INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Jan Rak  

 
 
1830-04-04 - 1910-04-07
Biogram został opublikowany w 1987 r. w XXX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Rak Jan (1830–1910), rolnik, rzemieślnik, poeta i artysta ludowy. Ur. 4 IV w Husowie, pow. Łańcut, pochodził z rodziny osiadłej tam od paru pokoleń. Był najmłodszym z trzech synów zagrodnika Szymona i Jadwigi Styś (1792–1866).

Od wczesnego dzieciństwa był R. parobkiem pańszczyźnianym oraz pracował na liczącej ok. 1 ha roli ojca. Jako mały chłopiec nauczył się w ciągu jednej zimy czytania i pisania w miejscowej plebanii (szkoły w Husowie wówczas jeszcze nie było), później pogłębiał swe wykształcenie drogą samouctwa. Oprócz zajęć rolniczych R. trudnił się koszykarstwem i kapelusznictwem, głównie zaś tkaniem płótna na archaicznym (jak sam to określił «przeszłowiecznym, sto lat starym») warsztacie, kwalifikował też zdatne do spożycia mięso, będąc tzw. oglądaczem bydła. Rzeźbił w drzewie laski, ramki do obrazów, figurki zwierząt, postacie królów i świętych oraz typy wiejskie. Malował również obrazki, z których nic się jednak nie dochowało, a przynajmniej nie da się ich zidentyfikować.

W dn. 15 XI 1865 R. ożenił się w Husowie z Katarzyną Szmuc, która wniosła mu w posagu hektarowe gospodarstwo. Zamieszkał wtedy w jednoizbowym domu żony, który później rozbudował i powiększył o pomieszczenia gospodarskie. Zapewne jeszcze w młodości R. zaczął pisać wiersze, gdyż najwcześniejsze zachowane utwory (np. Zapust w roku 1864, datowany w r. 1865) odznaczają się już dużym doświadczeniem twórczym. Najlepiej jest jednak znany końcowy okres jego pisarstwa (1889–1908). Ogółem zachowało się sto dwadzieścia wierszy R-a. Tematyka ich dotyczy głównie warunków życia na wsi (pracy, pożywienia, wad i nałogów chłopskich, zakładania rodziny), zawiera różne motywy folklorystyczne (jak obchody i zwyczaje doroczne, wątki podań, pieśni ludowe), obejmuje też przyśpiewki weselne, wierszowane życzenia świąteczne, noworoczne czy imieninowe. Twórczość R-a stanowi ciekawe świadectwo chłopskiej mentalności, jego wiersze cechuje realizm, praktycyzm, sceptycyzm, kult przyrody, patriotyzm, a jednocześnie tolerancja wobec obcych, humor – niekiedy rubaszność. Godna podkreślenia jest dojrzałość i samodzielność umysłowa oraz artystyczna R-a; ubogi ten chłop, nie opuszczający nigdy swej rodzinnej wsi, znał bowiem dobrze twórczość wielu wybitnych polskich poetów (jak np. J. Kochanowskiego, I. Krasickiego, A. Mickiewicza, J. Słowackiego, T. Lenartowicza czy W. Syrokomli), ale nic z niej w formie naśladownictwa nie przeniknęło do jego pisarstwa. Nieustannie poszerzał zakres swego wykształcenia dostępną mu lekturą, na którą składały się kalendarze, zbiory facecji i pisma ludowe, które (jak świadczy jego list do redakcji „Ojczyzny” z r. 1902) gromadził z bibliofilskim zamiłowaniem; pożyczał też książki od proboszcza Marcina Strusińskiego, leśniczego, rzadziej z dworu dziedzica Husowa Wacława Oborskiego.

Po r. 1877 a przed 1889 objął R. po starszym bracie Wacławie posadę pisarza gminnego przynoszącą mu skromne wynagrodzenie 16 złr. rocznie. Usiłował wtedy powołać do życia gminną kasę pożyczkową, a w r. 1886 szkołę ludową w Husowie (jednoklasową), którą nie bez przeszkód i trudności zorganizowano w jednej izbie tzw. szpitala (przytułku dla starców). R. popadł wówczas w zatarg z dziedzicem wsi i przypłacił to utratą posady na rzecz bliskiego przyjaciela i doradcy Józefa Karakulskiego, późniejszego (od r. 1898) kierownika szkoły ludowej w Husowie, mieszczącej się już we własnym budynku. R. zmarł w Husowie, 7 IV 1910 i został tam pochowany.

W małżeństwie z K. Szmuc miał R. troje dzieci: dwóch synów, starszego Andrzeja, i (zm. w dzieciństwie) Antoniego oraz córkę Zuzannę, później zamężną Ciupińską (1869–1960).

Znajomość realiów życia i wsi, kultury ludowej R-a wykorzystał w monografii Husowa (jednak bez powołania się na źródła informacji) etnograf Wincenty Badura („Lud” T. 9–10: 1903–4). Twórczość pisarska R-a już za życia autora doznała pewnego rozgłosu, pierwsze jego utwory ogłosił drukiem poeta i propagator poezji ludowej Feliks Gwiżdż („Tydzień” 1905), jednak właściwym odkrywcą jego samorodnego talentu był Tadeusz Seweryn, referujący na ten temat pracę w Komisji Etnograficznej PAU (23 I 1936), a za nim badacze poezji ludowej Karol Koniński (1938) i Stanisław Pigoń (1946). R. został uznany za wybitnego przedstawiciela samorodnej poezji chłopskiej. Zdaniem Tadeusza Seweryna był to «najosobistszy spośród pisarzy ludowych». W szerszej mierze twórczość R-a została spopularyzowana dopiero po drugiej wojnie światowej; przeszło trzydzieści jego wierszy wydał Stanisław Czernik (Utwory chłopa pańszczyźnianego. Z rękopisów wybrał i wstęp oprac. ..., W. 1953), później znacznie obszerniejszy wybór liczący siedemdziesiąt trzy tytuły – Jan Adamowski (Dumania i wiersze. Wybór, opracowanie, posłowie ..., W. 1980).

Rękopiśmienna spuścizna poetycka R-a oraz siedem jego rzeźb (pięć o tematyce świeckiej i dwie religijne) znajdują się obecnie w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie. W r. 1959 szkoła podstawowa w Husowie otrzymała jego imię, ponadto pamięć R-a uczczono w niej tablicą pamiątkową.

 

Portret R-a rysowany przez Franciszka Frączkę, w: „Profile” R. 2: 1970 nr 2 s. 30 (tamże artykuły E. Czado i B. Tondos); – Nowy Korbut, XV (ogólnie przyjęte w literaturze błędne daty życia); Czachowska J., Maciejewska M. K., Tyszkiewicz T., Literatura polska i teatr w l. II wojny światowej, Bibliografia, Wr. 1984 II; Gawełek, Bibliogr. ludoznawstwa; Pol. Bibliogr. Liter. za l. 1944/5 i n.; W. Enc. Powsz. (PWN); Oesterr. Biogr. Lexikon; Słown. folkloru pol.; Łopuszański B., Katalog zbiorów rękopiśmiennych Muzeum Etnograficznego w Krakowie (cz. 2), „Roczn. Muz. Etnogr. w Kr.” T. 5: 1974 s. 262, 272; – Adamowski J., Chłopski poeta J. Rak, w: Literatura ludowa i literatura chłopska, L. 1977 s. 153–72; Badura W., Husów wieś powiatu łańcuckiego, „Lud” T. 9: 1903 s. 121; Bystroń J. S., Wstęp do ludoznawstwa polskiego, Wyd. 2, W. 1939; Czernik S., Chłopskie pisarstwo samorodne, W. 1954 s. 71–85; Gwiżdż F., Pieśniarze wiejscy. J. Rak z Husowa, „Tydzień” R. 13: 1905 nr 50, s. 399–400; Kamieńska A., Pragnąca literatura, W. 1964 s. 106–12; Koniński K., Pisarze ludowi. Wybór pism i studium o literaturze ludowej, Lw. 1938 II; Pigoń S., Zarys nowszej literatury ludowej (przed rokiem 1920), Kr. 1946; Seweryn T., Etnografia pisana przez chłopów, „Spraw. PAU” T. 52: 1951 s. 279; tenże; Polskie malarstwo ludowe, Kr. 1937 s. 40–41; tenże, Twórczość chłopa pańszczyźnianego J. Raka z Husowa, „Spraw. PAU” T. 41: 1936 s. 38; tenże, Twórczość chłopa pańszczyźnianego (J. Raka z Husowa, 1820–1909), „Przegl. Socjol.” T. 6: 1938 s. 482–543; Styś W., Drogi postępu gospodarczego wsi. Studium szczegółowe na przykładzie zbiorowości próbnej wsi Husowa, Wr. 1947 (Dod. nr 1 tabl. 96, nr 12); Wojdak J., Pamięci J. Raka, „Wieści” R. 3: 1959 nr 22 s. 9; – Wybór pisarzy ludowych, Oprac. S. Pigoń, cz. 2: Poeci i gawędziarze, Wr. 1948; – Muz. Etnogr. w Kr.: rkp. 394/I (Poezje i listy J. R-a); Paraf. w Husowie (wyciągi z Liber natorum, Liber copulatorum i Liber mortuorum) oraz korespondencja w posiadaniu autora.

Wiesław Bieńkowski

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Oskar Halecki

1891-05-26 - 1973-09-17
historyk
 

Kazimierz Glabisz

1893-02-10 - 1981-11-25
działacz sportowy
 

Stanisław Dębicki

1866-12-04 - 1924-08-12
malarz
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Ludwik Antoni Paszkiewicz

1878-06-01 - 1967-07-12
lekarz
 

Józef Mianowski

1804 - 1879-01-06
lekarz
 

Stanisław Pokutyński

1823-05-11 - po 1903
inżynier
 

Zenon Parvi

1868-12-22 - 1910-02-15
dziennikarz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.