Choroszewski Władysław (1836–1900), dyrektor gimnazjum. Syn Juliana, mieszczanina z gub. grodzieńskiej, urodził się w Kursku, do 13 roku życia prawie po polsku nie mówił; rodzice przeznaczyli go do stanu kapłańskiego, wstąpił więc do seminarium w Mińsku, a następnie do rz.-kat. Akademii Duchownej w Petersburgu, gdzie kolegował z późniejszym arcyb. Szczęsnym Felińskim. Po trzech latach nastąpił w nim przełom psychiczny i zobojętnienie religijne, porzucił więc, mimo perswazji przełożonych, Akademię, wstąpił na wydział historyczno-filozoficzny Uniwersytetu Petersburskiego i pod kierunkiem Kostomarowa studiował historię Rosji. Niezamożny, był na utrzymaniu starszego brata Antoniego, skromnego urzędnika w departamencie dóbr państwowych – ciężko borykał się z losem. Zdolny, doskonały znawca dziejów i literatury polskiej i rosyjskiej, lubiany i ceniony przez kolegów, odgrywał poważną rolę w stowarzyszeniach studentów Polaków, aczkolwiek przekonania Ch-go, skłaniającego się do idei słowianofilskich i propagującego zbliżenie narodu polskiego do liberałów rosyjskich za cenę wyrzeczenia się Litwy, nie były podzielane przez większość ówczesnej akademickiej kolonii polskiej w Petersburgu. Manifestacje warszawskie 1861 r. wywarły silne wrażenie na Ch-im; jako jeden z delegatów petersburskich stowarzyszeń akademickich udał się on do Warszawy, gdzie poznał Jurgensa, którego umiarkowany program polityczny podzielał. Po powrocie nad Newę w dalszym ciągu usiłował propagować ideę porozumienia polsko-rosyjskiego, projektował założenie w tym celu osobnego stowarzyszenia, brał udział w demonstracjach studentów rosyjskich, na pogrzebie Szewczenki, 28 II 1861, wygłosił po polsku gorącą mowę, w której usprawiedliwiał niechęć Szewczenki do Polaków, gdyż z ich »dawnych błędów« na lud ruski »wielkie spłynęły cierpienia«; ponieważ jednak »za błędy ojców nie odpowiadają synowie«, więc wzywał do »dawnych krzywd zapomnienia«. Takie poglądy Ch-go zraziły do niego kolegów Polaków. Ch. zaczął wycofywać się z życia akademickiego. 16 V 1861 po złożeniu rozprawy o Józefie Wołockim (pisarzu prawosławnym z XV w.) otrzymał stopień kandydata nauk historycznych i postanowił poświęcić się pracy naukowej i pedagogicznej. W r. 1863 zadrgało w nim przelotne postanowienie wstąpienie do szeregów walczących, ale przeważyły chłodne perswazje niektórych kolegów i własne refleksje; liczyć jednak teraz na uzyskanie katedry uniwersyteckiej jako Polak nie mógł, przerzucił się więc do studiów nad językoznawstwem słowiańskim, które przeprowadził w Pradze czeskiej pod kierunkiem prof. Hattali. Po powrocie z zagranicy w r. 1864 z trudnością otrzymał skromne stanowisko nauczyciela jęz. rosyjskiego i łaciny w IV gimnazjum petersburskim. Klęska 1863 r. przybiła go zupełnie; sam zaczął doznawać szykan ze strony Rosjan. Chciał wyjechać do kraju, ale proponowanej mu katedry literatury rosyjskiej w warsz. Szkole Głównej nie przyjął, motywując podobno swoją odmowę tym, że nie chciał być pierwszym Polakiem, wykładającym w Warszawie po rosyjsku; natomiast chętnie zgodził się na objęcie w tej uczelni lektoratu jęz. czeskiego (od r. 1866). Wykłady utrzymywał na należytym poziomie naukowym. Trudna sytuacja materialna, w której się znalazł skutkiem swej niezaradności życiowej, skłoniła Ch-go do ubiegania się o lepiej płatne stanowisko; dzięki okazanej lojalności wobec nowych władz Królestwa oraz gorliwej pracy, m. in. przy dokonywaniu tłumaczenia na jęz. rosyjski przepisów administracyjnych Król. Pol., otrzymał nagrodę pieniężną, order św. Stanisława i wreszcie w r. 1867 nominację na inspektora szkolnego w Radomiu z pensją 1900 rs. Zachęcony osiągniętym powodzeniem szedł coraz bardziej na rękę rusyfikatorom Królestwa, wreszcie postanowił zerwać zupełnie ze społeczeństwem polskim i w kwietniu 1873 r. przyjął prawosławie wraz z żoną Czeszką, Ludmiłą ze Schmidtów, którą poślubił w Pradze w r. 1865. W nagrodę przeniesiony został do Kielc, najpierw na inspektora, później na dyrektora gimnazjum, zaś w r. 1874 do Warszawy na dyrektora V gimnazjum, w randze rzecz. radcy stanu. Na tym stanowisku pozyskał smutną sławę jednego z najgorliwszych tępicieli polskości i rusyfikatora szkolnictwa. W tym czasie opracował elementarz rosyjski dla dzieci polskich (Russkij bukwar dla polskich dietiej, W. 1876, wyd. warsz. okręgu nauk.).

W grudniu 1879 r., podczas występów w Warszawie Heleny Modrzejewskiej uczeń V gimnazjum Ignacy Neufeld w imieniu kolegów wręczył jej wieniec. Oburzony tym postępkiem Ch. wystąpił na radzie pedagogicznej gimnazjum z kategorycznym żądaniem usunięcia Neufelda i pozbawienia go prawa uczęszczania do szkół warszawskich. Wrażliwy młodzieniec, dowiedziawszy się o tym, popełnił samobójstwo. Opinia publiczna uznała Ch-go za moralnego sprawcę tego czynu. Na własną prośbę przeniesiony został do Nowoczerkaska, później do Charkowa, ale wszędzie jako dyrektor gimnazjum swym bezwzględnie reakcyjnym postępowaniem wywoływał nienawiść uczniów, oburzenie rodziców, a nawet uczciwszych władz przełożonych. Usunięty w r. 1894 z zajmowanego stanowiska, przez kilka miesięcy pozostawał bez środków do życia, wreszcie w drodze łaski pozwolono mu dosłużyć się emerytury na skromnej posadzie dyrektora seminarium nauczycielskiego w Wołczańsku. Zmarł w końcu r. 1900 we Florencji, okryty zasłużoną wzgardą zarówno rodaków, jak i Rosjan.

Akta osobiste, stany służby Ch-go, protokoły rady pedag. V. gimnazjum w Warszawie z 1879–80 w Arch. Oświecenia w Warszawie; czasop. »Osnowa«, Pet. 1861, 119 (mowa Ch-go nad grobem Szewczenki); Pantielejew Ł. F., Iz wospominanij proszłaho, Pet. 1905, 66–89; »Szkoła Główna Warsz.«, Kr. 1900, Wydz. fil.-hist., I 77, 82, 234 n.; Modiestow W. I., Nieszczastnyj czełowiek, »St. Pietierburgskija Wiedomosti« z r. 1900; Bartoszewicz J., Z pamiętników, »Tyg. Il.« 1923, nr 35; Wołyński J., Wspomnienia z czasów szkolnictwa rosyjskiego w b. Król. Pol., W. 1936, 13.

Henryk Mościcki