Tarnowski Juliusz Stefan Józef (1864–1917), ziemianin, przemysłowiec, działacz polityczny i społeczny.
Ur. 4 IV w Wysocku (cyrkuł złoczowski), był synem Jana Dzierżysława (1835–1894, zob.) i Zofii z Zamoyskich (1839–1930), bratankiem Stanisława Kostki (1837–1917, zob.), Walerii, zamężnej za Franciszkiem Mycielskim (zob.), i Karoliny, żony Jana Józefa Tarnowskiego (1826–1898, zob.). Miał braci: Jana Zdzisława (1862–1937, zob.) i Adama Amora (1866–1946, zob.), żonatego z Marią Anielą Światopełk-Czetwertyńską (zob. Tarnowska Maria Aniela), oraz siostrę Zofię (1869–1954), zamężną za Stanisławem Kostką Siemieńskim-Lewickim (1864–1918). Bratem stryjecznym T-ego był Hieronim Tarnowski (zob.), a bratem ciotecznym Jerzy Mycielski (zob.).
Początkowo T. uczył się w domu w Dzikowie (obecnie część Tarnobrzega), a następnie w II Gimnazjum św. Jacka w Krakowie, gdzie 20 VI 1881 zdał maturę. W l. akad. 1881/2–1882/3 studiował prawo na UJ, a w r. akad. 1883/4 kontynuował studia prawnicze na uniw. w Wiedniu; naukę ukończył na UJ, otrzymując 10 VIII 1885 absolutorium. Zdał także państw. egzaminy: historyczno-prawny (27 VII 1883), sądowy (31 VII 1885) i z nauk politycznych (29 III 1886). Następnie studiował w r. 1886 w Akad. Górn. w Leoben. W r. 1887 przeniósł się do Król. Pol. i pod kierunkiem ojca gospodarował w majątku Końskie Wielkie w gub. radomskiej, obejmującym pałac i park w Końskich, dwór w Modliszewicach oraz folwarki: Modliszewice, Pomorzany, Karolinów, Browary, Koczwara, Kościeliska i Dyszów. Do majątku należały również kopalnie rudy żelaza i kamienia budowlanego, fabryki żelaza płużnego oraz terpentyny, tartaki, cegielnie i młyny, a także odlewnia w Stąporkowie, będąca jedną z największych tego typu w Król. Pol. W l. 1889–90 przeprowadził T. modernizację odlewni, w której produkowano ok. 4100 ton surówki rocznie i zatrudniano ok. 800 pracowników. Po ślubie 31 VIII 1893 w Krakowie z Gabrielą ze Starzeńskich otrzymał 8 XII t.r. od ojca majątek w tymczasowe administrowanie (nie mógł przejąć go na własność z braku poddaństwa rosyjskiego); na utrzymanie pałacu, parku i stajni dostał dodatkowo 10 tys. rb. rocznie. W r. 1895, po śmierci ojca, wydzierżawił odlewnię w Stąporkowie Tow. Milowieckich Kopalń Węgla, które z Tow. Akcyjnym Huty Żelaznej «Puszkin» wybudowało w zakładzie nowoczesny oddział wielkopiecowy, a także linię kolejową. Wyroby stąporkowskie cieszyły się renomą, m.in. na Wystawie Przemysłowo-Rolniczej w dn. 7–11 IX 1899 w Radomiu zostały nagrodzone srebrnym medalem, a T. otrzymał medal złoty wielki za odlewy żeliwne, które po zakończeniu wystawy przekazał Średniej Szkole Mechaniczno-Technicznej M. Mittego w Warszawie. W r. 1911 sprzedał odlewnię warszawskiej firmie «Bracia Lilpop». Wspierał rozwój przemysłu w Król. Pol.; w l. 1899–1910 był członkiem Rady Zjazdu Przemysłowców Górniczych i Hutniczych Król. Pol., a od r. 1901 prezesem Rady oddz. warszawskiego Tow. Popierania Rosyjskiego Przemysłu i Handlu. Działał w Spółce Rolnej Radomskiej.
T. należał do obozu tzw. realistów, skupionych wokół powstałego w r. 1905 Stronnictwa Polityki Realnej (SPR). Był jednym z sygnatariuszy „Memoriału dwudziestu trzech” z 10 XI 1904, skierowanego do ministra spraw wewnętrznych P. Światopołka-Mirskiego, w którym postulowano zmiany w organizacji samorządu miejskiego i ziemskiego Król. Pol., dopuszczenie Polaków do sprawowania urzędów, równouprawnienie obywateli i tolerancję religijną, w tym także normalizację położenia Kościoła katolickiego oraz zniesienie praw wyjątkowych. Po wybuchu rewolucji 1905 r. zorganizował T. w Końskich spotkanie przedstawicieli różnych ugrupowań politycznych; uważając SPR za zbyt ugodowe wobec władz, utworzył 5 XI t.r. z gronem umiarkowanych konserwatystów, m.in. Sewerynem Czetwertyńskim, Henrykiem Dembińskim, Adamem Krasińskim, Zdzisławem Lubomirskim, Konstantym Broel-Platerem, Tomaszem Potockim i Maciejem Radziwiłłem, stronnictwo «Spójnia», zbliżone zarówno do SPR, jak i Narodowej Demokracji. «Spójnia» wykupiła w czerwcu 1906 „Gazetę Warszawską” (po licznych konfiskatach przekształconą w „Reformę”), a w poł. t.r. także „Gazetę Polską”; w wyniku fuzji obu pism powstała „Gazeta Polska”. Jesienią 1906 «Spójnia» została zlikwidowana, a T. wrócił do SPR i został jednym z jego liderów.
T. prowadził działalność społeczną. Przyczynił się do powstania w r. 1900 Tow. Ochotniczej Straży Ogniowej w Końskich i do śmierci był jego prezesem. Wspierał finansowo otwartą w r. 1901 siedmioklasową szkołę handlową w Radomiu oraz konecką ochronkę dla sierot. Przewodniczył (do r. 1914) Tow. Zachęty Chowu i Wyścigów Koni Półkrwi w Ćmielowie, działającego od r. 1901 w Radomiu, gdzie zbudowano tor wyścigowy z wykorzystaniem przeniesionych z Ćmielowa trybun. W r. 1902 współfinansował rozbudowę kościoła p. wezw. św. Mikołaja w Końskich. Dn. 28 VI 1905 został wybrany na prezesa Tow. Rolniczego Radomskiego, którym kierował przez następne dziewięć lat. W l. 1905–7 działał w Macierzy Szkolnej Król. Pol., wspierając rozwój szkolnictwa z polskim językiem wykładowym oraz specjalistycznych szkół rolniczych i leśnych. W r. 1906 był jednym z organizatorów Centralnego Tow. Rolniczego i wszedł do jego zarządu, a w r.n. został wiceprezesem Rady Tow. Popierania Pracy Społecznej, utworzonego przez realistów i narodowych demokratów, przygotowującego pracowników samorządowych. Powołał w r. 1911 w Końskich oddział Stow. Emerytalnego Pracowników Prywatnych, tworząc fundację na swych dobrach. T.r. został także prezesem utworzonego wówczas Koneckiego Chrześcijańskiego Tow. Oszczędnościowo-Pożyczkowego «Spójnia».
W czasie pierwszej wojny światowej T. działał najpierw w Gubernialnym Komitecie Obywatelskim, a potem w Radzie Przybocznej Komisarza Rządowego dla Końskich Wielkich, zajmującej się sprawami sanitarnymi, administracyjno-porządkowymi i podatkowymi. W jego pałacu stacjonowały kolejno różne sztaby wojskowe, niemiecki, rosyjski i austriacki; mieścił się tu także szpital polowy, urządzony przez T-ego i jego żonę. W lutym 1916 (po śmierci Dembińskiego) został T. wybrany na prezesa Głównego Komitetu Ratunkowego w Lublinie, a w grudniu t.r. na wiceprezesa Centralnego Tow. Rolniczego. Wszedł w r. 1917 do Tymczasowej Rady Stanu, po czym w czerwcu t.r. został wybrany do Komisji Realizacyjnej Rady, powstałej dla opracowania zasad organizacji naczelnych polskich władz państw. Będąc członkiem Zarządu Głównego powstałej w styczniu 1917 Polskiej Macierzy Szkolnej, a od 1 III t.r. także jej prezesem, zwiększył liczbę kół terenowych (do 450) oraz podjął tworzenie sieci szkół i kształcenie kadr nauczycielskich. Od 14 II należał do wydz. wykonawczego Wyższej Szkoły Rolniczej w Warszawie, której był jednym z donatorów.
Pod koniec życia sporządził T. testament; ustanowił w nim radę familijną, do której należeli jego bracia, Zdzisław i Adam, oraz Broel-Plater, Lubomirski i Henryk Potocki, w celu wspierania wdowy i nieletnich potomków w administrowaniu majątkiem. Zmarł 3 X 1917 na tyfus w Warszawie, został pochowany 6 X w podziemiach tamtejszego kościoła św. Aleksandra. W r. 1918 trumnę z ciałem T-ego przewieziono do Końskich, gdzie 7 VIII odbyły się uroczystości pogrzebowe pod przewodnictwem bp. Mariana Ryxa. T. spoczął w podziemiach tamtejszego kościoła p. wezw. św.św. Jana Chrzciciela i Anny w wyremontowanej z inicjatywy jego żony kaplicy grobowej Małachowskich.
W małżeństwie z Marią Gabrielą (1868–1894), córką Wiktora Starzeńskiego (zob.) i Marii Aurory de Bezzi, miał T. syna Rafała (ur. i zm. 1894). Drugą żoną T-ego była poślubiona 14 IX 1897 w Warszawie Anna z Branickich (1876–1953), córka Władysława Branickiego (1848–1914, zob.) i Julii z Potockich, dziedziczka zamku oraz zbiorów biblioteczno-muzealnych Branickich w Suchej (Beskidzkiej), po r. 1945 zamieszkała we Francji w Montresor, gdzie zmarła i została pochowana. T. miał z nią czworo dzieci: Władysława (1899–1939), absolwenta krakowskiej Szkoły Handlowej, od r. 1928 żonatego z Marią Wielopolską (1904–1979), córką Aleksandra i Zofii Broel-Plater, ostatniego właściciela majątku Końskie Wielkie, Juliusza (1901–1989), absolwenta paryskiej École Libre des Sciences Politiques, ożenionego w r. 1930 z Różą z Zamoyskich, córką Adama i Rogniedy Steckiej, dziedzica dóbr oraz zbiorów na zamku w Suchej Beskidzkiej, Stefana (1906–1943), który ukończył The London School of Economics and Political Science, oraz Gabrielę (1903–2000), żonę od r. 1930 Władysława Potockiego z Chrząstowa.
Portrety: akwarela z r. 1895 przez Juliusza Kossaka, olej z r. 1918 przez Kazimierza Pochwalskiego, oba w Muz. Hist. M. Tarnobrzega, Oddz. Zamek Tarnowskich w Dzikowie; – Borkowski-Dunin J., Almanach błękitny, W.–L. 1908 s. 934; Corpus studiosorum Universitatis Iagellonicae 1850/51 – 1917/18, Kr. 2015; PSB (Krasiński Adam, Ostrowski Józef August, Lesznowski Stanisław); Słown. pol. tow. nauk., II cz. 2; – Barański J., Jubileusz 500-lecia rozpoczęcia budowy kościoła św. Mikołaja w Końskich, „Zesz. Hist.” (Końskie) 1993 nr 4; Brzeziński M., Koneckie rody magnackie, w: Końskie. Zarys dziejów, Red. M. Wikiera, Końskie 1998 s. 217–54; Dworzaczek W., Leliwici Tarnowscy od schyłku XVI wieku do czasów współczesnych, Tarnobrzeg 1996 s. 202–5; Dzięciołowski S., Centralne Towarzystwo Rolnicze w Królestwie Polskim i jego polityka agrarna 1906–1918, W. 1981; Fajkosz A., Tradycje przemysłowe Stąporkowa, w: Wczoraj i dziś stąporkowskich odlewni, Stąporków 1978 s. 12; Kidzińska A., Stronnictwo Polityki Realnej 1905–1923, L. 2007 s. 43–4, 54, 65–7, 89, 129, 137; Kowalczyk R. W., Inicjatywy ziemian i przemysłowców ziemiańskich w wybranych sektorach gospodarki Królestwa Polskiego w drugiej połowie XIX i na początku XX w., „Studia z Hist. Społ.-Gosp.” T. 7: 2010 s. 119–20; Kozłowski C., Działalność polityczna koła międzypartyjnego w latach 1915–1918, W. 1967; Krasińska I., Maj S., Wystawy rolniczo-przemysłowe w guberni radomskiej w latach 1885– 1913. W 90. rocznicę wystawy staszowskiej, Kielce 2002 s. 17; Księga pamiątkowa SGGW (1937); Markowski M. B., Obywatele ziemscy w województwie kieleckim 1918–1939, Kielce 1993; Miąso J., Szkolnictwo zawodowe w Królestwie Polskim w latach 1815–1915, Wr. 1966; Nowak S., Dzieje i dorobek Stąporkowa. Historia industrialna, „Almanach Świętokrzyski” T. 2: 2017 s. 83–91; Stemler J., Polska Macierz Szkolna. Szkic historyczno-sprawozdawczy z 20-lecia działalności 1905–1925, W. 1926 s. 41–2; Suleja W., Tymczasowa Rada Stanu, W. 1998; – Krasicki A., Dziennik kampanii rosyjskiej 1914–1916, W. 1988 s. 248–9; Pamiętnik księżnej Marii Zdzisławowej Lubomirskiej, Oprac. J. Pajewski, P. 1997; Ryx J., 25-lecie 1911–1935 z perspektywy pokolenia przedwojennego, w: Księga pamiątkowa na 75-lecie „Gazety Rolniczej” 1861–1935, W. 1938 I 59; Ś.P. Juliusz Tarnowski. Wspomnienia i mowy wygłoszone z powodu śmierci, W. 1918; – „Czas” 1918 nr 350; „Sylwan” R. 7: 1889 nr 12 s. 437; – Nekrologi z r. 1917: „Czas” nr 459, „Gaz. Roln.” nr 41, „Pol. Macierz Szkolna” nr z 15 XI, „Przew. Kółek i Stowarzyszeń Roln.” nr 41, „Tyg. Ilustr.” nr 41, „Ziemianin” nr 42, „Zorza” nr 41; – Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Arch. Dzikowskie Tarnowskich, sygn. 29/639/0/2.52/607; Arch. Ochotniczej Straży Pożarnej w Końskich: Złota Księga OSP. Historia założenia i działalności Ochotniczej Straży Pożarnej m. Końskie (mszp.); Arch. Wydz. Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Końskich: Księga hipoteczna, nr 77 (dobra Końskie Wielkie).
Marcin Brzeziński