Doni Paweł, Włoch rodem z Perugii, sekretarz Jana Kazimierza, dziekan kapituły warszawskiej. Przed r. 1645 bawił jakiś czas na dworze cesarskim w Wiedniu, gdzie nawiązał dość ścisły kontakt z tamtejszymi kołami politycznymi. Powróciwszy około r. 1646 do Włoch, zetknął się tam z kardynałem-królewiczem Janem Kazimierzem, który, oceniwszy snadź jego zdolności, wziął go na swój dwór i uczynił osobistym sekretarzem. W jego orszaku przybył D. do Polski, gdzie po śmierci Władysława IV w r. 1648 pracował usilnie na rzecz kandydatury swego nowego pana. Potem znowuż, zwalczając stronników kandydatki francuskiej, zabiegał o małżeństwo z którąś z Austriaczek, względnie z wdową po zmarłym królu, Marią Ludwiką. W jednym i drugim wypadku działał niewątpliwie w myśl wskazówek dworu wiedeńskiego, utrzymując przy tym ścisły kontakt z bar. Fr. Lisolą. Pozyskawszy pełne zaufanie Jana Kazimierza, pozostał nadal (aż do r. 1655) jego prywatnym sekretarzem, w tym czasie niewątpliwie najczynniejszym i najzręczniejszym. Zdolny polityk i dyplomata, a przy tym ustosunkowany na różnych dworach europejskich, oddawał królowi i dyplomacji polskiej wielkie usługi. Świadczy o tym m. i. jego bardzo wysoka, jak na ówczesne stosunki, roczna pensja (3000 fl.). Po śmierci Ossolińskiego (1650) skupiał w swych rękach całą akcję około kontynuacji jego wielkich planów ligi przeciwtureckiej, prowadząc w imieniu króla tajne pertraktacje w tej sprawie z senatem weneckim, dworem cesarskim, hiszpańskim, a także i z Chmielnickim. Za jego poradą senat wenecki przysłał w drugiej połowie r. 1650 do Warszawy w charakterze nadzwyczajnego ambasadora na 2-letni prawie pobyt Hieronima Cavazzę, który miał czuwać na miejscu nad przebiegiem tej akcji. On również przygotował grunt dla niepomyślnego zresztą poselstwa Viminy do Chmielnickiego w r. 1650 oraz wyjeżdżał w sprawach ligi do Wiednia, Pragi, Wenecji i Rzymu. Niezależnie od tego interweniował w l. 1651–2 osobiście u cesarza w sprawie pomocy finansowej na wojnę z Kozakami oraz werbunku żołnierzy cesarskich. W tym mniej więcej czasie odegrał także poważniejszą rolę w pozyskaniu doży weneckiego Franciszka Molino jako pośrednika w sporze szwedzko-polskim, co ułatwiło znów zjazd w Lubece.
Po działalności dyplomatycznej D-go pozostała obfita korespondencja, z której dowiadujemy się nie znanych zupełnie źródłom polskim szczegółów, dotyczących nie tylko całej akcji przeciwtureckiej, ale również stosunków polsko-kozackich. Jako cudzoziemiec, a przy tym bezstronny i bystry obserwator, pisywał ze zdziwieniem i żalem o zbyt ograniczonej władzy króla polskiego, którego wielkie i nieraz pożyteczne plany rozbijały się o brak jednomyślności i zgody wśród senatorów. Do Kozaków odnosił się jak najprzychylniej i był zdecydowanym zwolennikiem porozumienia z nimi Dla historyka wojskowości cenna jest jego korespondencja z okresu kampanii beresteckiej (1651) oraz z okresu działań wojsk kor. na Ukrainie w drugiej połowie r. 1653. Jako sekretarz bowiem towarzyszył królowi i był bezpośrednim świadkiem wypadków, o których obszernie relacjonował różnym osobom, a między nimi i nuncjuszowi papieskiemu w Warszawie, Piotrowi Vidoniemu. W r. 1655 został D. dziekanem kapituły warszawskiej. Ostatnią o nim wiadomość posiadamy z r. 1656, kiedy to pośredniczył u papieża w sporze profesorów Uniwersytetu Krakowskiego z biskupem krakowskim Piotrem Gembickim.
Korduba M., Materijały do istorii ukrainśkoj kozaczcziny, V nry 35, 49, 87, 106, 158, 198, 201, 204, 205; Tomasziwśkij S., Watikanśki materijały do istorii Ukrainy, I nry 298–306; tenże, Listi koroliwśkoho sekr. Paulo Doni do rimśkoho nuncija Petro Widoni z 1653 g., Jubilejnij Zbirnyk na poszanu Akademika D. I. Bagalija, Kijów 1927, 529–579; Theiner, Monumenta Poloniae et Lithuaniae, nr 477; Temberski, Annales; Hruszewśkij, Istorija Ukrainy-Rusi, IX; Arch. Państw. w Wiedniu, Polonica, fasc. 33 a, b, c (z l. 1648–52); Arch. Państw. w Wenecji, Dispacci Polonia, filza 6, nie pag., Collegio III. Secreta. Esposizioni Principi filza 59, 60, 61, 62, 63, nie pag., Senato III. Secreta. Germania, filza 94–9, nie pag.; B. Ossol. rkp. 227, k. 1–1’; B. Czart. rkp. 1729, s. 9, 23, 36, 46, 50, 55, 53, 66, 70. Materiałów z Archiwum Kapituły Warszawskiej nie wykorzystano z powodu ich niedostępności.
Eugeniusz Latacz