Dubiecki Marian Karol (1838–1926), sekretarz Rusi w Rządzie Narodowym 1863 r., historyk. Urodził się 26 VIII w Zasławiu nad Horyniem jako najmłodszy z trzech synów Ludwika, podsędka, i Anny ze Sławków. Dzieciństwo spędził w Demkowcach i Radkowcach w pow. starokonstantynowskim w maj. swej wcześnie zmarłej matki. Pierwsze nauki pobierał prywatnie w Krzemieńcu i w owym już czasie pociągały jego wyobraźnię chłopięcą obrazy z przeszłości Polski. Od klasy czwartej uczęszczał do gimnazjum rządowego w Żytomierzu. Po zdaniu matury w r. 1856, pół roku bawił w Charkowie, gdzie zrazu zamierzał poświęcić się medycynie, lecz w końcu zapisał się na wydział hist.-literacki. Jeszcze t. r. przeniósł się na uniwersytet kijowski, który ukończył w r. 1860. Wspomnienia z pobytu w Żytomierzu zawarł później w trzech gawędach: Dawny Żytomierz, J. I. Kraszewski w Żytomierzu i Emeryci, podobnie wspomnienia z pobytu w Charkowie opowiedział w szkicu Nasze pamiątki w Charkowie, a przeżycia kijowskie w opowiadaniu Młodzież polska w uniwersytecie kijowskim przed r. 1863. Już na uniwersytecie kijowskim brał udział D. w związku tajnym zwanym »Trojnicki«, który przygotowywał umysły do przyszłego powstania. Zresztą interesowały go szczególnie sprawy literackie. Z ramienia kolegów-literatów należał do deputacji, wysłanej do władz uniwersyteckich z prośbą o wznowienie lektoratu literatury polskiej. W jesieni 1860 r. objął D. posadę nauczyciela języka polskiego w gimnazjum w Równem. W dobie »manifestacji« przed rokiem 1863 brał w nich czynny udział na terenie Równego. Na skutek podejrzeń o działalność patriotyczną i spiskową w lipcu 1861 r. został D. zwolniony z posady i osiadł u swego brata Aleksandra w Smolawie pod Beresteczkiem. Za udział w manifestacji 10 X 1861 w Horodle został aresztowany i wywieziony wraz z bratem do Wiatki, a później do Tambowa w Stepy Kipczackie, na zesłanie. Uwolniony stąd, przybył z końcem listopada 1862 r. do kraju.
Zastał na Wołyniu wrzenie przedpowstaniowe i szybko został wciągnięty do prac spiskowych. Nawiązał kontakt w Kijowie z głównym centrum spiskowym tj. »Wydziałem ziem Ruskich«. Ponieważ jednakże powstanie miało tu wybuchnąć dopiero po sukcesach w Kongresówce, przeto nie czekając na termin wybuchu oznaczony na 8 V dla Wołynia i Ukrainy, 3 V opuścił Żytomierz i udał się do Warszawy, jako łącznik pomiędzy organizacją powstańczą zabużańską a kierownictwem powstania. Dnia 8 V 1863 D. stanął w Warszawie i objął stanowisko sekretarza Rusi, przez co znalazł się w Rządzie Narodowym. Jak dobrze zakonspirowane były władze powstańcze, dowodzi tego tak osobliwy fakt, że D. we wrześniu 1863 r. został mianowany nauczycielem historii w gimnazjum I w Warszawie, skąd go delegowano do wykładów w progimnazjum III. Jako członek Rządu Narodowego odznaczał się systematycznością, pedantyzmem, solidarnością i poświęceniem. Dnia 26 VII 1863 zapoznał się po raz pierwszy z Trauguttem, który niebawem wprowadzony do Rządu Narodowego zawarł z D-im serdeczną przyjaźń. D. należał też do rzędu tych, którzy opowiedzieli się za dyktaturą Traugutta. W czasie dyktatury odegrał D. rolę pośrednika pomiędzy Trauguttem a dyrektorem spraw zagranicznych Henrykiem Krajewskim. Wzajemny stosunek z dyktatorem jeszcze się zacieśnił i nabrał charakteru przywiązania synowskiego ze strony D-go do starszego wiekiem Traugutta. Dnia 10 IV 1864 po krótkiej rewizji został D. aresztowany i osadzony na Pawiaku. Tam został zamknięty w celi numer 44 dolnego piętra. Około 40 dni trwało to więzienie śledcze. Prezes Komisji śledczej Tuchołka znęcał się nad nieszczęśliwymi. Złamana szczęka i głębokie blizny na plecach D-go – to były ślady po badaniach na Pawiaku. D. zachował całą godność i milczał bezwzględnie. Dnia 19 V przewieziono go wraz z Trauguttem i innymi do X pawilonu, gdzie przebywał w celi nr 19. Porozumiewał się wówczas za pomocą pukania z przebywającym wówczas obok w celi nr 20 Trauguttem. D. był naprzód skazany na śmierć, lecz 30 VII zamieniono wyrok na katorgę, z pozbawieniem wszystkich praw stanu. W 5 dni po straceniu Traugutta, 10 VIII 1864 wywieziono D-go do Siwakowej koło Czyty za Bajkałem, a w r. 1866 pomieszczono go w Darasuniu w okręgu Daurii Nerczyńskiej. W r. 1868 z katorgi przeszedł na dożywotnie osiedlenie w Irkucku, zaś w r. 1875 przeniesiono go jako internowanego do gub. Jekaterynosławskiej. W Siwakowej uczył D. czytać wygnańców; zamieszkiwał w ziemiance. W Darasuniu D. wraz z Benedyktem Dybowskim i Stanisławem Kietlinskim wybudowali własnymi siłami chatę. Sybiracy m. in. Benedykt Dybowski i August Iwański wyrażają się o D-im jako współwygnańcu niezwykle dodatnio. Z Syberii korespondował D. z gorącą polską patriotką Moniką Dymitrjew, J. I. Kraszewskim i innymi.
Na Syberii zaczął D. badania historii naszych Sybiraków, wyniki tych badań ogłaszał w czasopismach warszawskich, głównie w Tyg. Il. Otrzymawszy w r. 1874 zezwolenie na powrót do Rosji Europejskiej z wyłączeniem ziem polskich, osiadł D. naprzód w Nowomoskowsku, potem w Jekaterynosławiu. Mimo trudnych warunków prowadził zaczęte na Syberii badania historyczne, tym razem nad historią ziem południowo-wschodnich. Po odbyciu wycieczki w jesieni 1876 do Kudaku i Żółtych Wód ogłosił monografię Kudak, twierdza kresowa, którą nagrodziła Akademia Umiejętności w Krakowie w r. 1879. Na polach Żółtych Wód odnalazł resztki okopów obozu Stefana Potockiego.
Na podstawie świadectwa lekarskiego pozwolono mu przebywać w l. 1880–83 w Odessie, gdzie znalazł o wiele lepsze warunki zdrowotne, mógł zarabiać lekcjami prywatnymi i wydatniej pracować naukowo. Stąd donosił Kraszewskiemu o swojej pracy w archiwum ostatniej Siczy, które znajdowało się w Odessie w posiadaniu tajnego radcy Skałkowskiego. W Odessie wszczął także D. akcję na rzecz polskiej propagandy oświatowej na Śląsku Cieszyńskim. Drogą składek i odczytów zebrał sam około 1000 rubli, a za jego namową zamożny rodak Bagiński ofiarował 30.000 rubli na rzecz Macierzy Szkolnej dla Księstwa Cieszyńskiego, dzięki czemu umożliwił w r. 1896 otwarcie w Cieszynie prywatnego gimnazjum z polskim językiem wykładowym.
Na skutek ogólnej amnestii w r. 1883 D. powrócił do Warszawy, gdzie zarabiał lekcjami prywatnymi i artykułami do Tygodnika Ilustrowanego. W r. 1884 przybył na zjazd im. Kochanowskiego do Krakowa i tu już na stałe pozostał, oddany gorliwej pracy nauczycielskiej i naukowej. Tegoż roku ożenił się z Marią Wróblewską. Pozostawał w korespondencji z Kraszewskim. Nauczał na kursach Adriana Baranieckiego i na pensji Żeleszkiewiczowej (później liceum Kaplińskiej), zarabiał korektami w Akademii Umiejętności oraz artykułami w »Nowej Reformie«, »Przeglądzie Powszechnym« i pismach warszawskich. Od r. 1905 poprawiła się jego sytuacja materialna, gdy zaczęły napływać honoraria za prace naukowe i podręczniki szkolne. Do tych ostatnich należy jego obszerna, 2-tomowa Historia literatury polskiej na tle dziejów narodu skreślona, przeznaczona głównie dla kształcącej się młodzieży.
W r. 1918 zgłosił gotowość współpracy jako ekspert w konferencji pokojowej. W rok później badał w Warszawie materiały sądowe i policyjne do dziejów martyrologii uwięzionych za powstanie styczniowe. Cichy, chorowity, przygarbiony wiekiem i zmęczony chorobą był w Krakowie symbolem Rządu Narodowego 1863 r. Zmarł 24 X 1926. Pogrzeb odbył się na koszt państwa. Zmarłemu oddano honory generalskie.
Z bogatej spuścizny pisarskiej Dubieckiego wymienia się najważniejsze rzeczy, które wyszły w osobnych książkach i odbiciach: Osadczy w ziemi Mandżu, opowieść z dziejów XVII wieku (W. 1874); Aleksander Czekanowski (W. 1877); Laboulaye’a Historia Stanów Zjednoczonych (W. 1878); Kudak, twierdza kresowa (Kr. 1879, II wyd. 1900); Rys dziejów najnowszych od r. 1815 do 1875 (Wil. 1880); Pole bitwy u Żółtych Wód (Kr. 1880); Historia literatury polskiej na tle dziejów narodu skreślona (2 tomy, Wa 1888); Edmund Różycki (Kr. 1895); Teresa z Wierzbickich Bułhakowa (Kr. 1895); Karol Prozor (Kr. 1897); Obrazy i studia historyczne (Ser. I, W. 1899, Ser. II, W. 1901); Tow. Strzeleckie Kraków. (Kr. 1902); Przymierze dziedzica z poddanymi rolnikami (Kr. 1905); Romuald Traugutt (I wyd. Lw. 1893, II wyd. Kr. 1907, III wyd. Kr. 1911, IV wyd. Kijów 1921, V wyd. P. 1929); Młodzież polska w uniwersytecie kijowskim przed rokiem 1863 (Kr. 1909); Z przeszłości 1861–1862 (Kijów 1910); Na Kresach i za kresami (Kijów 1914); Obrazy i studia hist. ser. III (Kijów 1915); Echa z powstania styczniowego (Zamość 1922); Apolin. Hofmejster naczelnik województwa brzesko-litewskiego w powstaniu styczniowym (Wil. 1923); Powstanie styczniowe w świetle źródeł (Kr. 1924).
Bardzo rzetelne i cenne informacje znajdują się w autobiograficznych wzmiankach na różnych miejscach dzieł Dubieckiego. O latach jego studenckich pisał Lasocki W., Wspomnienia z mojego życia, Kr. 1933. O pobycie na Sybirze pisali między wielu innymi: Dybowski B., O Syberii i Kamczatce, Kr. 1912; Iwański Aug., Pamiętniki, W. 1928, Janik M., Dzieje Polaków na Syberii, Kr. 1928. Wartościowe nekrologi zamieścili: Bartoszewicz K., w »Nowej Reformie« z 28 X 1926; Kraushar A., Zgon ostatniego członka Rządu Narodowego w »Kur. Warsz.« z 25 X 1926 i w »Tyg. Illustr.« nr 45 z 1926. Złotorzycka M., Śp. Marjan Dubiecki w»Epoce«, nr 45 z 1946; Jarzębowski Ks. J., Marian Dubiecki w »Prosto z mostu« nr 50 z 1938. Monograficzne opracowania podali: Pomarański St., Marjan Dubiecki, Zamość 1923; Hoffman J., Marjan Dubiecki, o sobie, Równe Wołyńskie 1931. Wiele ścisłych danych zawdzięczam synowi Tadeuszowi Dubieckiemu, który przesłał mi korespondencję Ojca z J. I. Kraszewskim i podał wiele rodzinnych wiadomości.
Michał Janik