Świętosław z Szubina, Grodziska i Ruśca h. Pałuka (zm. między 1402 a 1403), podkomorzy poznański, kasztelan kaliski.
Niesłusznie utożsamiony przez Władysława Semkowicza ze Świętosławem, podskarbim królewskim (zob.), był Ś. najprawdopodobniej synem Sławnika (zm. po 4 X 1349 a przed 28 IV 1360), kaszt. rogozińskiego (1349), oraz nieznanej z imienia siostry, lub (najpewniej) córki, Adama z Wapna, kaszt. bnińskiego (1351), potem ostrowskiego (1352), podkomorzego kaliskiego (1357—65), bratankiem Zbyluta z Wąsoszy, bp. włocławskiego (1364—83). Dziadem stryjecznym Ś-a był Maciej z Gołańczy (zob.). Ś. miał braci, starszego Sędziwoja z Szubina (zob.) oraz Mikołaja z Szubina i Wąsoszy (zm. po 5 II 1373), włodarza klucza żnińskiego dóbr arcybiskupów gnieźnieńskich, a także siostry, prawdopodobnie najstarszą z rodzeństwa, nieznaną z imienia żonę Krystyna ze Skrzyńska, star. chęcińskiego (1370) i burgrabiego Złotorii? (1374—5), oraz zapewne najmłodszą z rodzeństwa Burnetę (zm. po 23 V 1391), poślubioną Dziersławowi Grocholi z Ostroroga, kaszt. santockiemu (1383—7).
Ś., podobnie jak brat Sędziwój, został duchownym i gdy Sędziwój zrezygnował ze stanu duchownego, pojawiając się 5 II 1361 jako osoba świecka w służbie króla Kazimierza Wielkiego, objął po nim prałaturę i po raz pierwszy w źródłach wystąpił 23 IV 1362, z tytułem kustosza włocławskiego. Zapewne zrezygnował z kustodii i po 7 VI 1369 otrzymał z rąk stryja Zbyluta prepozyturę kruszwicką po bliżej nieznanym Janie. Jego wejście w krąg włocławskich dostojników kościelnych może świadczyć o przygotowywaniu go do objęcia biskupstwa po stryju. Ś. porzucił jednak karierę kościelną, wg Sobiesława Szybkowskiego z powodu śmierci ojca, wg Witolda Brzezińskiego, pod wpływem Sędziwoja, który jako jeden z najważniejszych panów w Polsce w czasach Ludwika Andegaweńskiego i po jego śmierci potrzebował w Wielkopolsce kogoś zaufanego. Powodem tej decyzji mogły też być perspektywy korzystnego ożenku. Sugerują to dwa dokumenty papieża Grzegorza XI: z 20 I 1373, nadający kanonikowi poznańskiemu Wojciechowi Czemie z Włościejewek ekspektatywę na prepozyturę w kolegiacie św. Piotra w Kruszwicy, wakującą z powodu kontraktu małżeńskiego, najpewniej Ś-a, i z 5 VII t.r., kiedy tenże Wojciech uzyskał prowizję papieską na prepozyturę kruszwicką, którą Ś. miał wkrótce zwolnić z racji zawarcia kontraktu małżeńskiego. Ponownie pojawił się w źródłach 26 IX 1376 w Pyzdrach, już z urzędem podkomorzego poznańskiego, świadkując w dokumencie brata Sędziwoja, star. generalnego Wielkopolski. Urząd ten objął po Sędziwoju, który ostatni raz z tytułem podkomorzego został odnotowany 29 VIII 1372. Towarzyszył bratu podczas jego starościńskiego objazdu Wielkopolski w r. 1377 i był obecny 28 I w Łeknie. W towarzystwie Klemensa z Mokrska h. Jelita, syna Klemensa kaszt. radomskiego, Jakuba Cztana h. Grzymała z małopolskich Strzelec, bratanka arcybp. gnieźnieńskiego Janusza Suchegowilka, oraz Stanisława (Staszka) z «Wedirhere» (najpewniej Wrocimowice w ziemi krakowskiej) pielgrzymował na przełomie l. 1378 i 1379 do grobu św. Jakuba Apostoła w Santiago de Compostela. W drodze do Hiszpanii przybył z towarzyszami do Fondi koło Rzymu, gdzie przebywał wówczas antypapież Klemens VII ze swoim dworem; tam przedłożył z nimi rotulus suplik kilkunastu osób, wśród nich kilku Pałuków: Sędziwoja, syna Sławnika, Sędziwoja, syna Macieja, oraz Dobiesława, syna Sławnika, wnoszących o kanonie w kapit. gnieźnieńskiej, wrocławskiej i włocławskiej; ich prośby rozpatrzył pozytywnie 19 XI 1378 Klemens VII. Ś. i jego towarzysze dotarli (może drogą morską) do Barcelony, gdzie 15 IV 1379 otrzymali glejt podróżny do Composteli, wystawiony dla nich i ich orszaków przez króla Aragonii Piotra IV.
Po powrocie do kraju Ś. jako «burgrabia» koniński wystawił 1 IX 1380 w Koninie dokument dla młynarza z młyna leżącego pod Czarkowem (star. konińskie). Najpewniej nie pełnił jednak tej mało znaczącej funkcji urzędnika grodzkiego ówczesnego star. generalnego Wielkopolski, Domarata z Iwna i Pierzchna. Samodzielne wystawienie przez niego dokumentu dotyczącego majątku królewskiego i posiadanie podkomorstwa poznańskiego świadczy raczej o tym, że zarządzał majątkiem królewskim w Koninie z bezpośredniego mandatu władcy (A. Gąsiorowski). Aż do śmierci był nieodłącznym towarzyszem brata, Sędziwoja. Uczestniczył w wykonywaniu przez niego funkcji star. krakowskiego (Raków 30 IV 1381) i nakielskiego (w rodzinnym Szubinie 10 I 1388). Obaj wzięli udział 27 XI 1382 w ogólnopolskim wiecu w Radomsku, odbytym z inicjatywy Wielkopolan i głównie przez nich obesłanym, na którym postanowiono dochować wierności córkom króla Ludwika Andegaweńskiego, Marii i Jadwidze, a na tron powołać tę, którą wyznaczy królowa-wdowa Elżbieta Bośniaczka, pod warunkiem, że przyszła władczyni zamieszka z mężem w Polsce. Jeszcze 18 I 1383 w Pyzdrach Ś. i Sędziwój wspólnie z rycerstwem wielkopolskim zobowiązali się uznać Marię za królową Polski. Jako podkomorzy poznański wystąpił Ś. po raz ostatni 8 IX 1389, wspomniany w liście wielkiego mistrza krzyżackiego Konrada Zöllnera von Rotenstein do jego brata Sędziwoja w sprawie kupców toruńskich. Po 18 VI t.r. awansował na wakujący po Janie z Bierzglina urząd kaszt. kaliskiego; z tym tytułem występował jako świadek w dokumentach, wystawianych przez Sędziwoja podczas starościńskich objazdów Wielkopolski: w Lądzie 3 I 1390, Pyzdrach 27 XI 1390, Gnieźnie 21 I 1393 i 8 X 1394 oraz Poznaniu 28 VII 1394. Obaj pojawiali się też u boku króla Władysława Jagiełły podczas jego kolejnych pobytów w Wielkopolsce: w Gnieźnie (29 IV 1393, 30 IV 1395, 25 IV 1402 i 27 IV t.r.) oraz Poznaniu (4 V 1402); z powodu nieobecności Sędziwoja w Polsce, Ś. sam świadkował w dokumentach monarchy, wystawionych 27 IV 1400 w Kościanie i 28 V 1401 w Słupcy. W składzie sądów zasiadał tylko w sytuacji, gdy w Wielkopolsce przebywała królowa Jadwiga (w sądach nadw. w Pyzdrach 29 IV 1397 i Poznaniu 12 V t.r.) lub król Władysław Jagiełło (w Kościanie 5 IV 1399 i Gnieźnie 22 IV t.r., z bratem, 16 V 1401 oraz 30 IV 1402, z bratem). Poza Wielkopolską został odnotowany z Sędziwojem przy królu 17 XI 1398 w Nowym Korczynie i 11 III 1401 w Radomiu, kiedy rada kor. potwierdziła akt unii wileńskiej z 18 I t.r.
Ś. pisał się z Szubina i prawdopodobnie tam mieszkał z bratem. Posiadał też wieś Rusiec w ziemi sieradzkiej, która została nadana Sędziwojowi w r. 1386 przez Władysława Jagiełłę i zapewne w wyniku działu dóbr między braćmi przypadła Ś-owi; w posagu podarował ją swej córce Filce. Jeszcze 6 IX 1402 zasiadał w składzie sądu ziemskiego w Kościanie; zmarł przed 27 I 1403, bowiem wtedy jego żona wystąpiła jako wdowa.
Żoną Ś-a, poślubioną między l. 1373 a 1376 (wg A. Radzimińskiego) lub między l. 1376 a 1386 (wg W. Brzezińskiego) była Wichna (zm. po 25 X 1412), wnuczka Borka z Grodziska, kaszt. międzyrzeckiego (1339), córka Józefa z rodu Borków h. Napiwo (zm. po 1382, najpewniej po 1386 a przed 1391), dziedzica w Grodzisku i Trzcielu. Odziedziczyła ona po ojcu m. Grodzisk wraz z przynależnymi wsiami: Chroślino (obecnie nie istnieje), Zdrój, Kobylniki, Wyczółkowo, Kąkolewo i Bukowiec, także m. i zamek Trzciel z wsiami Smolno (obecnie nie istnieje), Rybojady, Siercz, Posadowo i połowę wsi Tomyśl (obecnie Nowy Tomyśl) oraz wieś Sierakowo (koło Kościana). Ś. po ślubie rezydował najczęściej w dobrach grodziskich żony. Ojcowiznę i dobra matki dzieci Ś-a odziedziczyły dopiero po jej śmierci. Z małżeństwa z Wichną Ś. pozostawił dwóch synów: starszego Borka Grodziskiego (zm. między 29 V 1410 a 4 VII 1413), który pisał się z Szubina, Trzciela i Grodziska oraz z Sierakowa, żonatego z bliżej nieznaną Hanką, i młodszego Macieja Trzcielskiego z Grodziska, Trzciela i Pleszewa oraz z Lutola Suchego (koło Trzciela) (zm. między 18 XII 1432 a 20 I 1433), ożenionego najpierw z bliżej nieznaną Anną (Hanką, zm. po 30 I 1430), potem z Jadwigą (zm. przed 31 X 1447), córką Jana z Książa, która po owdowieniu wyszła za mąż za Borka z Gryżyny, a po jego śmierci za Andrzeja z Pogorzeli. Córkami Ś-a były: najstarsza, nieznana z imienia (zm. przed 16 II 1434), żona nieznanego z imienia właściciela Rojewa, matka Jana z Rojewa i Kaczkowa (pow. inowrocławski) oraz z Trzciela i Tuczęp, stolnika inowrocławskiego (1426—44), Anny, żony Stanisława Mielżyńskiego, Katarzyny, żony Krzesława z Gądcza (pow. gnieźnieński), i Małgorzaty, żony Mikołaja Kaczkowskiego z Kaczkowa (pow. kcyński). Druga w kolejności córka, Filka z Szubina, Pleszewa i Ruśca (zm. przed 24 X 1447), została wydana za mąż za Jana Szreniawę z Sarnowej i Klęczy (ziemia sieradzka) i była matką Hinczki z Trzciela i Tuczęp, Borka z Trzciela, Tuczęp, Ruśca i Klęczy, oraz Przybysława (Przybka) z Sarnowa. Trzecia córka Ś-a, Burneta z Szubina (zm. po 27 X 1447), poślubiona Janowi z Janów Młyna (pow. gnieźnieński, obecnie Janowiec), była matką Mikołaja, kaszt. śremskiego (1461—87), Wojciecha, Stanisława i Jana. Czwarta córka, najprawdopodobniej najmłodsza, Dobroszka z Grodziska (zm. między 13 XII 1428 a 23 VI 1432), żona Mroczka z Łopuchowa, była matką Gerwarda z Łopuchowa, Barbary z Łopuchowa, Pleszewa i Posadowa, Dobrochny (Dobroszki) z Łopuchowa i Posadowa oraz może Jaranda z Łopuchowa. Po bezpotomnej śmierci synów Ś-a ich dobra odziedziczyły żyjące siostry oraz dzieci dwóch sióstr już zmarłych. Toczyli oni od r. 1434 procesy z wierzycielami zmarłego Macieja (ich brata i wuja) o dobra trzcielskie i część pleszewskich, które (nie wiadomo, w jaki sposób) przejął Maciej (zapewne po l. 1425—8). Dobra te wraz z częścią odziedziczonych dóbr szubińskich zostały ostatecznie wyprzedane przez córki Ś-a i ich dzieci.
Gąsiorowski, Urzędnicy wpol.; Słown. hist.geogr. ziem pol., VIII (Grodzisk, Tomyśl, Trzciel); Urzędnicy, I/1; — Bieniak J., Krąg rodzinny biskupa kujawskiego Macieja Pałuki (Korekta do „Rodu Pałuków” Władysława Semkowicza), „Zap. Hist.” T. 50: 1985 z. 3 s. 105—13; tenże, Wzajemne powiązania osobowe kapituł włocławskiej i kruszwickiej w średniowieczu, w: Duchowieństwo kapitulne w Polsce średniowiecznej i wczesnonowożytnej. Pochodzenie i funkcjonowanie elity kościelnej, Red. A. Radzimiński, Tor. 2000 s. 59—61, 65; Brzeziński W., Koligacje małżeńskie możnowładztwa wielkopolskiego w drugiej połowie XIV i pierwszej połowie XV wieku, Wr. 2012; tenże, Majątek i małżeństwo. Z problematyki polityki małżeńskiej wielkopolskich rodzin możnowładczych w późnym średniowieczu, w: Społeczeństwo Polski średniowiecznej, W. 2001 IX 261—4; Górczak Z., Rozwój majątków możnowładztwa wielkopolskiego w drugiej połowie XV i początkach XVI wieku. Studium z dziejów wielkiej własności ziemskiej, P. 2007 s. 190, 287; Jurek T., Kilkanaście niedrukowanych dotąd dokumentów wielkopolskich z XIII i XIV wieku, w: Fontes et historia. Prace dedykowane Antoniemu Gąsiorowskiemu, Red. T. Jurek, I. Skierska, P. 2007 s. 108—10 nr 10; Pochy Gutierrez de Caviedes A., Un status de inmunidad internacional del peregrino Jacobeo, „Compostellanum” Vol. 10: 1965 s. 739—62; Polaczkówna H., Księga bracka św. Krzysztofa na Arlbergu w Tyrolu (Rękopis AP w Wiedniu nr 473), „Mies. Herald.” R. 10: 1931 nr 4 s. 86; taż, O podróżnikach średniowiecznych z Polski i do Polski, tamże R. 16: 1937 nr 5 s. 67—8; Radzimiński A., Duchowieństwo kapituł katedralnych w Polsce XIV i XV w. na tle porównawczym. Studium nad rekrutacją i drogami awansu, Tor. 1995 s. 113, 120, 263—4; Roszak P., O jakiej liturgii toledańskiej mówi „Diarjusz peregrynacji włoskiej, hiszpańskiej i portugalskiej (1595)”?, „Teologia i Człowiek. Kwart. Wydz. Teolog. UMK” 2010 nr 15 s. 144; Semkowicz W., Ród Pałuków, „Rozpr. AU Wydz. Hist.-Filoz.” T. 49: 1907 s. 70 (z błędami), tabl. II s. 116; Szybkowski S., Kujawska szlachta urzędnicza w późnym średniowieczu (1370—1501), Gd. 2006; Vázquez de Parga L. i in., Las peregrinaciones a Santiago de Compostela, Madrid 1949 III 29; Vielliard J., Pèlerins d’ Espagne à la fin du Moyen Âge, „Analecta Sacra Tarraconensia” Vol. 12: 1936 s. 36; Wilamowski M., Polscy rycerze w Hiszpanii w latach 1379—1439, w: Memoria viva. Studia historyczne poświęcone pamięci Izabeli Skierskiej (1967—2014), W.—P. 2015; — Die ältesten grosspolnischen Grodbücher, Leipzig 1887—1889, Wyd. J. Lekszycki, I—II; Bull. Pol., II, III; Cod. Pol., I, II; Kod. Mpol., I; Kod. Wpol., III—V, VII, XI; Księga ziemska poznańska 1400—1407, Wyd. K. Kaczmarczyk, K. Rzyski, P. 1960; Mon. Pol. Vat., IX; Najdawniejsze zapiski z księgi miejskiej Pleszewa (1428—1444), Wyd. T. Jurek, P. 2011 s. 9; Piekosiński F., Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej, T. VI z. 1: Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku, Kr. 1902 I z. 1 nr 212; Przywileje miasta Poznania XIII—XVIII wieku, Wyd. W. Maisel, P. 1994 nr 22; — AP w Bydgoszczy: Koronowo Kl., A 93, 94; AP w P.: Konin, Gr. 26 k. 63v—4v, Z. 1 k. 57—7v, 66, Kościan, Z. 2 k. 31v, 73; — IH PAN w P., Pracownia Słown. Hist.-Geogr. Wpol.: mater. do Pleszewa, Szubina.
Grażyna Rutkowska