Rosen (Roser, Rożen) Reinhold h. własnego (zm. 1664), pułkownik gwardii pieszej Władysława IV. Pochodził z licznie rozrodzonej rodziny inflanckiej, której przedstawiciele osiedli także w W. Ks. Lit. i w Prusach Książęcych. Był synem Jurgena i Elżbiety von Grotthus, wychowany został w wyznaniu luterańskim.
W r. 1623 wchodził R. do grona sług królewicza Władysława w czasie podróży dworu królewskiego do Prus Królewskich. Jako rękodajny i kapitan gwardii królewicza towarzyszył Władysławowi w jego podróży po Europie Zachodniej w l. 1624–5. W jesieni 1624, przy wjeździe do Mediolanu, przejął R. na siebie pełnioną przez Albrychta Stanisława Radziwiłła funkcję «dyrektora» tej podróży, aby ułatwić królewiczowi zachowanie incognito. W czasie pobytu w Rzymie R., w odróżnieniu od drugiego dworzanina protestanta (Gerarda Denhoffa) brał udział w audiencjach u papieża Urbana VIII, a nawet został dopuszczony do ucałowania stóp papieskich. Tak jak pozostali uczestnicy otrzymał wówczas pamiątkowy różaniec z medalem papieskim (19 I 1625).
W wojnie polsko-szwedzkiej 1626–9 R. służył do 1628 r. w jednym z dużych regimentów pieszych w randze kapitana. W t. r. otrzymał od Zygmunta III list przypowiedni na formowanie pierwszego regimentu pieszego, który miał być zorganizowany wg wzorów zachodnich, lecz złożony przede wszystkim z Polaków (dotyczyło to zwłaszcza żołnierzy, gdyż korpus oficerski i podoficerski nadal pozostawał w przeważającej części obcy). Na czele tego regimentu uczestniczył R. w działaniach przeciwko siłom Adolfa Gustawa latem 1629; idąc z Mazowsza (gdzie regiment przebywał na leżach w okolicy Łomży) przez Ciechanów, Mławę, Iławę i Prabuty pod Kwidzyniem, miał za zadanie przeciąć drogę królowi szwedzkiemu. Wkrótce po zakończeniu działań wojennych regiment R-a rozwiązano. Za zasługi wojenne otrzymał od Zygmunta III kaduk po Annie, wdowie po Henryku «Rosen de Uzkel» (26 III 1631). Na czele gwardii pieszej Władysława IV (1 200 ludzi) brał R. udział w kampanii smoleńskiej 1633–4 (oberszterlejtnantem tej jednostki, a nie jej dowódcą, był Otto Ernest Maydel). R. list przypowiedni na formowanie tej piechoty otrzymał 20 II 1633 w Krakowie jako oberszter i dworzanin JKMci. R. miał «z ludzi szlacheckich za żołdem cudzoziemskiej piechoty zbierać i trybem cudzoziemskim w postępkach wojennych ćwiczyć». Towarzyszył królowi z nowo sformowaną gwardią pieszą w marszu pod Smoleńsk (w regimencie tym służył jego krewny o tym samym imieniu, pełniąc funkcję kapitana kwatermistrza). Dn. 26 VIII wyruszył R. wraz z królem z Orszy, aby stanąć w obozie hetmana Krzysztofa Radziwiłła na Hłuszycy 3 IX. Od 7 IX uczestniczył w walkach w celu wyparcia Mattisona z jego umocnień. Piechota R-a, aby nie dopuścić posiłków do obozu moskiewskiego, zawaliła okoliczne drogi ściętymi drzewami. Ona także obsadziła zdobyty obóz rosyjski Mattisona (23 IX) i witała wkraczającego doń króla. R. odznaczył się w tych walkach, gdyż «pierwszy ze wszystkimi oficierami i piechotą swoją kobyliny zruciwszy, nie oparł się aż nad samym szańcem». Następnie atakował R. ze swoją piechotą d’Eberta i Damma. Wkrótce regimenty R-a i Buttlera obsadziły okolice wzgórz Żaworonkowych, osaczając główny obóz wojsk moskiewskich Michała Borysowicza Szejna. Pułk R-a obozował na kwaterach w Bohdanowej Okolicy przy przeprawach przez Kołodną. R. otrzymał zadanie przecięcia drogi wodnej na Dnieprze, którą szły z Dorohobuża zapasy prowiantu dla oddziałów Szejna. Od 12 II do 19 II 1634 jako jeden z komisarzy JKMci ze strony polskiej uczestniczył R. w rozmowach z delegacją rosyjską w sprawie kapitulacji armii Szejna. Występował wówczas z tytułem obersztera i dworzanina pokojowego JKMci. W marcu 1634 wziął udział w nieudanym oblężeniu Białej, a po zakończeniu działań wojennych na wschodzie udał się ze swoim regimentem na leża. Gwardia piesza przed udaniem się na Ukrainę otrzymała na konsystencje starostwa: łukowskie, garwolińskie, osieckie, wareckie i czerskie na Mazowszu (2 VII 1634). Wobec odparcia najazdu Abazy Paszy przez Stanisława Koniecpolskiego pułk pieszy R-a nadal pozostawał w ww. starostwach.
Na sejmie lipcowym 1634 r. R. został oficjalnie zalecony do nagrody za kampanię smoleńską w mowie Krzysztofa Radziwiłła, relacjonującego izbie poselskiej wydarzenia pod Smoleńskiem. Następnie R. towarzyszył Władysławowi IV w jego podróży do Lwowa (wymarsz z Warszawy 13 IX 1634), uczestnicząc w uroczystym wjeździe do miasta (26 IX). W listopadzie t. r. w związku z niepłaceniem przez elektora Jerzego Wilhelma rocznego trybutu z rozkazu monarchy miał wraz z pułkiem zająć okręg nidborski tytułem egzekucji, lecz rozkaz ten w ostatniej chwili odwołano (20 XI t. r.). R. za zgodą bpa warmińskiego Mikołaja Szyszkowskiego otrzymał na leża dobra tamtejszej kapituły, rozlokował się ze sztabem w Ornecie. W grudniu t. r. towarzyszył królowi w jego podróży do Gdańska z 200-osobowym oddziałem swego pułku. W okresie rozmów pokojowych ze Szwedami w Sztumskiej Wsi (Stumdorfie) R. przebywał w okolicach Olsztyna, a następnie Dobrego Miasta. Po zawarciu traktatu rozejmowego ze Szwedami (12 IX 1635) otrzymał R. leże w woj. krakowskim, a wkrótce jego pułk gwardii pieszej JKMci został zredukowany do kilkuset porcji; zgodnie z uchwałami sejmu z listopada t. r. R. miał spisać wszystkich żołnierzy uwolnionych z niewoli moskiewskiej, aby ich zasługi za okres gdy przebywali w niewoli także zostały im wypłacone.
W trakcie kampanii smoleńskiej jak i bezpośrednio po jej zakończeniu R. otrzymał wiele nadań ziemskich, m. in. na Żmudzi: Wielkie Dyrwiany, Rawdziany, Surdzie, Kieydy, Podwojskie, Szauksztele, Witel, Mincze, Pokalniszki z folwarkami po niejakim Berdowskim, a także pewne dobra w Smoleńszczyźnie w stanie bereżniańskim i dorohobuskim. W dn. 12 III 1637 otrzymał zgodę króla na cesję wsi Januszew na rzecz Piotra Hardka. Występował jeszcze R. z tytułem «colloneus et guardiae nostrae pedestris capitaneus». Zapewne wkrótce wycofał się ze służby i osiadł w swoich dobrach Działdowo w Prusach Książęcych. Nie stracił kontaktu z dworem polskim. Towarzyszył Władysławowi IV w podróży do Baden w sierpniu 1638 z tytułem obersztera. Jako poseł królewicza Jana Kazimierza i królewny Anny Katarzyny Konstancji wziął udział w pogrzebie elektora brandenburskiego w Królewcu (11 III 1642). Zmarł w r. 1664.
Z małżeństwa z Zofią Finck von Finckenstein (1636) R. miał syna Jerzego Krzysztofa, dziedzica na Seewalde i Nadrau oraz córki: Zofię Elżbietę, żonę Ulricha von Dobrzeńskiego, tajnego radcy dworu brandenburskiego, i Marię Elżbietę, żonę Andrzeja von Kirsteinsdorfa, a następnie Hansa Joachima von Ellerta.
W poł. XVII w. w armii szwedzkiej także spotykamy wielu Rosenów, m. in. Dietricha, majora rajtarii w pułku Yxkulla w r. 1656 i ppłka Johanna w rajtarii kanclerza Eryka Oxenstierny w r. 1655.
Kotłubaj E., Galeria Nieświeżska portretów Radziwiłłowskich..., Wil. 1857 s. 115; Genealogisches Handbuch der baltischen Ritterschaften, Teil Livland, Bd 2 H. 14, 15, s. 1116, 1122, 1150 (tabl. Genealog. nr VIII, XII); Uruski, X 196, XI 13, XV 253; – Czapliński W., Polska a Prusy i Brandenburgia za Władysława IV, Wr. 1947 s. 101, 126; tenże, Władysław IV i jego czasy, W. 1976 s. 175; Historia dyplomacji pol., II; Korzon T., Dzieje wojen i wojskowości w Polsce, Kr. 1912 II; Lipiński W., Bój o Żaworonkowe wzgórza i osaczenie Szeina pod Smoleńskiem w r. 1633, „Przegl. Hist.-Wojsk.” T. 7: 1934 (indeks); tenże, Działania wrześniowe wojenne polsko-rosyjskie pod Smoleńskiem od X 1632 do IX 1633, tamże T. 6: 1933 (indeks); tenże, Kampania zimowa 1633/34 i kapitulacja Szeina, tamże T. 7: 1934 s. 223–4, 250; tenże, Organizacja odsieczy i działania wrześniowe pod Smoleńskiem w r. 1633, tamże T. 6: 1933; Nagielski M., Gwardia przyboczna Władysława IV (1632–1648), Studia i Mater. do Hist. Wojsk., XXVII 119–22, 127–8; tenże, Społeczny i narodowy skład gwardii królewskiej za dwóch ostatnich Wazów (1632–1668), tamże, XXX 75; Tessin G., Die deutschen Regimenter der Krone Schweden, Teil I, Köln-Graz 1967 s. 148, 153–4 (szwedzcy Rosenowie); – Lauda sejmikowe wiszeńskie 1572–1648, Lw. 1909 s. 286, 456; Listy Władysława IV … i inne pisma urzędowe, Wyd. A. Grabowski, Kr. 1845 s. 48, 78–80, 88–9; Oświęcim, Diariusz 1643–51; [Pac S.], Obraz dworów europejskich Wr. 1854 s. 89–90; Pamiętniki o Koniecpolskich, Wyd. S. Przyłęcki, Lw. 1842 s. 444; Podróż królewicza Władysława Wazy do krajów Europy Zachodniej w latach 1624–1625, Wyd. A. Przyboś, Kr. 1977; Rembowski A., Dyaryusz wojny moskiewskiej 1633 roku, W. 1895; Urkunden u. Actenstücke, I 94–7; Wypisy źródłowe do historii polskiej sztuki wojennej, Z. V (1563–1647), W. 1961 s. 266, 268; Vol. leg., III 906; – AGAD: Metryka Kor., t. 178 k. 296v.–297, t. 182 k. 207–208, Summariusz Metryki Lit., t. 9 k. 228, Metryka Lit., ks. zap. 131 k. 1415–1416, ks. zap. 106 k. 44, ks. zap. 107 k. 209, Arch. Publiczne Potockich ks. 22 k. 44, ks. 35 k. 727, Arch. Radziwiłłów, Dz. V nr 12998; AP w Gd.: rkp. 300, 29/100 k. 201–202; AP w Kr.: Rel. Castr. Crac. 57 k. 399–401, 412–413, 426–427, Rel. Castr. Biec. 176 k. 630–631, Zbiór Rusieckich, rkp. 47 k. 97–98; B. Czart.: rkp. 129 k. 570, rkp. 135 k. 491–492, rkp. 160 k. 91–92, rkp. 390 k. 485, rkp. 540 k. 323, 341–342, rkp. 1320 k. 197–198, rkp. 1665 k. 39; B. Jag.: rkp. 94 k. 153–154, 172, 192–193, 200–202, 209–210, rkp. 116 k. 348v., 382–383, rkp. 1896 k. 252, rkp. 2257 k. 89–90, rkp. 5349/I k. 483–484, rkp. 5479 k. 254–272, rkp. 6862/13 k. 662–667; B. Ossol.: rkp. 200/II k. 416–417, rkp. 13621/III k. 24; B. PAN w Gd.: NI.6, nr 67; B. PAN w Kr.: Teki Czermaka, nr 8692 s. 207; B. Raczyńskich: rkp. 25 k. 71–2, rkp. 201 k. 415, rkp. 1317 k. 35–6; Nagielski M., Gwardia przyboczna i komputowa za dwóch ostatnich Wazów (1632–1668), mszp. pracy doktorskiej w IH Uniw. Warsz., s. 24–7, 32–3, 52–5, 309, 319–20, 369–70, 376, 406–9, 448, 474, 512, 552, 609.
Mirosław Nagielski