Drugim oddzielnie wydanym zbiorem poezyj Ch-go były Legendy polskie (Kr. 1862). Jednocześnie tłumaczył poetów obcych (w »Bibl. Warsz.« 1860 fragmenty »Legendy wieków« V. Hugo, tamże studium o Tennysonie z przekładem niektórych jego utworów).

Przy końcu 1860 r. został wezwany do urządzenia biblioteki ord. Krasińskich. W czerwcu roku następnego odbierał w Falentach księgozbiór Konst. Świdzińskiego, w rok potem w Krakowie – resztę puścizny po nim. Zostawszy pierwszym bibliotekarzem połączonych zbiorów, poza sumiennie wykonywaną pracą nad ich uporządkowaniem i udostępnieniem, zajął się wyzyskaniem zawartych w nich dokumentów. Czynił to niekiedy w formie na pół powieściowej, mieszając na źródłach opartą narację z wyimaginowanymi dialogami i wypełniając luki w posiadanych materiałach fikcją. W ten sposób powstały opowiadania: Książę Krzysztof Zbaraski, koniuszy koronny (»Bibl. Warsz.« 1865 i odb., W. 1866), Przygody ks. Marcina Lubomirskiego (»Kółko Domowe« 1866; odb. W. 1867 i 1887), Synowie hetmańscy (»Bibl. Warsz.« 1876; odb. 2 t., W. 1877). Pośrednie miejsce między opowieścią a wydawnictwem źródłowym zajmuje ogłoszona z papierów po Ch-im rzecz pt. Ks. Maksymilian Rakuski (»Kronika Rodzinna« 1887). Prace ściśle wydawnicze rozpoczął Ch. ogłoszeniem w »Gazecie Polskiej« (odb. W. 1865) I. części »Dziennika Jana Stanisława Jabłonowskiego«, wdy ruskiego. Następnie opublikował w skrócie »Pamiętnik Feliksa hr. Łubieńskiego«, ministra sprawiedliwości (»Kronika Rodzinna« i odb. W. 1874 i 1890; edycja z r. 1876 jest tylko wyd. tytułowym). Odrębną pozycję stanowią Dzieje teatru polskiego od najdawniejszych czasów do 1750 r. (W. 1870), zawierające obfite wiadomości o nieznanych przedtem dialogach szkolnych. Spośród innych prac Ch-go wymienić należy: studium o Janie Ostrorogu »Biblioteka Warszawska« 1864, III i IV i nadb.), Pielgrzymki do Ziemi świętej i sąsiednich krain (Radziwiłła i Wolskiego, W. 1874), w wyjątkach i w popularnym opracowaniu, po raz jednak pierwszy sięgającym do oryginalnego tekstu ks. Sierotki, a nie do przekładu z łacińskiej wersji Tretera, oraz Zabytki języka polskiego z XV w. w rękopisach Biblioteki ord. Krasińskich (»Sprawozd. Kom. Jęz.«, 1880, I i oddz. Kr. 1877). Gromadząc materiały do dziejów obyczajowości w Polsce, ogłosił Ch. szereg przyczynków w tym zakresie w czasopismach (wymienionych u Finkla); najobszerniejszy z nich pt. Stanowisko praktyczne dawnych niewiast, drukowany w »Kronice Rodz.«, wyszedł oddzielnie w r. 1872; sporo w tej rozprawce poświęcił autor uwagi ks. Annie z Sapiehów Jabłonowskiej i ks. Udalrykowi Radziwiłłowi. Głównym atoli w ostatnich latach życia zajęciem Ch-go i największą jego zasługą była praca nad wydaniem czterech pierwszych tomów »Biblioteki Ordynacji Krasińskich« (1868–72), z kolei zaś i dwóch pierwszych »B. ord. Kras. – Muzeum Konstantego Świdzińskiego« (1875–6). Wspierany umiejętną współpracą Władysława hr. Krasińskiego, następnie po jego śmierci samodzielnie, Ch. nie tylko czuwał nad całością wydawnictwa, ale i wypełnił wymienione tomy przez siebie przygotowanymi do druku tekstami. Pojawiły się tu zatem w jego opracowaniu: w t. I »Diariusz Sejmu Piotrkowskiego r. p. 1565, poprzedzony Kroniką 1559–1562«; w t. II–IV »Akta podkanclerskie Franciszka Krasińskiego«; w t. I »Muzeum« »Korespondencja Jana Karola Chodkiewicza«, w t. II »Materiały do dziejów rolnictwa w Polsce XVI i XVII w., poprzedzone wiadomością o życiu i pismach Jana Ostroroga«.

Życie miał Ch. ciężkie. Ożeniony z Heleną Niewiarowską (siostrą ks. Stanisława Niewiarowskiego), stracił żonę i dzieci, które pomarły w młodym wieku. Wytężona praca sprzyjała rozwojowi choroby piersiowej, na którą zmarł 21 V 1876, pozostawiając pamięć człowieka cichego i prawego.

Korotyński Winc., Wł. Ch., »Tyg. Il.« 1876, nr 22 (tutaj portret Ch.); Pług Adam, Wł. Ch. »Kłosy« 1879 nr 570 (z portr.); Ruszkiewicz K. ks., Mowa… przy wyprowadzeniu zwłok, W. 1876; Boniecki; Enc. Wychowawcza, III 135–7; „Kur. Codz.” 1870 nr 53; Arch. Ośw. Publ., W., L. ks. 5/I; Akta B. ord. Kras. 1860–76; listy Władysława Krasińskiego do bibliotekarza Wł. Ch., B. Ord. Kras. 4457.

Mieczysław Rulikowski