Dziubińska Jadwiga (1874–1937), działaczka społeczno-oświatowa, ur. w Warszawie 10 IX w środowisku zamożnej inteligencji miejskiej. Ukończyła szkolę średnią (H. Czarnockiej), po czym brała udział (1891–4) w t. zw. »uniwersytecie latającym«, gdzie wykładali dla tajnych kompletów nie dopuszczeni do katedr uczeni tej miary, jak Chmielowski, Smoleński, Krzywicki itd.. Równocześnie pracowała (do 1896 r.) w »czytelniach m. Warszawy« i przy tej pracy oświatowej skrystalizowało się jej uzdolnienie, zamiłowanie i dalsza linia życiowa. W świadomym pragnieniu oddania swej energii twórczej sprawie oświaty, a po przemyśleniu wszystkich jej dziedzin i dróg, D. doszła do przekonania, że: w danym czasie najważniejszym jest dźwiganie w zwyż poziomu kulturalnego ludowych mas wiejskich. Skończyła tedy (1898 roku) kursy pszczelniczo-ogrodnicze, aby podjąć inicjatywę krótkich kursów dla młodzieży chłopskiej, po czym objęła (1900 r.) kierownictwo powstałej w tym czasie Szkoły Rolniczej dla męskiej młodzieży wiejskiej w Pszczelinie. Po roku wyjechała na specjalne studia nad szkolnictwem tego typu do Danii i Czech. W Pszczelinie pracowała do 1904 r., po czym inicjatywą i energią własną stworzyła Szkolę Rolniczą dla dziewcząt wiejskich w Kruszynku (Kujawy). Szkoła ta (pierwsza tego typu na terenie b. Królestwa) była do wybuchu wielkiej wojny najżywszym ośrodkiem samopomocy oświatowej społeczeństwa polskiego b. zaboru rosyjskiego. Przy kierowniczym współudziale D-ej powstała (1910 r.) męska Szkoła Rolnicza o typie uniwersytetu ludowego w Sokołówku (pow. ciechanowski). Jej wpływ^: wychowawczy uczynił z Kruszynka i Sokołówka ogniska budzącego się w owym czasie w b. Królestwie ruchu ludowego. Wychowańcy tych szkól byli pionierami gospodarczego i kulturalnego podnoszenia wsi. Węzły porozumienia pomiędzy D-ą a młodzieżą zacieśniły się jeszcze przy tajnej robocie niepodległościowej (1913–4).

Okupacja wojenna zmusiła do zawieszenia działalności szkół rolniczych. W sierpniu 1915 r. D. wyjechała do Rosji dla podjęcia (w oparciu o »Polskie Towarzystwo Pomocy Ofiarom Wojny« Centrala Petrograd) akcji opieki nad masami polskich uchodźców. Po wybuchu rewolucji w Rosji powróciła do kraju i 25 I 1919 r. została wybrana posłem do Sejmu Ustawodawczego z listy stronnictwa ludowego »Wyzwolenie«. Zajmując się na tym stanowisku przede wszystkim zagadnieniami oświatowymi, przeprowadziła (1920 r.) »Ustawę o szkolnictwie rolniczym«. W 1921 r. podjęła pracę nad repatriacją Polaków z Rosji. Od r. 1922 po wyjściu z Sejmu oddała się organizacji państwowego szkolnictwa rolniczego. Nie znajdując możliwości objęcia wychowawczym wpływem szkoły rolniczej wszystkiej młodzieży chłopskiej, stworzyła (1927 r.) Seminarium dla Nauczycielek Szkół Rolniczych, wraz z Uniwersytetem Ludowym w Sokołówku. Równocześnie współdziałała w organizowaniu pomocy dla samokształcenia młodzieży wiejskiej przez założony w 1926 r. w Warszawie »Instytut Oświaty i Kultury im. Staszica«. Działaczka społeczno-oświatowa dużej miary, uzdolnienia i charakteru, wytrwała i konsekwentna w postępowaniu. Zmarła w Warszawie 28 I 1937 r.

Makówna M., Początki ludowego szkolnictwa rolniczego, W. 1933, odb. ze Spółdzielczego Przeglądu Naukowego.

Irena Kosmowska