Czarnocki Wiktor (1886–1925), major W. P., działacz niepodległościowy, komendant naczelny P. O. W. na Ukrainie (K. N. 3). Syn Stanisława i Zofii z Przygodzkich. Ur. 23 V w majątku Naczy w pow. słuckim, w Mińszczyźnie. Kształcił się w Żytomierzu. Uzyskawszy maturę w r. 1907, poświęcił się naukom rolniczym, zamierzając osiąść na roli. Studia akademickie rozpoczął w Wyższej Szkole Agronomicznej w Wiedniu (do r. 1910), a kontynuował w Akademii Razumowskiej w Petersburgu, gdzie w r. 1914 otrzymał dyplom inżyniera-agronoma. Następnie prowadził roboty melioracyjne na Podolu i Wołyniu. W tymże czasie w l. 1912/3 odbył służbę wojskową rosyjską, przechodząc do rezerwy w randze chorążego artylerii konnej. Jako uczeń gimnazjum żytomierskiego uczestniczył w pracach oświatowych, a w Wiedniu brał udział w życiu społecznym i politycznym polskiej młodzieży akademickiej. W r. 1912 wstąpił do powstałych na Ukrainie organizacji strzeleckich. Z wybuchem wojny światowej powołany w lipcu 1914 jako oficer rezerwy do służby czynnej, walczył na froncie przeciwaustriackim w Galicji i w Królestwie. Trzykrotnie ranny (m. i. w czasie odwrotu spod Przemyśla), siedmiokrotnie odznaczony dekoracjami bojowymi, awansował stopniowo aż do kapitana (wrzesień 1917). W końcu r. 1917, w czasie kuracji po ciężkich ranach na Kaukazie, rozpoczął organizować oddziały polskie, późniejszą brygadę polskiej kaukaskiej dywizji. Jednocześnie do września r. 1918 był prezesem Związku Wojskowych Polaków na Grupach Wód Mineralnych oraz założycielem tamtejszej P. O. W., do której wstąpił w sierpniu r. 1918 w Kijowie. W dziejach tej organizacji odegrał doniosłą rolę jako jeden z wybitniejszych oficerów i działaczy, zwłaszcza w dziedzinie konsolidacji niepodległościowego ruchu polskiego, przeżywającego wtedy swój wyjątkowo ciężki kryzys. Był pełnomocnikiem Naczelnej Komendy P. O. W. K. N. 3 na cały Kaukaz oraz polskiej centrali wojskowej w Tyflisie. Rozwinął wtedy niezwykłą energię i stał się kierownikiem całej akcji wojskowej polskiej na tym terenie. Osiadłszy w Piatigorsku, został tu przez polskie organizacje społeczne powołany na stanowisko tzw. komisarza dla spraw polskich w miejscowym komitecie wykonawczym. Na tym stanowisku położył wielkie zasługi, ułatwiając wielu partiom Polaków powrót do kraju. Po przewrocie bolszewickim uwięziony i skazany na śmierć, ocalenie swe zawdzięczał wiernym żołnierzom polskim, którzy ułatwili mu ucieczkę. We wrześniu r. 1918 wysłany przez ówczesną Komendę Naczelną P. O. W. w Kijowie (N. 3) do Zwiahla z zadaniem zorganizowania okręgu P. O. W. i przygotowania akcji partyzanckiej i dywersyjnej przeciwniemieckiej, przystąpił do pracy w momencie przełomowym. Z licznych rozbitków Korpusów Polskich na Wschodzie stworzył w rejonie Korostenia, Uszomierza i Zwiahla silną organizację wojskową, którą następnie zmobilizował. Na czele oddziału partyzanckiego rozpoczął w listopadzie r. 1918 akcję zbrojną i zdołał rozbroić szereg garnizonów niemieckich na Wołyniu. W drodze na zarządzoną przez komendanta K. N. 3 kpt. Lisa-Kulę koncentrację oddziałów polskich w grudniu natrafił na opanowujące obszary Wołynia wojska ukraińskie; Ukraińcy osaczyli przeważającymi siłami jego oddziałek, zmuszając do rozpuszczenia go w lasach. Z garścią zaledwie udało mu się przedrzeć przez kordon sprzyjających Ukraińcom Niemców na wyzwolone już z najazdu ziemie polskie. Przyjęty w Warszawie do wojska polskiego, został po kilku dniach wysłany w tajemnej misji do Kijowa, aby objąć tam po Lisie-Kuli stanowisko komendanta naczelnego P. O. W. na Ukrainie i zorganizować wywiad oraz akcję dywersyjną na tyłach rosyjskich wojsk bolszewickich. Z powodu zdekonspirowania w sierpniu r. 1919 odwołany, wrócił do Warszawy. Odtąd jako znawca spraw i stosunków ukraińskich używany był do wielu doniosłych prac o pierwszorzędnym znaczeniu politycznym. On to był pierwszym łącznikiem pomiędzy Józefem Piłsudskim a atamanem Petlurą. Od września do grudnia r. 1919 sprawował stałą funkcję oficera łącznikowego polskiego Naczelnego Dowództwa przy szefie sztabu generalnego Głównej Komendy wojsk ukraińskich w Kamieńcu Podolskim, a następnie jako kapitan Sztabu Generalnego (mianowany w marcu r. 1920) po zdecydowaniu już akcji wojennej na Ukrainie był do kwietnia r. 1920 oficerem łącznikowym przy atamanie głównym wojsk ukraińskich Petlurze. W kwietniu r. 1920 został szefem sekcji politycznej w sztabie ścisłym Naczelnego Wodza. W jego rękach koncentrowały się w tym czasie nici spraw wojskowych i politycznych polsko-ukraińskich. Po wojnie pełnił różne odpowiedzialne funkcje w oddziale II Naczelnego Dowództwa jako wyjątkowy znawca Ukrainy i wytrawny polityk. Był przez pewien czas kierownikiem referatu narodowościowego Ministerstwa Spraw Wojskowych. W czerwcu r. 1922 awansował na majora, a po ukończeniu w r. 1924 Wyższej Szkoły Wojennej jako oficer dyplomowany przeniesiony został do Korpusu Ochrony Pogranicza, w którym został szefem Oddziału II. Na tym stanowisku zmarł w Warszawie 20 X 1925. Pochowany został na cmentarzu powązkowskim. Prócz licznych odznaczeń bojowych rosyjskich posiadał krzyż virtuti militari 5 kl. i 2-krotny krzyż walecznych; po śmierci otrzymał ponadto krzyż niepodległości z mieczami.
Mat. biogr. w Archiwum Dokumentów Oficerskich w Wojskowym Biurze Historycznym oraz w aktach Kapituły V. M. i Komitetu Krzyża i Medalu Niepodległości. Ponadto Encykl. Wojsk. II 26–7 oraz nekrologi we współczesnej prasie m. in. Godlewski M., Ś. p. W. C. w jednodniówce »Korpus Ochrony Pogranicza«, W. 1925, 31–2 (tu portret.).
Stefan Pomarański