Cikowski Stanisław, h. Radwan († 1576), z Wojsławic, podkomorzy krakowski, kasztelan biecki. Urodził się w początkach w. XVI z Mikołaja, kaszt. sądeckiego, i Anny z Krupków. Wychował się w rycerskiej tradycji domu, za granicą także bawił na usługach »postronnych panów« i ćwiczył się tam w żołnierskiej sztuce. Był rotmistrzem królewskim już za Zygmunta I, w r. 1548 służył w tymże charakterze u Albrechta, ks. pruskiego, za zgodą króla. Z dn. 5 VI 1549 wszedł w poczet dworzan Zygmunta Augusta, w r. 1560 został podkomorzym krakowskim. W r. 1561 i w następnych dowodził najliczniejszą rotą (200 koni) polskich zaciężnych na Litwie i brał udział w walkach z Moskwą. W r. 1565 mianował go Zygmunt August »przełożonym« wszystkich sił polskich na tym terenie wojennym. Jako dowódca podejmował w tym czasie wyprawy pod Smoleńsk, na Krasnogródek i w siewierską ziemię, gromiąc nieprzyjaciela w potyczkach i biorąc łupy i znacznych jeńców. Za zasługi w wojnie z Moskwą otrzymał 26 VI 1566 pieniężną nagrodę od Zygmunta Augusta. W r. 1569 na sejmie lubelskim i w następnym na sejmie warsz. występował przed królem i izbą poselską w imieniu niepłatnych żołnierzy, którzy żądali zaległej należytości. Z nastaniem pierwszego bezkrólewia powołała go uchwała senatorów i rycerstwa ziem krakowskiej i sandomierskiej z 19 VII 1572 na starszego i »przełożonego« służebnych dla obrony granic wespół z kaszt. Stanisławem Szafrańcem. W czasie drugiego bezkrólewia ustanowił go zjazd w Jędrzejowie 28 I 1576 »hetmanem służebnych« obok Stanisława Górki. Stefan Batory mianował C-go kasztelanem bieckim w r. 1576 (po 14 V).
Drugim ważnym polem jego działalności była reformacja. Należał do grona wczesnych jej zwolenników w Polsce. Od 16 IX 1560 był jednym z seniorów dystryktu krakowskiego. W dobie walk wewnętrznych w zborze małopolskim o Trójcę św. przeszedł z obozu kalwińskiego na stronę arian, pozyskany przez Grzegorza Pawła z Brzezin. Daremnie usiłował Henryk Bullinger uratować go dla ortodoksji kalwińskiej. U C-go w kamienicy przy ul. Szpitalnej w Krakowie odbywały się nabożeństwa arian. Tu głosił kazania Grzegorz Paweł. Po zgonie Lasockiego w r. 1563 C. stał się »głową i wodzem« małopolskich unitarian, gorliwym krzewicielem nowej nauki, który nawet w obozie na polu walki nie obywał się bez kaznodziejów. W Gorzkowie, w swej posiadłości w pow. proszowickim, utrzymywał zbór ariański. Ożenił się z Anną z Komorowskich i miał 3 synów, z których Andrzeja i Stanisława oddał na wychowanie Bullingerowi w Zurychu. Zmarł w r. 1576. Był przede wszystkim żołnierzem z zamiłowania, doświadczonym praktykiem, jednym z wybitniejszych w wojsku polskim XVI w. za ostatnich Jagiellonów.
Boniecki; Bukowski, Dzieje reformacji, 1883–1886; Enc. powsz. (z błędami); Górski K., Grzegorz Paweł, 1929; Korzon, Dzieje wojen; Pułaski K., Szkice, III; Uruski; Wajsblum M., Dyteiści małopolscy (Ref. w Polsce V); Wotschke, Geschichte d. Reformation in Polen; Akta sejmikowe wojew. krak., I, wyd. Kutrzeba, 1932; Bielski, Kronika pol., 1597; Der Briefwechsel der Schweizer mit d. Polen, wyd. Wotschke, 1908; Lasciana, wyd. Dalton, 1898; Matricularum summaria, cz. IV i V, wyd. Wierzbowski; Orzelskiego Bezkrólewia ksiąg 8, Kr. 1917; Najstarsze synody arian, wyd. Zachorowski (Reformacja w Pol., I); Materiały do historii stosunków kulturalnych w w. XVI, wyd. Tomkowicz, 1915; Kojałowicz, Dnewnik lublinskago sejma 1569; Źródłopiśm. do dziejów unji III. – Rkp. B. Narod. Pol. F. IV. 159.
Stanisław Bodniak