Chołodecki Białynia Tomasz (1813–1880), powstaniec, spiskowiec i więzień polityczny. Urodził się 21 XII z ojca Kajetana Dominika, dzierżawcy Bednarowa w cyrkule stanisławowskim, i z matki Tekli Mitraszewskiej. Do gimnazjum uczęszczał w Brzeżanach, a następnie kształcił się u jezuitów w Tarnopolu. W roku 1831 jako uczeń retoryki umknął za kordon i wstąpił do 2. pułku ułanów w korpusie gen. Dwernickiego, poczem uczestniczył we wszystkich bitwach tego korpusu, począwszy od Stoczka aż do Boremla. W tej ostatniej został ranny i dostał się do niewoli. Wyleczony, wrócił do kraju, a pragnąc zdobyć sobie samoistny kawałek chleba, wstąpił na praktykę u mandatariusza w Gwoźdźcu Starym. Nie mając jednak skłonności do służby urzędniczej, poświęcił się zawodowi gorzelnianemu. Po uzyskaniu odpowiedniej kwalifikacji zajmował się instalacją i rekonstrukcją gorzelń w dobrach Cabogowej w Biłce Szlacheckiej, następnie w kluczu narajowskim Potockich, wreszcie w majątku Alojzego Cikowskiego w Biłce obok Przemyślan. W okresie spisków politycznych należał Ch. do gorących zwolenników związku, założonego przez wysłannika Centralizacji Tow. Demokratycznego Roberta Chmielewskiego, wskutek czego poddano go pod ścisły nadzór policyjny. To go jednak nie odstraszyło od dalszych prac spiskowych. W r. 1845 stał się nieodstępnym towarzyszem Teofila Wiśniowskiego, działającego z ramienia Pol. Tow. Demokr. w cyrkule złoczowskim i brzeżańskim. Z Zarudzia, gdzie było główne ognisko narad spiskowych, wyruszył Ch. 21 II 1846 pod Narajów w myśl planu powstańczego, ułożonego przez Wiśniowskiego. W starciu z huzarami pod karczmą »Krągłą« wziął czynny udział jako dowódca jednego z plutonów, idących na zdobycie Narajowa. Gdy spiskowców doszła wiadomość o odwołaniu wybuchu powstania na zachodzie, znalazł się Ch. w Kudynowcach u swego kuzyna, za którego protekcją udał się do Złoczowa, aby uzyskać legalny paszport u tamtejszego starosty. Tu jednak został aresztowany i odstawiony do sądu kryminalnego we Lwowie. Rozpoczęło się śledztwo, trwające od 23 III do 12 VII 1846, zakończone wyrokiem pierwszej instancji, skazującym 25 uczestników tzw. wyprawy narajowskiej na karę śmierci przez powieszenie. Decyzją najwyższego trybunału w Wiedniu z 1 VII 1847 został pierwotny wyrok Ch-mu złagodzony na 15 lat więzienia na Spielbergu. Pamiętny dzień 23 marca następnego roku, zwanego »wiosną ludów«, otworzył drzwi więzienia skazańcom. Ch. przybył do Lwowa, gdzie znalazł naprzód zajęcie w zarządzie dóbr hr. Potockich, następnie jako administrator majątku w Brzózie Stadnickiej pod Żołynią, wreszcie jako dyrektor cukrowni w Rytwianach obok Staszowa w Królestwie Polskim. Tutaj zastały go wypadki 1863 r. Wziął udział w miejscowej organizacji, a nawet z bronią w ręku walczył w bitwie pod Staszowem. Wydobywszy się cudem z rosyjskiego więzienia, wrócił do Lwowa i żył z emerytury i ubocznego zarobku w miejskiej kontroli opłat akcyzowych. W r. 1878 w czasie manifestacji na cześć posła Ottona Hausnera we Lwowie, zwalczanej ostro przez rząd austriacki, został Ch. ranny trzykrotnie cięciem szabli w głowę. Odtąd nie odzyskał zdrowia. Umarł 17 VII 1880, pozostawiając wdowę Annę z Madeyskich i dwoje dzieci.
Kunaszowski H., Życiorysy, 12; Stebelski, Proces kryminalny T. Wiśniowskiego i tow. o zbrodnię stanu, Lw. 1909, 57, 181–3; Chołodecki J. B., Przyczynek do dziejów wyprawy na Narajów, Lw. 1910; tenże, Białynia Chołodeccy, Lw. 1911, 72–93.
Justyn Sokulski