Porębski (Porenbius, Porhebius, Porębowicz?) Łukasz (1594–1637), malarz krakowski. Był synem Jana i Anny, mieszczan bydgoskich. W r. 1615 wyzwolony został w Krakowie na towarzysza sztuki malarskiej i tu w r. 1624 wstąpił do cechu malarzy. Wykonywał liczne prace dla kościołów i klasztorów krakowskich. Z r. 1618 pochodzi duży obraz namalowany do ołtarza głównego w kościele Św. Marka. Obraz ten, którego tematem jest Ukrzyżowanie, z Matką Boską Bolesną, św. Janem Ewangelistą i Marią Magdaleną, opatrzył malarz sygnaturą: LVCAS PORHEBIUS AD 1618 PINXERAT. Z r. 1621 zachowała się wzmianka o ofiarowaniu przez P-ego do polskiego kościoła Św. Stanisława w Rzymie obrazu ołtarzowego własnej roboty, który przedstawiał św. Kazimierza klęczącego przed Matką Boską (obraz nie dotrwał do naszych czasów). Od r. 1619 P. wykonywał liczne prace dla kościoła Bożego Ciała na Kazimierzu w Krakowie, ponieważ jednak archiwalia wymieniają tylko imię malarza – Łukasz, a zidentyfikowane obrazy w znacznej mierze są przemalowane, nie ma pewności, czy wszystkie można łączyć z P-m (stanowisko takie przyjął F. Stolot). Być może działał dla kanoników regularnych drugi malarz o imieniu Łukasz (dawna hipoteza M. Skrudlika). Jak wskazują sygnatury, P. wykonał dla kościoła Bożego Ciała obrazy w ołtarzu św. Anny: Narodzenie (w predelli), Nawiedzenie (w zwieńczeniu) i Św. Anna Samotrzeć (sygnowany). P. wykonał też zapewne dużych rozmiarów malowidło: Iudicium Sanguinarium. Pozostałe wymagają szczegółowych badań (np. „Foelix Saeculum”). P. nie jest także autorem obrazu Chrystusa Salwatora i Matki Boskiej w ołtarzu przy tęczy kościoła Bożego Ciała, do których ustalono ostatnio wzory graficzne de Vosa. P. nie jest również autorem przypisywanego mu przez W. Tomkiewicza obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej. Znaczna ilość obrazów w kościele Bożego Ciała, których autorem w świetle informacji zawartych w ekspensie był P., nie dotrwała do naszych czasów. Wiadomo więc tylko, że w r. 1623 za sumę 16 zł namalował obraz w predelli ołtarza Świętych Dziewic. Nie zachowały się też pozostałe obrazy z ołtarza zwanego w ekspensie «Mariae Maioris» z r. 1624, wykonane za łączną sumę 50 zł, przedstawiające św. Augustyna (w predelli), czterech kardynałów (na skrzydłach) oraz Chrystusa Salwatora i Matkę Boską (na odwrocie skrzydeł). Nie dotrwały też do naszych czasów wizerunki czterech papieży na skrzydłach wymienionego wcześniej ołtarza Salwatora przy tęczy, pochodzącego z r. 1625. Wiadomo także, że P. malował obrazy, również ołtarzowe, dla kościoła Reformatów na Garbarach (dziś nie istnieje) w Krakowie. Monograficzne badania rozstrzygną, czy można z P-m łączyć znajdujące się do dziś malowidło: „Nawiedzenie” w kościele Św. Marka w Krakowie.
P. uchodził w dawniejszej literaturze przedmiotu za malarza z kręgu Tomasza Dolabelli (u kogo się uczył – nie wiadomo). Jednakże ustalenie autorstwa znacznej ilości jego dzieł pozwoliło na rewizję tych poglądów. Brak bowiem w tych pracach oczywistych związków z mistrzem Tomaszem. Prac P-ego o charakterze świeckim nie znamy: pozostawał on na usługach zakonników reguły św. Augustyna, jak się wydaje, głównie kanoników regularnych laterańskich przy kościele Bożego Ciała na Kazimierzu w Krakowie, a także tzw. Marków przy kościele Św. Marka, oraz związany był silnie z reformatami na Garbarach przy kościele Św. Kazimierza. Malował obrazy często dużych rozmiarów, z plastycznie, światłocieniowo potraktowanymi postaciami, zerwał z żywym jeszcze w 1 poł. XVII stulecia w Krakowie nurtem gotyckim. Dzieła jego nie miały równej wartości artystycznej. Zdecydowanie wybija się wśród nich Ukrzyżowanie z kościoła Św. Marka oraz niektóre obrazy z kościoła Bożego Ciała. P. posługiwał się zapewne grafiką. Był zdolnym kolorystą, a obrazy jego, tchnące liryzmem i spokojem, stanowią najsilniej wyróżniającą się grupę autoryzowanych dzieł w krakowskim malarstwie 1 poł. XVII w. obok prac Tomasza Dolabelli. P. zmarł w Krakowie 1 XI 1637 i pochowany został w kościele Reformatów w Krakowie na Garbarach w habicie zakonnym.
P. był żonaty z Zofią niewiadomego nazwiska; ufundowała mu ona w tymże kościele epitafium (nie zachowane do naszych czasów), w którym P. określony został jako «… Zeuxis Apellis amor, musarum cultor…».
Enc. Kośc., XIII 163 (Łuszczkiewicz); Rastawiecki, Słown. malarzów; Thieme-Becker, Lexikon d. Künstler; Katalog zabytków sztuki w Pol., IV cz. III/2 s. 39, cz. IV/1; – Gąsiorowski W., Cechy krakowskie, Kr. 1860 s. 73–4; Grabowski A., Okruszyny wiadomości z dziedziny sztuki, „Bibl. Warsz.” 1854 t. 1 s. 416; Kopera F., Dzieje malarstwa w Polsce, Kr. 1926 II 203–4; Pasiecznik J., Kościół i klasztor reformatów w Krakowie, Kr. 1978 s. 27, Bibl. Krak. nr 119; Skrudlik M., Mistrz Łukasz w Krakowie, „Dawna Sztuka” T. 2: 1939 z. 3 s. 2–4; tenże, Tomasz Dolabella, „Roczn. Krak.” T. 16: 1914 s. 58; Stolot F., Nie wykorzystane źródło do dziejów sztuki Krakowa w XVII i XVIII wieku (Księga wydatków kościoła Bożego Ciała w Krakowie), „Roczn. Krak.” T. 44: 1973 s. 67–8, 74, 76–82, 85; Tomkiewicz W., Gdzie i kiedy powstał obraz Madonny Ostrobramskiej, „Wiad. Kośc. Archidiec. w Białymstoku” R. 3 (5): 1977 nr 4 s. 37 i n.; Tomkowicz S., Przyczynki do historii kultury Krakowa w pierwszej połowie XVII wieku, Lw. 1912 s. 163; Walicki M., Tomkiewicz W., Ryszkiewicz A., Malarstwo polskie, Manieryzm, barok, W. 1971 (bibliogr.); – Starowolski, Monumenta Sarmatarum, s. 211; – Liber act. Ecclesiae Hosp. Nat. Pol. de Urbe, III, 1621–1680, p. 4b; Arch. Prow. Franciszkanów-Reformatów w Kr.: Kronika, I s. 456; – Informacje Marii Kałamajskiej (wzory de Vosa).
Jan Samek