Tarnowski Jan Rafał h. Leliwa (zm. 1481), kanonik łęczycki, przemyski i krakowski.
Był wnukiem Jana (zm. 1409, zob.), synem Jana (zm. 1432 lub 1433, zob.) i pochodzącej z Czech Elżbiety ze Šternberka (zm. po 26 IX 1441 a przed 1 II 1448), bratankiem Spytka (zm. 1434 lub 1435, zob.) i Doroty, żony Marcina z Rytwian (zob.). Miał czterech braci: Jana Amora starszego i Jana Gratusa, poległych 10 XI 1444 w bitwie pod Warną, Jana Feliksa (zm. 1484, zob.) i Jana Amora młodszego (zm. 1500, zob.) oraz siostrę Katarzynę (zm. po 1497), żonę Przecława z Dmosic (zob.), a później Stanisława zwanego Ligęzą z Gorzyc i Przecławia (zm. 1497, zob.).
T. i jego bracia kształcili się od poł. r. 1433 pod opieką Grzegorza z Sanoka, sprowadzonego w tym celu do Tarnowa. Po kilku miesiącach ze swym nauczycielem wyjechali na dalszą naukę do Krakowa, gdzie bywali u królewiczów, Władysława i Kazimierza. W r. 1434 objął T. kanonię łęczycką, wakującą po śmierci Wojciecha Jastrzębca. Dn. 2 I 1435 z matką prezentował Augustyna, kleryka diec. krakowskiej, na kantorię tarnowską. Od t.r. toczył spór ze Stanisławem Sobniowskim i Jakubem z Koniecpola o kanonię krakowską «fundi» Górecka. Dn. 30 IX 1437 przed sądem ziemskim krakowskim dokonał z braćmi podziału dóbr z braćmi stryjecznymi Rafałem z Jarosławia i Wadowa (zob.), Janem (zm. 1442) i Spytkiem Jarosławskim (Spytkiem z Tarnowa) (zm. 1444, zob.), otrzymując: zamek i m. Tarnów, Krzyż (obecnie część Tarnowa), m. Rzochów, Wielowieś, Zdaków, Solec i Czarnocin w woj. sandomierskim, Krzeszowice (Krzyszowice, obecnie Skrzeszowice) i Stanisławice w woj. krakowskim z kluczem wsi, ponadto kamienicę zwaną Gródkiem z przyległymi domami i placami przy ul. św. Mikołaja (Mikołajskiej) w Krakowie, wieś Radzionków na Górnym Śląsku i królewską tenutę Ropczyce, którą wkrótce sprzedali. Dodatkowo umorzono wszystkie sprawy sądowe toczące się między nimi a ich braćmi stryjecznymi i dokonano podziału skarbów rodzinnych. Przed r. 1438 wycofał się T. ze starań o kanonię krakowską «fundi» Górecka, natomiast przed r. 1445 objął kanonię krakowską «fundi» Bieżanowska. W r. 1441 T. z braćmi przejął zarząd majątkami z rąk matki; odstąpili jej m. Rzochów z dworem i przyległymi wsiami: Białkowem (obecnie Biały Bór) i Tuszymą, a z klucza tarnowskiego: Krzyżem, Pawęzowem, Szynwałdem, Trzemeśną i Łękawicą. Po śmierci Jana Amora starszego i Jana Gratusa, bracia władali majątkiem wspólnie. Z braćmi Janem Feliksem i Janem Amorem młodszym T. nadał 28 I 1446 sołectwo w Żukowicach Jaśkowi z Żukowic i potwierdził dawne przywileje dla mieszkańców tej wsi.
Po śmierci matki bracia dokonali 1 II 1448 podziału dóbr; T. otrzymał w ziemi sandomierskiej: Krzyż, Pawęzów, Śmigno, Lisią Górę, Żukowice Stare i Nowe, Luszowice, Czarnocin, części we wsiach Mękarzowice i Kobierzyn oraz w ziemi krakowskiej: Krzeszowice, Szczepanowice, Stanisławice, połowę wsi Cikowice i Mały Piasek pod Krakowem. Przebywał głównie w Krakowie i regularnie uczestniczył w posiedzeniach kapituły. Świadkował 4 X 1448 w dokumencie bp. krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego, poświadczającego fundację kolegiaty p. wezw. św. Małgorzaty w Nowym Sączu. W r. 1449 objął w trzyletnią dzierżawę dziesięciny kapitulne nad Dunajcem za roczny czynsz 100 grzywien. Wystąpił 8 X t.r. w liście świadków dokumentu fundacyjnego bp. Oleśnickiego dla klasztoru paulinów w Pińczowie. W r. 1456 kapit. katedralna krakowska udzieliła mu zgody na wyjazd do kurii rzymskiej. W czerwcu r.n. był już T. z powrotem w Krakowie i stawał przed konsystorzem krakowskim w sprawie przeciw Mikołajowi Serafinowi, żupnikowi krakowskiemu. Dn. 5 X 1458 kapituła przyznała mu jako prestymonium wieś Goszcze, a kilka dni później wyznaczyła go z Maciejem z Milejowa na oskarżyciela w procesie sądowym przeciw Mikołajowi Głębockiemu, którego za niegospodarność pozbawiono wsi prestymonialnej Bieżanów i domu kanonickiego. W październiku 1459 świadkował T. w dokumencie kanonika sądeckiego Macieja z Milejowa, potwierdzającego nadanie rajcom kazimierskim jeziora we wsi Zabłocie. T.r. z bratem Janem Amorem młodszym sprowadził do Tarnowa bernardynów, którym obaj ufundowali kościół i klasztor. Po śmierci bp. krakowskiego Tomasza Strzępińskiego (zm. 22 IX 1460) kapituła delegowała T-ego i dziekana krakowskiego Pawła z Głowini do króla Kazimierza Jagiellończyka z prośbą o zgodę na swobodny wybór nowego ordynariusza. T., w przeciwieństwie do swych rodzonych braci, popierał kandydaturę na biskupstwo krakowskie nominata papieskiego Jakuba z Sienna. W jego imieniu w styczniu 1461 posłował z Andrzejem Tęczyńskim, Janem Melsztyńskim, Andrzejem Oleśnickim i Jakubem Birowym z Przybenic na sejm brzeski, z prośbą do króla, by zezwolił nominatowi papieskiemu na objęcie diec. krakowskiej. Poselstwo zakończyło się niepowodzeniem, a król skazał Jakuba na banicję; represje wobec jego zwolenników nie dotknęły jednak T-ego. W l. 1461–3 regularnie uczestniczył T. w posiedzeniach kapituły, dzierżawił też od niej w l. 1462–4 dziesięciny koszyckie za roczny czynsz 30 grzywien. Ze Stanisławem z Kobylina był egzekutorem testamentu Rafała z Lelowa (zm. 1462), plebana połowy kościoła p. wezw. Wszystkich Świętych w Krakowie. W r. 1463 kapituła przekazała T-emu odebrane Głębockiemu prestimonium bieżanowskie.
W semestrze zimowym 1467 immatrykulował się T. na Uniw. Krak., uiszczając jednorazowo całą wymaganą przy wpisie opłatę; w semestrze zimowym 1468 uzyskał bakalaureat, ale studiował jeszcze w r. 1470. Przed r. 1468 zrzekł się swych dóbr na rzecz braci, Jana Feliksa i Jana Amora młodszego. W maju 1468 kapit. krakowska wysłała go z Janem Długoszem seniorem z misją do bp. kujawskiego Jakuba z Sienna, aby nie zajmował kamienicy kapitulnej w Piotrkowie. Dn. 1 VI t.r. świadkował T. w dokumencie bp. krakowskiego Jana Lutka z Brzezia, erygującego kolegium mansjonarzy w Sandomierzu. Chorąży przemyski Stefan Świętopełk prezentował go 17 VI 1471 na plebanię w Irządzach koło Lelowa, wakującą po rezygnacji dotychczasowego plebana Macieja. Przed r. 1472 objął T. kanonię przemyską, wakującą po nominacji Jana Rzeszowskiego na biskupstwo krakowskie. Regularnie bywał na posiedzeniach obu kapituł i w obu miastach utrzymywał mieszkania. Dn. 29 IX 1472 był prezentowany przez brata, Jana Feliksa, na wakującą po śmierci Mikołaja Spiczmera plebanię połowy kościoła p. wezw. Wszystkich Świętych w Krakowie; mimo zabiegów Spytka Melsztyńskiego, proponującego na to beneficjum Jana z Radliczyc, i mimo podobnych starań prepozyta wojnickiego Mateusza, T. objął plebanię. Z dziekanem przemyskim Janem z Humnisk został w r. 1473 wyznaczony na sędziego komisarycznego do rozpatrzenia sporu między bp. przemyskim Mikołajem z Błażejowa a chor. przemyskim Świętopełkiem o granice wsi Duńkowice. W r. 1474 wsparł finansowo odbudowę szkoły przy parafii p. wezw. Wszystkich Świętych w Krakowie. W l. 1478–9 był sędzią komisarycznym w sporze między dziekanem Janem z Humnisk a prepozytem przemyskim Pawłem z Wrocimowic o pierwszeństwo dostojeństw w kapit. przemyskiej. W maju 1480 wyraził zgodę na sprzedaż przez brata, Jana Feliksa, Radzionkowa w ziemi bytomskiej oraz wsi Dobieszowic, Tomkowic i Pyrzowic w księstwie siewierskim elektowi na biskupstwo lwowskie Janowi Długoszowi, kartuzom Zygmuntowi i Michałowi «de Gemnyaco» (Gemnice w Dolnej Austrii) i klasztorowi kartuskiemu na wzgórzu św. Stanisława na podkrakowskich Bielanach. Dn. 3 X t.r. uczestniczył w posiedzeniu kapit. krakowskiej. Zmarł przed 13 IV 1481; jako nieżyjącego wymieniono go wtedy w sprawie toczonej przed konsystorzem krakowskim o prawo patronatu altarii w kościele p. wezw. Wszystkich Świętych. Został pochowany w katedrze na Wawelu przed grobem i ołtarzem św. Stanisława.
T. utrzymywał liczny dwór, m.in. kapelanów Piotra (1452) i Gabriela ze Stanisławic (1454), notariuszy Jerzego (1458) i Mikołaja (1464) oraz faktora dóbr kanonikalnych Mikołaja Pladzenia (1465). Informacja Kaspra Niesieckiego, że był nominatem na biskupstwo przemyskie, lecz zmarł przed otrzymaniem papieskiego zatwierdzenia, nie znajduje potwierdzenia w źródłach.
Bratankami T-ego byli: Jan Feliks Szram (zm. 1507, zob.), Jan Amor (zm. 1514, zob.) i Jan Amor (zm. 1561, zob.) Tarnowscy, a bratanicami: Elżbieta, żona Dobiesława Kurozwęckiego (zm. 1496, zob.), Katarzyna, żona Stanisława Kmity (zob.), i Zofia w zakonie Regina (zob. Tarnowska Zofia).
Dworzaczek; Łętowski, Katalog biskupów krak., I; Niesiecki, IX; Okolski, II; Paprocki; – Dworzaczek W., Lelewici Tarnowscy. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego wiek XIV–XV, W. 1971; Grudziński K., Pięćsetlecie oo. Bernardynów w Tarnowie 1459–1959, Kr. 1960 s. 3; Herzig F., Katedra niegdyś kollegiata wraz z krótką wzmianką o innych kościołach tarnowskich. Szkic historyczny na pamiątkę 500 rocznicy istnienia tegoż kościoła, Tarnów 1900 s. 17, 24, 39; Koczerska M., Zbigniew Oleśnicki i Kościół krakowski w czasach jego pontyfikatu (1423–1455), W. 2004; Kowalska-Pietrzak A., Prałaci i kanonicy kapituły łęczyckiej do schyłku XV wieku, Ł. 2004 s. 238–40; Kowalski M. D., Uposażenie krakowskiej kapituły katedralnej w średniowieczu, Kr. 2000 s. 197, 205; Kurtyka, Tęczyńscy; Łosowska A., Kolekcja liber legum i jej miejsce w kulturze umysłowej późnośredniowiecznego Przemyśla, W.–Przemyśl 2007; Marciniak-Kajzer A., Fundacje architektoniczne małopolskich Lelewitów, Ł. 2001 s. 19, 62, 64–5, 67; Perzanowska A., Wiadomości o życiu i działalności Jana Długosza, w: Dlugossiana. Studia historyczne w pięćsetlecie śmierci Jana Długosza, „Zesz. Nauk. UJ” 1980 nr 562, Prace Hist., z. 65 s. 342; Przybyszewski B., Kapituła krakowska za kanonikatu Jana Długosza, tamże s. 27, 45–6, 48, 50, 67; Sarna W., Episkopat przemyski obrządku łacińskiego, Przemyśl 1902 s. 58; Siwiec B. P., Bernardyni tarnowscy w latach (1459–1939). Zarys dziejów klasztorów Zakonu Braci Mniejszych w Tarnowie, Kr. 1999 s. 36–7, 52–3; Spieralski Z., Jan Tarnowski 1488–1561, W. 1977 s. 29–30; Witkowska A., 500-lecie klasztoru oo. Bernardynów w Tarnowie, „Currenda” R. 110: 1960 nr 3–5 s. 221; – Acta capitulorum, II; Acta rectoralia, I; Akta grodz. i ziem., VIII; Album stud. Univ. Crac., I 186; Arch. Sanguszków, II; Bull. Pol., V, VI; Cod. Univ. Crac., II; Cracovia artificum, 1462–75; Długosz, Annales, XII; Długosz, Liber benef., I, III; Księga promocji Wydz. Sztuk Uniw. Krak.; Metryka Uniw. Krak.; Przybyszewski, Wypisy źródł. do dziej. Wawelu, [t. 1] nr 17 przypis 1, nr 20, 25, 87; Starod. prawa pol. pomn., II nr 2717, 3647; Zbiór dok. katedry i diec. krak., II nr 525, 526; Zbiór dok. mpol., III nr 727, 842; – AGAD: Varia, nr 05 k. 5v–6, 11, 29, 33v–34, 48v, 55v, 58, 63v, 67v, 76–7, 80, 86v, 87v, 91v, 102, 105; Arch. Archidiec. w Przemyślu: Acta Actorum Consistorii, t. 1 k. 41, 43, 48–8v, 54–6, 90, 97; Arch. Kapit. Katedralnej w Kr.: Acta Actorum, t. 1a k. 18–18v, 19v, 20, 21v, 23v–4, 26, 27–9, 31, 32v, 34v–5, 36v, 37v–8, 45v, 46v–8v, 49v–50, 53, t. 1b k. 2v–3, 5–6, 7v, 10, 11, 21, 31, 36, 41, 45, 49, 53–6, 65, 69–70, 88, t. 2 k. 2–10, 14, 19v–21v, 24, 133v; Arch. Kapit. Metropolitalnej w Przemyślu: Conclusiones Capituli Premisliensis, t. 1 k. 25, 41–8, rkp. 58 (Franciszek K. Pawłowski, Liber memorandum capituli cathedralis Premisliensis, [Premislia] 1853) s. 11, 262, 264; Arch. Kurii Metropolitalnej w Kr.: Acta Episc., t. 1 k. 22, t. 3, 51v, 54, 78–79, 189v, 192, Acta Offic., t. 6 k. 724, 962, t. 7, k. 831, 851, t. 9, k. 650, 676, t. 10, k. 291, 315, 349, t. 12, k. 283, 373, 467, 1004, 1100–1, t. 13, k. 92, 259, 272, 521, 573, 587, 1012–13; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Castr. Crac., nr 19 k. 255; Arch. Prow. OO. Bernardynów w Kr.: rkp. XIV–a-1 s. 19, rkp. XIV–a-2 s. 3, 257, rkp. M-2 k. 65, rkp. M-3 k. 26v; B. Jag.: sygn. Przyb. 37/57 (Dworzaczek W., Tarnowscy i ich rola dziejowa) t. 1 s. 176, t. 2 s. 304–5, 311–13, t. 6 s. 47–51, tab. III 7; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 6558 k. 107v, 111, 120, 123, rkp. 8529 k. 64; IH PAN w Kr., Pracownia słown. Hist.-Geogr. Mpol. w Średniowieczu: Mater. do t. V Kod. Mpol., nr 34, 85–6, 95, 207, 377–8, 428, 435, 437, 790, 804, 1222, 1240, 1403–4, 1435, 1473, 1529, 1532–3.
Elżbieta Knapek