Świtycz-Widacka z domu Świtycz Balbina, pseud.: Bajka, Bala, Balladyna Śwityczówna, Credo, Oset, Świt (1901–1972), rzeźbiarka, pedagog, poetka.
Ur. 31 III w Mohylewie nad Dnieprem, jako trzecia córka Nikodema Świtycza, lekarza, i Marii z Konarskich. Miała trzy siostry i brata pogrobowca, zmarłych w dzieciństwie.
Osierocona przez oboje rodziców w wieku czterech lat, znalazła się w Woroneżu pod opieką ks. Władysława Konarskiego, tamtejszego proboszcza, i mieszkającej przy parafii babki, Anny Konarskiej. Gdy po śmierci babki przeszła pod opiekę powinowatych, lekarza Józefa Witkowskiego i jego córki, Stanisławy Witkowskiej, osiadła w Kobryniu, gdzie ukończyła szkołę powszechną. Mieszkała następnie w Brześciu nad Bugiem i uczyła się w tamtejszym Gimnazjum Żeńskim im. Romualda Traugutta. W Brześciu na zakończenie nauki odbyła się w r. 1923 szkolna wystawa jej rzeźb, obrazów i rysunków. Od r. 1924 studiowała na Wydz. Malarstwa i Rzeźby ASP w Krakowie. Po przedstawieniu Popiersia marszałka Józefa Piłsudskiego została przyjęta do szkoły Konstantego Laszczki. Współpracowała z Laszczką przy pomniku Henryka Sienkiewicza dla Bydgoszczy, a w r. 1929 otrzymała nagrodę za rzeźbę Łucznik. Dn. 15 XI t.r. ukończyła z wynikiem celującym studia na ASP, po czym została nauczycielką rysunku w krakowskim gimnazjum urszulanek. W poł. r. 1930 wróciła do Kobrynia i podjęła pracę nauczycielki rysunków, robót ręcznych i gimnastyki w Szkole Powszechnej i Gimnazjum Państw. im. Marii Rodziewiczówny. W r. 1931 została komendantką Hufca Kobryńskiego ZHP. Była też w l. 1931–9 biegłym grafologiem sądowym w kobryńskim Sądzie Okręgowym. Jako Balladyna Śwityczówna opublikowała wiersze Rzeźbiarze i Pająki („Lechicka Wiosna” 1931 z. 1). Dn. 9 VIII 1932 w kościele paraf. w Horodcu poślubiła Iwona Floriana Widackiego, inżyniera agronoma, właściciela majątku Hliniszcze pod Kobryniem; odtąd używała nazwiska Świtycz-Widacka. Wesele odbyło się w Hruszowej, należącej do kuzynki jej męża, Marii Rodziewiczówny (zob.).
Ś.-W. uprawiała twórczość rzeźbiarską; do jej dzieł należą m.in. Pomnik Tadeusza Kościuszki (obecnie w Siechnowiczach Małych na Białorusi) oraz Popiersie Witkowskiej z r. 1933. Portretowała krewnych i znajomych, m.in. Rodziewiczównę, bp. Kazimierza Bukrabę i malarza Mariana Szyszko-Bohusza, tworzyła postacie i scenki rodzajowe z Polesia, kompozycje animalistyczne oraz nagrobki. Odlaną w brązie Poleszuczkę z dzieckiem Ś.-W-iej, otrzymał w marcu 1935 z okazji imienin Józef Piłsudski jako dar Ziemi Polesia (obecnie w Muz. Narod. w Warszawie). W l. trzydziestych powstał cykl Brydżyści (Wygrany I, Wygrany II, Przegrany I, Przegrany II, Kibic). Wystawiała swe prace w Brześciu, Kobryniu i Warszawie oraz na corocznym Jarmarku Poleskim w Pińsku, gdzie w r. 1935 została nagrodzona złotym medalem za całokształt twórczości rzeźbiarskiej. W r. 1938 przebywała w Warszawie, realizując zamówienia rządowe; wykonała wówczas popiersia Aleksandry Piłsudskiej, Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego i Kordiana Zamorskiego. T.r. otrzymała stypendium Funduszu Kultury Narodowej.
Wybuch drugiej wojny światowej zastał Ś.-W-ą w Warszawie, gdzie przebywała z córką Jowitą. W drodze powrotnej do Kobrynia przeżyła 4 IX 1939 na stacji Krzywda atak samolotów niemieckich. Zdarzenie to ujęła w pracy Nalot; rzeźba przedstawiała matkę chroniącą dziecko swym ciałem. Po włączeniu Kobrynia do ZSRR uczyła w tamtejszej szkole języka rosyjskiego i rysunków. Na zlecenia władz sowieckich wykonała w r. 1940 popiersia: M. Gorkiego i P. Czajkowskiego (dla muzeum w Mińsku), Fryderyka Chopina i L. van Beethovena (dla filharmonii w Mińsku) oraz A. Czechowa i K. Stanisławskiego (dla teatru w Brześciu). Replikę jej Poleszuczki z dzieckiem pokazano w Mińsku oraz na Wszechzwiązkowej Wystawie w Moskwie w r. 1941. Pod okupacją niemiecką utrzymywała się z rodziną ze sprzedaży miniaturowych rzeźb i z uprawy ogrodu; po utworzeniu w r. 1942 getta w Kobryniu przechowywała z mężem swego ucznia, Izaaka Salzmana.
Pod koniec wojny znalazła się Ś.-W. z rodziną w Mszczonowie pod Warszawą. W r. 1945 została członkiem ZPAP. W l. 1945–7 w starostwie w Wyrzysku na Pomorzu kierowała Referatem Kultury i Sztuki; dla tego miasta wyrzeźbiła w r. 1946 Pomnik Chrystusa Króla. W maju t.r. pokazała na ekspozycji Pomorskiego Okręgu ZPAP Syrenę walczącą, za którą zdobyła nagrodę Polskiego Radia. Po r. 1947 zamieszkała z mężem w Brodnicy i została nauczycielką rysunków w Liceum Ogólnokształcącym nr 2. Była w tym czasie korespondentką „Ilustrowanego Kuriera Polskiego”, „Ziemi Pomorskiej” i „Gazety Pomorskiej”; w pismach tych publikowała również wiersze. W 2. poł. l. czterdziestych powstały jej cykle rzeźbiarskie: Starostwo (Szeptana propaganda, Zmartwiony, Radosna, Robotnik, Były ziemianin, Żołnierz), Kobiety świata (Polka, Jugosłowianka, Japonka, Hiszpanka, Rosjanka, Włoszka) oraz Dziewczyny (Donia, Eufemia, Leontyna, Augusta, Ewa). Wyrzeźbiła w r. 1948 Memento (grupę ludzi w komorze gazowej) oraz Figurę św. Antoniego Padewskiego, patrona Lipna, do pomnika odtworzonego po zniszczeniu w czasie wojny. Jej dłuta były także Figury świętych Franciszka i Antoniego Padewskiego (ok. 1950) na fasadzie kościoła NMP w Brodnicy. W r. 1951 przeniosła się do Wrocławia, gdzie pracowała m.in. w Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycznego «Cepelia» oraz kierowała dekoratornią Powszechnej Spółdzielni Spożywców «Społem». W lipcu r.n. zamieszkała w Giżycku. Z tego okresu pochodzą rzeźby Święty Juda Tadeusz, Siedzący orzeł, Rybak z wiosłem i Rybak oraz projekty pomników Ręce (1954), będącego pionową strukturą zbudowaną z dłoni wyciągniętych w górę, i Ziemia Michałowska, przedstawiającego rybaka i żniwiarkę. Wykonywała również rzeźby nagrobne, m.in. do pomników Władysława Szalewicza (zm. 1953) i Urszuli Lewandowskiej (zm. 1955) na cmentarzu w Brodnicy.
W poł. r. 1954 zamieszkała Ś.-W. w Olsztynie i t.r. rozpoczęła wykonywanie cyklu rzeźb Artyści, naukowcy, politycy, który objął ponad dwadzieścia podobizn, m.in. Jędrzeja Śniadeckiego, Hugona Kołłątaja, Juliusza Słowackiego, Marii Konopnickiej, Tadeusza Kotarbińskiego, Władysława Tatarkiewicza i Mieczysławy Ćwiklińskiej. Równie liczny cykl Zasłużeni dla Warmii i Mazur zainicjowała w r. 1955; przedstawiła w nim m.in. Mikołaja Kopernika, Ignacego Krasickiego, Wojciecha Kętrzyńskiego, Feliksa Nowowiejskiego, Emilię Sukertową-Biedrawinę, Jana Boenigka, Marię Zientarę-Malewską i bp. Tomasza Wilczyńskiego. W r. 1956 powstała jedna z jej najpopularniejszych rzeźb, betonowa fontanna Ryba z dzieckiem, przedstawiająca nagie dziecko na grzbiecie wielkiej ryby (umieszczona w olsztyńskim Parku Podzamcze). Z r. 1958 pochodzi kamienny Pomnik Michała Kajki w Ełku, masywna postać ze znakiem rodła w rękach, której towarzyszą dzieci. T.r. miała Ś.-W. wystawę indywidualną w Olsztynie, a w r. 1959 podobną wystawę w Belgradzie. Muzeum w Negotyniu (Macedonia) zakupiło w r. 1959 jej rzeźbę Wołanie o pokój.
Ś.-W. należała do Klubu Literackiego w Olsztynie (działał w l. 1953–5). Publikowała wiersze w pismach „Świat i my” (1955), „Słowo na Warmii i Mazurach” (1957, 1959–61, 1965) i „Głos Olsztyński” (1960–5, 1967), a jej utwory znalazły się w antologiach: „Wiersze młodych” (Olsztyn 1957) i „W oczach poetów. Warmia i Mazury 1945–1960” (Olsztyn 1960). W r. 1960 weszła w skład Grupy Artystów Plastyków «Zachęta», skupiającej twórców o poglądach konserwatywnych, tworzących w konwencji realizmu; odtąd regularnie z nią wystawiała. T.r. powstały jej kolejne fontanny: kubistyczna, kamienna Rybactwo i rolnictwo oraz realistyczna, brązowa Kormoran (obie w Parku Podzamcze w Olsztynie). Wyrzeźbiła w r. 1965 nadnaturalnej wielkości Popiersie Adama Mickiewicza (na skwerze przy ul. Dąbrowszczaków w Olsztynie) oraz Popiersie Henryka Sienkiewicza (dla Bisztynka w pow. bartoszyckim, zniszczone w r. 1988). W r. 1966 powstało Popiersie Konstantego I. Gałczyńskiego (przed leśniczówką Pranie w Rucianem-Nidzie), a w r.n. posąg Wiosna (Park Podzamcze w Olsztynie). Jedną z ostatnich jej prac było brązowe Popiersie Michała Lengowskiego, do jego olsztyńskiego pomnika, wykonane w r. 1970.
Ś.-W. tworzyła dzieła pełnoplastyczne, płaskorzeźby i prace miniaturowe w glinie, gipsie i kamieniu, rzadziej w brązie. Wykonywała rzeźby rodzajowe i symboliczne (Upinająca kok, Wysiłek), przedstawiała typy ludowe (zwłaszcza z Polesia) i wątki baśniowe (m.in. Twardowski na Księżycu), a także zwierzęta; wykazywała szczególne zdolności w portretowaniu. Sporadycznie uprawiała malarstwo i rysunek (m.in. Poranek chopinowski, Wolna Polska, Wodzowi Narodu, Tryptyk, Krakowiacy, Orzeł, Warszawa, Budujemy Pokój). Miała ok. dwadzieścia wystaw indywidualnych, m.in. kilkakrotnie w Olsztynie, oraz uczestniczyła w ponad siedemdziesięciu ekspozycjach zbiorowych, m.in. w Bydgoszczy, Olsztynie, Warszawie i Kaliningradzie. Należała do założycieli powstałego w r. 1965 Tow. Miłośników Olsztyna. Nauczywszy się języka esperanto, została w r. 1965 członkiem Polskiego Związku Esperantystów, a w r.n. uczestniczyła w światowym Kongresie Esperantystów w Budapeszcie. W r. 1966 wzięła udział w Kongresie Kultury Polskiej w Warszawie. Zmarła 28 VII 1972 w Olsztynie, została pochowana w Brodnicy, na cmentarzu przy klasztorze Franciszkanów. Była odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi (1964), Złotą Odznaką «Zasłużony dla Warmii i Mazur» (1964) oraz Odznaką Tysiąclecia Państwa Polskiego (1966).
W małżeństwie z Iwonem Florianem Widackim (1895–1949) miała Ś.-W. córki: Jowitę Teresę (ur. 1934), zamężną Solarską, dr inżyniera nauk rolniczych, oraz Karinę Wandę (ur. 1935), 1.v. Wiśniewską, 2.v. Kulicką, kosmetolożkę.
Pośmiertnie odbyły się w l. 1973, 1975–7 i 1982 wystawy indywidualne Ś.-W-iej, m.in. w Brodnicy i Olsztynie, w r. 1991 w Redykajnach i dwukrotnie w Olsztynie, na przełomie l. 1997 i 1998 ponownie w Brodnicy, a w r. 2001 w Olsztynie. W r. 1992 umieszczono poświęconą jej tablicę pamiątkową na gmachu Akad. Rolniczo-Technicznej w Olsztynie (od r. 1999 Uniw. Warmińsko-Mazurski). W Olsztynie istnieje od jesieni 1997 stała „Galeria rzeźby Balbiny Świtycz-Widackiej”, a jej imieniem nazwano ulicę na osiedlu Pieczewo.
Popiersie przez Laszczkę, portret olej przez Tadeusza Korpala i fot. w zbiorach córki, Jowity w Olsztynie; – Olsztyńskie biografie literackie 1945–1988, Olsztyn 1991; Oracki T., Twórcy i działacze kultury w województwie olsztyńskim w l. 1945–1970, Olsztyn 1975 s. 176–7; – Galeria rzeźby Balbiny Świtycz-Widackiej, Oprac. J. Widacka-Solarska, K. Solarski, Olsztyn 1997; 55 wystawa Ogólnopolskiej Grupy Zachęta, Radom 1967; Świtycz-Widacka B., Dadlez J., Rzeźba i malarstwo, Olsztyn 1958; Wystawa rzeźby Balbiny Świtycz-Widackiej, Olsztyn 1962; – Brokowska B., Jak Bajka panią marszałkową w sulejowskim dworku rzeźbiła, „Gaz. Olsztyńska” 2012 nr 262; Chłosta J., Ludzie godni pamięci, Olsztyn 1997 s. 154–5; tenże, Znani i nieznani olsztyniacy XIX i XX wieku, Olsztyn 1996; Chłosta-Zielonka J., Życie literackie Warmii i Mazur w latach 1945–1989, Olsztyn 2010; Kitajczuk M., Burzliwe dzieje Polesia, Wr. 2002; Koziełło-Poklewska K., Balbina Świtycz-Widacka, Kalendarz Olsztyna 2002 s. 172–83; Mazgal E., Kobieta z towarzystwa, „Gaz. Olsztyńska” 2006 nr 77 s. 16; Sendrowska M., W pracowni Balbiny Świtycz-Widackiej, „Słowo na Warmii i Mazurach” 1956 nr 45; Segiet J., Portretów olsztyńskich ciąg dalszy, Olsztyn 2006; Skirmunttówna J., Pani na Hruszowej, W. 1994 s. 141; Stanny P., Rzeźbiarka, która ukochała Brodnicę, „Ziemia Michałowska” 2013 nr 8; Stefański A., Poetka-rzeźbiarka, „Ilustr. Kur. Pol.” 1960 nr 301; 60 lat Okręgu Olsztyńskiego ZPAP, 1946–2006, Olsztyn 2008 s. 308–9; Widacka-Solarska J., Patroni naszych ulic, „Jaroty” 2001 nr 4; Wultański J., Balbina Świtycz-Widacka, „Ziemia Michałowska” 1994 nr 18; tenże, Balbina Świtycz-Widacka, tamże 1998 nr 1; – Mater. do dziej. ASP, II; Różańska Z., Zwyczajnie o niezwyczajnych, „Wiad. Uniwersyteckie Uniw. Warmińsko-Mazur.” 2011 nr 3 s. 21; Widacka-Solarska J., Rzeźbiarka szybka jak błyskawica, „Gaz. Olsztyńska” dod. „Wyd. Magazynowe” 2012 nr 76; Wywiady ze Ś.-W-ą: „Głos Olsztyński” 1960 nr 258 (E. Bonusiak), „Wrocł. Tyg. Katolików” 1965 nr 1 (A. Wernic); – „Wiad. Uniwersyteckie Uniw. Warmińsko-Mazur.” 2002 nr 7; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1972: „Gaz. Olsztyńska” nr 180 (J. Segiet), nr 181–182, „Warmia i Mazury” nr 9 s. 59, – Arch. ASP w Kr.: sygn. KS16 25 (karty wpisowe).
Zbigniew Chojnowski