Świętosław zwany Milczący (zm. po 1493), asceta, bibliofil.
Pochodził z miejscowości «Shoczecz», którą obecnie identyfikuje się z Suścem koło Pszczyny lub Skočicami w południowych Czechach (C. Skowron).
Wszystkie informacje na temat życia i działalności Ś-a pochodzą z autobiograficznych zapisków, które zamieszczał na kartach gromadzonych przez siebie książek.
Ś. posiadał gruntowne wykształcenie, nie wiadomo jednak, gdzie zdobyte. Przed r. 1479 zamierzał ufundować szpital w Miechowie, lecz ze względu na brak zgody prepozyta miechowskiego fundacja nie doszła do skutku. Co najmniej od t.r. mieszkał w Krakowie, początkowo na terenie parafii św. Anny, naprzeciw Bursy Ubogich, a od poł. r. 1480 w domu bogatego rajcy krakowskiego Piotra Salomona, położonym przy Rynku, nieopodal kościoła Mariackiego. Prowadził ascetyczny tryb życia, praktykując ubóstwo i zachowując całkowite milczenie. Błędne jest twierdzenie, że był mansjonarzem w kościele Mariackim w Krakowie, gdyż kongregacja ta nie istniała wówczas przy tym kościele. Nie był również mansjonarzem w kolegium funkcjonującym przy kościele św. Barbary; źródła nie notują mansjonarza o tym imieniu. Określał siebie jako «silencius, silenciosus, ribaldus inutilis, pauper, modicus»; żadne z tych określeń nie potwierdza jego przynależności do stanu duchownego. Był zamożny, nie wiadomo jednak, skąd czerpał dochody. W r. 1479 ufundował dla klasztoru karmelitów na Piasku w Krakowie srebrny kielich i dwie ampułki warte 6 fl. Pozostał w Krakowie w czasie zarazy panującej tam od końca lutego do końca października 1482.
Ś. miał bogatą bibliotekę, liczącą ponad 40 pozycji, z których zachowały się 22 inkunabuły w 33 woluminach; prawdopodobnie posiadał też kilka rękopisów. Nabywał egzemplarze luksusowe, oprawione w deski i skórę, bogato iluminowane, często złotem, lub kolorowane. Jego księgozbiór zawierał dzieła o różnorodnej tematyce; poza egzemplarzami Biblii oraz komentarzami do niej autorstwa Mikołaja z Liry (B. Karmelitów w Kr., sygn. XV.257—9, B. Uniw. w Budapeszcie, sygn. Inc. 126, 158, 870), pseudo Walahfrida Strabo (B. Kapit. Metropolitalnej w Kr., sygn. Inc.50), Tomasza z Akwinu i Hugona a S. Caro, znalazły się w nim także dzieła o treści teologicznej: „Summa theologica” Antonina z Florencji (B. Jag., sygn. Inc.537—40), „Summa theologica” Tomasza z Akwinu (B. Uniw. w Budapeszcie, sygn. Inc.189— 90), „Pantheologia” Rainera z Pizy (B. Karmelitów w Kr., sygn. XV. 366—7, Arch. Bazyliki Mariackiej w Kr., nr 1055), „Speculum morale” Wincentego z Beauvais (B. Karmelitów w Kr., sygn. XV.365), „Vita Christi” Ludolfa z Saksonii (B. Karmelitów w Kr., sygn. XV.275, B. Kapit. Metropolitalnej w Kr., sygn. Inc. 228) oraz „Compendium theologiae veritatis” Alberta Wielkiego. Posiadał ponadto traktaty o tematyce moralnej Grzegorza Wielkiego (B. Karmelitów w Kr., sygn. XV.266) i Henryka Herpa, a także dzieła Wilhelma Duranda o sakramentach i o liturgii. Zgromadził też popularne zbiory kazań, m.in. Piotra de Palude (B. Jag., sygn. Inc. 1555), Jana Herolta, Jana Gritscha i Jana Gobiusa, dzieła hagiograficzne: „Vitae sanctorum Patrum” PseudoHieronima (B. Karmelitów w Kr., sygn. XV.328), „Złotą legendę” Jakuba de Voragine (B. Karmelitów w Kr., sygn. XV.329 adl.) oraz Stygmaty św. Franciszka, żywoty św. Katarzyny ze Sieny i bł. Doroty z Mątowów, traktaty filozoficzne: „Sententiae in IV libris” Piotra Lombarda (B. Kapit. Metropolitalnej w Kr., sygn. Inc.313), „Quaestiones in quattuor libros Sententiarum Petri Lombardi” Jana Dunsa Szkota (L’vivska naukova biblioteka im. V. Stefanyka we Lw., IA 338), „Speculum naturale” Wincentego z Beauvais (B. Karmelitów w Kr., sygn. XV.368), „Soliloquia” Pseudo-Augustyna, „De regimine principium” Idziego z Colonny, dzieła historyczne: „Chronicon” Antonina z Florencji (B. Karmelitów w Kr., sygn. XV.344, XV.353), „Speculum historiale” Wincentego z Beauvais (B. Karmelitów w Kr., sygn. XV.369), „Kronikę świata” Hartmanna Schedla (B. Nauk. PAU i PAN w Kr., sygn. Alb.564), „Dawne dzieje Izraela” i „Wojnę żydowską” Józefa Flawiusza (Arch. Bazyliki Mariackiej w Kr., nr 1057), „Historię Aleksandra Wielkiego”. Nabył dzieła o charakterze encyklopedycznym: „Catholicon” Jana Balbusa i „De proprietate rerum” Bartłomieja Anglika, a także prace kartograficzne, m.in. mapę świata, oraz medyczne, w tym Awicenny.
Odnaleziony wśród zbiorów Ś-a anons wydawniczy Antona Kobergera, zapowiadający druk „Liber chronicarum” Hartmanna Schedla (B. Nauk. PAU i PAN w Kr., sygn. Alb.564a), potwierdza, że Ś. uważnie śledził bieżący rynek wydawniczy. We wszystkich książkach odnotował datę zakupu, cenę pozycji, osobę sprzedawcy, a także dyspozycje co do ich dalszych losów. Część księgozbioru rozdysponował za życia, pozostała część miała trafić do wskazanych przez niego instytucji kościelnych dopiero po jego śmierci. Najhojniej obdarował klasztor Karmelitów na Piasku w Krakowie, któremu przekazał 28 dzieł, z czego zachowało się dziesięć. Dwa dzieła przekazał Kolegium Większemu, a jedno Kolegium Mniejszemu Uniw. Krak., dwa kościołowi Mariackiemu w Krakowie. Podarował też książki krakowskim klasztorom: dominikanów, franciszkanów i paulinów oraz klasztorowi kartuzów w Lechnicy na Spiszu.
Ś. zmarł w Krakowie po 31 X 1493; podanej przez autora jego żywota Macieja Ubiszewskiego („Żywot błogosławionego Świętosława ze Sławkowa mansjonarza kościoła farskiego NMP w Rynku Krakowskim w tymże kościele leżącego, który żył około roku Pańskiego 1489”, Kr. 1609) dacie śmierci 15 IV 1489 przeczy zachowany w inkunabule Schedla, „Liber chronicarum” wpis proweniencyjny, informujący, że Ś. zakupił to dzieło 31 X 1493 za kwotę 10 fl. Wykonawcami testamentu Ś-a byli Piotr Salomon oraz Jakub de Walendorff, altarysta w kościele Mariackim w Krakowie. Zgodnie z wolą testatora przekazali oni do kościoła Mariackiego inkunabuł „Pantheologia” Rainera z Pizy, przeznaczony dla kaznodziei polskiego przy kościele św. Barbary. Miejsce pochówku Ś-a jest nieznane; wg tradycji został pochowany w prezbiterium kościoła Mariackiego.
W r. 1544 Jan z Trzciany w „Żywocie” Michała Giedroycia („Vita Beati Michaelis Ordinis S. Mariae de Metro de Poenitentia Beatorum Martyrum Conventualis S. Marci Crac. Opera […] in lucem emissa”, Cracoviae 1605, rkp. niezachowany) oraz anonimowy biograf Michała Giedroycia („Epitaphium, Orationes, Vitam et prodigia Beati Michaelis Gedrocij”, B. Jag., rkp. 138 k. 571) wymienili Ś-a w gronie pięciu świątobliwych mężów żyjących w Krakowie w 2. poł. XV w. («felix saeculum Cracoviae»); żaden z nich nie nazwał go jednak mansjonarzem. Z czasem zaczęła się tworzyć legenda Ś-a. Ubiszewski identyfikował go ze Świętosławem, znanym z przekazu Jana Długosza („Vita s. Stanislai”), grabarzem urodzonym w Sławkowie, któremu objawił się św. bp-męczennik Stanisław; Długosz wzmiankę tę zaczerpnął z trzynastowiecznego żywota św. Stanisława, pióra Wincentego z Kielczy, który jednak tego grabarza nie wymienił z imienia. Ubiszewski dodał, że Ś. był mansjonarzem mariackim. Informacje te powielono w polskim wydaniu żywota Michała Giedroycia autorstwa Jana z Trzciany („Żywot błogosławionego Michała Gedrocia Xiążęcia litewskiego, zakonnika S. Rządu Kanoników BB Martyrum de Poenitentia…”, Kr. 1615), będącym swobodnym tłumaczeniem edycji łacińskiej; Ś. został tu przedstawiony także jako przyjaciel Giedroycia, który wskazał krakowskim kanonikom regularnym od pokuty miejsce, gdzie mieli pochować swego współbrata Michała Giedroycia (zm. 5 V 1485). Wg innej wersji legendy Ś. był szewcem.
Od początku XVII w., w nawiązaniu do publikacji Ubiszewskiego, zaczął rozwijać się kult Ś-a. Głównym jego ośrodkiem stał się kościół Mariacki w Krakowie, a jego propagatorami tamtejsi mansjonarze, uznający Ś-a za członka swej kongregacji. Na polecenie Grzegorza Stachowskiego, seniora kolegium mansjonarzy przy kościele Mariackim, i Mikołaja Słowikowskiego, archiprezbitera tego kościoła, notariusz publiczny Jan Kropicki spisał 5 VI 1664 na potrzeby przyszłego procesu beatyfikacyjnego żywoty Ś-a i Szymona Białogórskiego (Albimontana) w formie instrumentu notarialnego. Ś-a wymieniono też w r. 1670 na pierwszym miejscu w spisie zmarłych mansjonarzy kościoła Mariackiego. W ciągu XVII i XVIII w. legenda hagiograficzna uległa rozbudowie; Ś. był przedstawiany także jako psałterzysta, penitencjarz, wikariusz w kościele Mariackim i egzekutor testamentów. Drugi ośrodek jego kultu powstał na początku XVIII w. w Sławkowie: wg akt wizytacji bp. sufragana krakowskiego Michała Kunickiego z 22 IV 1728 obraz Ś-a znajdował się w tamtejszym kościele paraf. w ołtarzu bocznym, od strony północnej, obok obrazów św. św. Wojciecha i Stanisława, a na przełomie XIX i XX w. fresk z postaciami św. Stanisława i Ś-a widniał na fasadzie szkoły elementarnej, przekształconej ze szpitala ufundowanego wg tradycji przez bp. krakowskiego Andrzeja Załuskiego na miejscu rzekomego domu rodzinnego Ś-a.
W ikonografii Ś. był przedstawiany w sutannie, białej komży i stule z krzyżem w dłoniach, często w gronie piętnastowiecznych świętych krakowskich. Najstarszym znanym jego wyobrażeniem jest drzeworyt ilustrujący pierwsze wydanie dzieła Ubiszewskiego. W r. 1628 Łukasz Porębski sportretował Ś-a oraz Stanisława Kazimierczyka, Jana Kantego, Szymona z Lipnicy i Michała Giedroycia na obrazie przeznaczonym do kościoła p. wezw. Bożego Ciała w Krakowie. Postać Ś-a ukazano także na barokowej dekoracji sklepienia zakrystii kościoła Mariackiego w Krakowie, wykonanej w poł. XVIII w. na zamówienie archiprezbitera mariackiego ks. Jacka Łopackiego.
Pod koniec XX w. podjęto starania o beatyfikację Ś-a. Dn. 28 X 1997 arcybp krakowski kard. Franciszek Macharski powołał komisję historyczną do zbadania życia i heroiczności cnót Ś-a, a 22 I 1998 otwarty został na terenie diec. krakowskiej jego proces beatyfikacyjny. Z powodu śmierci niektórych członków komisji arcybp krakowski kard. Stanisław Dziwisz powołał 11 X 2008 nową komisję.
Antosiewicz K., Katalog inkunabułów Biblioteki Kapituły Metropolitalnej w Krakowie, „Analecta Cracoviensia” T. 12: 1980; Hagiografia pol., II; Katalog inkunabułów Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, Kr. 2015; Wisłocki W., Incunabula typographica Bibliothecae Universitatis Cracoviensis, Kr. 1900; Zdanevich B., Katalog inkunabul, Kiev 1974 s. 58—9; — Bruździński A., Kanonicy regularni od pokuty na ziemiach polskich, Kr. 2003; tenże, Michał Giedroyć zwany błogosławionym, na tle duchowości Zakonu Kanoników Regularnych od Pokuty, w: Felix Saeculum Cracoviae — krakowscy święci XV wieku. Materiały z sesji naukowej. Kraków 24 kwietnia 1997 roku, Red. K. Panuś, K. Prokop, Kr. 1998 s. 130; tenże, Michał Giedroyć zwany błogosławionym (ok. 1420 — 1485) w świetle źródeł i historycznych przekazów, w: Diligis Me? Pasce. Księga jubileuszowa dedykowana biskupowi sandomierskiemu Wacławowi Józefowi Świerzawskiemu na pięćdziesięciolecie święceń kapłańskich 1949—1999, Red. S. Czerwik i in., Sandomierz 2000 II 265, 272; Fodor A., Die Bibliothek der Kartause Lechnitz in der Zips vor 1500, w: Armarium. Studia ex historia scripturae, librorum et ephemeridum, Budapest 1976; Gajdoš P. J., Book Production and Libraries of the Carthusians in Slovakia, „Slovak Studies” T. 16: 1976 s. 210, 217—18; Jelonek-Litewka K., Świętosław Milczący. Głos w dyskusji, w: Felix Saeculum Cracoviae… s. 151—5; Kolak W., Świętosław Milczący i jego związki z klasztorem Karmelitów w Krakowie na Piasku, „Krak. Roczn. Arch.” T. 6: 2000 s. 41—9; Ożóg K., Kościół krakowski w czasach błogosławionego Stanisława Kazimierczyka, w: Święty Stanisław Kazimierczyk (1433—1489). Postać — środowisko — kultura — dziedzictwo, Red. K. Łatak, Kr. 2010 s. 177—8, 180; Sczaniecki P., Świętosław Milczący, w: Felix Saeculum Cracoviae… s. 133—7; Sroka S. A., Kartuzi w Lechnicy i ich kontakty z Krakowem, w: Kartuzi. Teksty, książki, biblioteki, Red. S. Lorenz, E. Potkowski, W. 1999 s. 141; Sułecki S., Księgozbiór klasztoru karmelitów na Piasku w Krakowie, Kr. 2014 s. 16, 22, 73—5, 78—83, 101, 103, 105—8, 110—12, 114, 117, 119, 125, 308—9, 314, 316—17, 319, 321—4, 327—9, 331—3; tenże, Oprawy książkowe w zbiorach klasztoru oo. Karmelitów na Piasku w Krakowie, w: Tegumentologia polska dzisiaj, Red. A. Wagner, Tor. 2015; Szetelnicki W., Ikonografia błogosławionego Stanisława Kazimierczyka w czasach staropolskich, w: Święty Stanisław Kazimierczyk… s. 46, 68, 71; Wiśniewski J., Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Olkuskiem, Marjówka 1935 s. 450—1; Zawadzki R. M., Mistrz Jan z Kęt i „szczęśliwy wiek Krakowa”, w: Felix Saeculum Cracoviae… s. 60, 63—4, 67; — Corpus Inscriptionum Pol., VIII z. 2; Sprawozdanie z poszukiwań na Węgrzech dokonanych w ramach Akademii Umiejętności, Kr. 1919 s. 262; — Arch. Bazyliki Mariackiej w Kr.: rkp. CXL, CCXXVII/I; Arch. Kurii Metropolitalnej w Kr.: AV 23 s. 299; Arch. Narod. w Kr.: rkp. 3387 s. 20—1, 57; B. Jag.: rkp. 138 k. 571; — Informacje Krystyny Jelonek-Litewki, Krzysztofa Ożoga i Szymona Sułeckiego z Kr.
Elżbieta Knapek