Świrski Władysław Jan, pseud.: Bonawentura, Romuald, Ryszard, Ryś, W.Ś., krypt. 471 (1894–1971), prawnik, publicysta, działacz polityczny.
Ur. 6 VI w Zbarażu (wg C. Partacza w Berezowicy koło Tarnopola), był synem Kazimierza, zarządcy dóbr ziemskich, i Barbary z Żylewiczów. Miał młodszych braci, Kazimierza Bolesława i Mieczysława.
Od r. 1906 uczył się Ś. w I Wyższym Gimnazjum w Tarnopolu. Należał tam do tajnej organizacji uczniowskiej «Teka». Po zdaniu w r. 1914 matury z odznaczeniem wyjechał w r. 1915 na Ukrainę i t.r. został przyjęty do Koła Braterskiego Związku Młodzieży Polskiej «Zet» w Kijowie; agitował wśród młodzieży narodowej za zmianą orientacji antyrosyjskiej na antyniemiecką. Podjął studia ekonomiczne na uniw. w Charkowie, po czym kontynuował je w Kijowie. Działał w Polskim Komitecie Obywatelskim oraz współredagował pismo „Robotnik Polski”. Po obaleniu caratu uczestniczył w 2. poł. r. 1917 w organizowaniu polskich oddziałów wojskowych na Ukrainie i jako ochotnik wstąpił do II Korpusu. Gdy w lutym 1918 część Polskiego Korpusu Posiłkowego przebiła się przez front pod Rarańczą, udał się do Moskwy, by poinformować o tym oraz o stanie Korpusu przebywającego tam Stanisława Grabskiego, członka Rady Polskiej Zjednoczenia Międzypartyjnego; następnie razem z nim wrócił na Ukrainę. Jesienią t.r. przybył do Warszawy, gdzie włączył się w działalność powstałego pod koniec wojny Narodowego Zjednoczenia Młodzieży Akademickiej i redagował jego organ „Zjednoczenie”. W Bibliotece Podręcznej „Zorzy” (S. 1, 1918 nr 9) opublikował broszurę pt. Wrogowie narodu polskiego – Niemcy i Żydzi. W r. 1919 został członkiem Związku Ludowo-Narodowego (ZLN). Na początku r. 1920 zgłosił się ochotniczo do WP i wziął udział w wojnie polsko-sowieckiej. Po demobilizacji w listopadzie t.r. przeniósł się do Krakowa i podjął studia na Wydz. Prawa UJ. Zainicjował powołanie w Krakowie oddziału Narodowego Zjednoczenia Młodzieży Akademickiej.
W okresie plebiscytu na Górnym Śląsku (20 III 1921) i trzeciego powstania śląskiego (2/3 V – 5 VII 1921) Ś. z ramienia Akademickiego Komitetu Obrony Śląska wchodził w skład kierowanego przez Włodzimierza Tetmajera Komitetu Obrony Śląska, powołanego w Krakowie przez Radę Miasta. We wrześniu 1921 otrzymał na UJ absolutorium, a 8 IV 1922 uzyskał doktorat. Dn. 3 XI t.r. został członkiem redakcji związanego z ZLN tygodnika „Wieniec i Pszczółka” i do końca r. 1925 był jego redaktorem odpowiedzialnym. Uczestniczył 2 XII t.r. w powołaniu w Krakowie Związku Dziennikarzy Polskich o charakterze narodowym i wszedł w skład jego zarządu. Opublikował artykuł Roman Dmowski o położeniu ekonomicznym Europy („Zorza’’ 1924 nr 9). Na zjeździe delegatów ZLN został wybrany 10 III 1924 na sekretarza Rady Dzielnicowej. Jednocześnie objął t.r. redakcję „Gońca Krakowskiego” i zmienił jego podtytuł z „Bezpartyjnego dziennika ilustrowanego” na „Narodowy dziennik ilustrowany”. Skupiając uwagę na polityce zagranicznej i ogólnej linii pisma, mniej interesował się aktualnościami o charakterze popularnym, przez co dziennik nie zdobył masowego odbiorcy (nakład nie przekroczył 3 tys. egzemplarzy). Dn. 1 II 1925 ustąpił z „Gońca Krakowskiego” i po miesiącu przeniósł się do Lwowa, gdzie objął redakcję tygodnika dla wsi „Ojczyzna”. Wszedł wówczas w skład zarządu miejscowego ZLN, a podczas obrad w Poznaniu tej partii 28 VI 1926 został członkiem Zarządu Głównego. Od r. 1925 był publicystą politycznym lwowskiego dziennika „Słowo Polskie”, redagowanego przez Grabskiego; przypisuje mu się też późniejsze przejęcie po Grabskim funkcji redaktora naczelnego. Był zwolennikiem linii Grabskiego, opozycyjnej wobec Romana Dmowskiego. T.r. opublikował na tych łamach (nr 325) Warunki skutecznej działalności rządowej. Po przejęciu pod koniec r. 1927 „Słowa Polskiego” przez «Zespół Stu», reprezentujący we Lwowie Obóz Wielkiej Polski, doprowadził do uruchomienia 8 I 1928 nowego organu ZLN, „Sztandar Polski. Tygodnik Polityczny”; firmował go jako wydawca i z Klaudiuszem Hrabykiem redagował, ale już w marcu t.r. pismo upadło. Jako reprezentant ZLN wszedł w skład, obok Stanisława Głąbińskiego i Jana Opieńskiego, powstałego 4 I 1928 Komitetu Organizacyjnego Bloku Katolicko-Narodowego; na jego liście (nr 24) kandydował z szóstego miejsca w marcowych wyborach do Sejmu, ale mandatu nie zdobył. Dn. 1 III t.r., w ramach działań policji wymierzonych w działaczy narodowych, w mieszkaniu Ś-ego przeprowadzono rewizję, podczas której znaleziono kastety; sądzony 27 IV za nielegalne posiadanie broni, został uniewinniony. T.r. ukazała się pod jego redakcją praca zbiorowa Rola Małopolski Wschodniej w odbudowie Polski (Lw.).
Po rozwiązaniu w październiku 1928 ZLN i powołaniu Stronnictwa Narodowego (SN) Ś. wszedł do jego zarządu powiatowego. Przyczynił się do przekształcenia 15 III 1929 dziennika „Lwowski Kurier Poranny” w organ Stronnictwa i po kilku dniach został jego redaktorem naczelnym oraz głównym publicystą politycznym. Równocześnie był lwowskim korespondentem „Kuriera Poznańskiego” i współpracował z warszawską „Myślą Narodową”. Po wystąpieniach studentów na początku czerwca t.r. policja przeprowadziła w nocy z 6 na 7 VI rewizję u Ś-ego i innych działaczy narodowych w poszukiwaniu podburzających ulotek. W wyborach parlamentarnych w r. 1930 kandydował Ś. na posła w okręgu tarnopolskim na pierwszym miejscu „Listy nr 4” (SN, Polskie Stronnictwo Chłopskie i Polskie Stronnictwo Ludowe «Piast»). W drodze na spotkanie przedwyborcze został 26 X t.r. pod Borszczowem napadnięty, pobity i ograbiony (nadzwycz. wydanie „Lwow. Kur. Porannego” z opisem tego zdarzenia zostało skonfiskowane); ostatecznie mandatu nie zdobył. Dn. 1 XII zmienił tytuł dziennika na „Kurier Lwowski”, ale już w tym miesiącu odszedł ze stanowiska redaktora naczelnego, choć pozostał członkiem redakcji. W l. 1932–3 wydawał we Lwowie dwutygodnik „Kurier Ludowy”, redagowany przez Kazimierza Turzańskiego. Na walnym zgromadzeniu Syndykatu Dziennikarzy Lwowskich wybrano Ś-ego 19 II 1933 na jego wiceprezesa. Podczas akcji policji przeciw SN został 19 III t.r. z kilkudziesięcioma osobami aresztowany i uwięziony; zwolniono go 12 IV. W r. 1934 wszedł w skład zarządu dzielnicowego SN. Od 1 I 1934 do (sierpnia?) r.n. wydawał i redagował „Kurier Powszechny”, krakowską mutację „Kuriera Lwowskiego”. Wobec rozbieżności politycznych oraz pogarszającej się sytuacji finansowej „Kuriera Lwowskiego”, ustąpił 31 V 1934 ze stanowiska redaktora naczelnego i wydawcy pisma. Wrócił do redakcji po decyzji star. grodzkiego o przekazaniu gazety grupie secesjonistów ze Związku Młodzieży Narodowej, która opowiedziała się za współpracą z rządem. W związku z niewypłacalnością „Kuriera Lwowskiego”, dziennik znalazł się pod zarządem przymusowym, a w rezultacie został przez SN utracony. Ś., będący zwolennikiem demokracji parlamentarnej (wg Grabskiego pozostał «szczerym wyznawcą narodowych ideałów demokratycznych»), został z bratem Kazimierzem 31 V 1935 wykluczony ze Stronnictwa. Pracę redaktorską w „Kurierze Lwowskim” wtedy ostatecznie zakończył.
Od końca r. 1936, m.in. z Grabskim, Julianem Makarewiczem, Eugeniuszem Romerem i Franciszkiem Bujakiem, tworzył Ś. powstałe 28 II 1937 we Lwowie narodowo-kulturalne Zjednoczenie Polaków Ziemi Czerwieńskiej; został jego sekretarzem oraz współredaktorem wychodzącego we Lwowie dwutygodnika „Ziemia i Naród. Głos Ziemi Czerwieńskiej”. Wstąpił do powstałego 10 X 1937 Stronnictwa Pracy, a 18 VII r.n. Zarząd Główny tej partii mianował go mężem zaufania na Małopolskę Wschodnią. Został także prezesem Lwowskiej Chorągwi Związku Hallerczyków oraz filistrem honorowym Korporacji Akademickiej Cresovia Leopoliensis. Pracował w Izbie Rolniczej we Lwowie i badał zagadnienia gospodarki rolnej. Opublikował m.in. prace: Amortyzacja w rolnictwie (Lw. [b.r.w.]) oraz Współpraca zorganizowanego rolnictwa w kształtowaniu norm szacunkowych dla podatku dochodowego („Prace Ekon. Lwow. Izby Roln.” 1938 nr 5). W l. trzydziestych wygłaszał pogadanki w lwowskim radiu, w których obok porad praktycznych dla rolników omawiał zagadnienia ogólniejsze, m.in. strukturę gospodarki rolnej w Małopolsce, znaczenie uprzemysłowienia dla produkcji rolnej oraz problemy prawne wspólnot gruntowych (ostatni raz wystąpił 31 VIII 1939). Dn. 2 IV 1939 został członkiem Rady Sekretariatu Porozumiewawczego Polskich Organizacji Społecznych.
W r. 1939, po zajęciu Lwowa przez Armię Czerwoną, Ś. z bratem Kazimierzem uczestniczył w wydawaniu i redagowaniu konspiracyjnego tygodnika (początkowo bez tytułu, później pt. „Biuletyn”, a od 1 III 1940 – „Wytrwamy”). Politycznie był nadal związany ze Stronnictwem Pracy (krypt. Romb). Podczas okupacji niemieckiej Lwowa przystąpił do ZWZ/AK; w l. 1942–3 był zastępcą mjr. Jerzego Neugebauera, szefa Wydz. Wojskowego (Oddz. VIII, potem IX Wojskowy) Sztabu Komendy Lwowskiego Obszaru ZWZ–AK oraz wchodził w skład referatu ds. ukraińskich Oddz. II Komendy Obszaru. Był też szefem ekspozytury Wydz. Wojskowego w Komendzie Okręgu I Lwów. Po scaleniu jesienią 1943 Biur Wojskowych z Administracją Zastępczą został zastępcą Okręgowego Delegata Rządu RP na Kraj Rejonu I Lwów; kierował Wydz. Rolnictwa (podlegały mu oddziały wyżywienia, przemysłu i handlu), prawdopodobnie redagował informacje Rejonu I, wydawane przez Delegaturę. Równocześnie był współorganizatorem i jednym z kierowników podziemnej grupy p.n. Konfederacja Ziemi Czerwieńskiej, bądź Konfederacja Ziem Kresowych. W jej imieniu kontynuował wydawanie pisma „Wytrwamy” (nie będącego organem Biura Informacji i Propagandy, ale kolportowanego przez żołnierzy AK), wychodzącego także po ponownym zajęciu Lwowa przez Armię Czerwoną, do początku r. 1946. Z okresu wojny pochodzą dwa opracowania Ś-ego: Zagadnienie ukraińskie oraz Ogólny zarys projektu odbudowy Ziemi Czerwieńskiej i normowanie jej stosunków wewnętrznych niezbędnych w działaniach wojennych i okupacyjnych w latach 1930–1943 (AAN, Delegatura Rządu RP na Kraj, Praca Eta, sygn. 203/XV–5, Ryś, sygn. 203/XV–7 s. 47–51).
W sierpniu 1944 został Ś. aresztowany przez NKWD. Sądzony w procesie Lwowskiej Okręgowej Delegatury Rządu (16–22 I 1945) dowodził, że Delegatura walczyła z okupantem hitlerowskim; został 18 I 1945 skazany na dwadzieścia lat łagrów. Przewieziony do więzienia w Złoczowie, tworzył tam rękopiśmienną gazetkę. Wyrok odbywał w obozie karnym NKWD w miejscowości Potma w Mordwińskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republice Radzieckiej; brał udział w dokształcaniu więźniów, prowadził zaszyfrowany rejestr wydarzeń i danych o więźniach politycznych. Zwolniony w r. 1956, wrócił do Lwowa, a dzięki staraniom rodziny 7 XII t.r. przybył do Polski. Przywiózł z pomocą rodziny niemal całe Archiwum Wydz. Wojskowego Sztabu Komendy Obszaru 3 AK we Lwowie i Okręgowej Delegatury Rządu.
Ś. zamieszkał we Wrocławiu. Działał w nowo utworzonym Ogólnopolskim Komitecie Pomocy Repatriantom przy PCK i zaangażował się w poszukiwanie osób zaginionych w ZSRR. Przyjęty w r. 1957 do Stow. Dziennikarzy Polskich, współpracował z Krajową Agencją Informacyjną. W kwietniu 1958 podjął działalność w Tow. Łączności z Wychodźcami «Polonia» (od r. 1959 Tow. Łączności z Polonią Zagraniczną «Polonia»). We współpracy z Inst. Śląskim w Opolu oraz Józefem Chałasińskim i Janem Szczepańskim prowadził od początku l. sześćdziesiątych badania socjologiczne i demograficzne na Dolnym Śląsku, zwłaszcza na Opolszczyźnie. Opublikował w Inst. Śląskim pracę Nowa społeczność wsi Grzybowice (Opole 1965), przedstawiającą społeczność przesiedleńców w jednej z wiosek Opolszczyzny, oraz ogłosił rozprawę Geneza i rozwój wiejskich społeczności lokalnych na Ziemiach Zachodnich („Roczniki Socjologii Wsi” T. 6: 1965). W maszynopisie pozostawił obszerny zbiór ankiet z badań terenowych. Działał w l. sześćdziesiątych we wrocławskim oddz. Polskiego Tow. Ludoznawczego, gdzie pełnił funkcję przewodniczącego komisji rewizyjnej, a potem prezesa. Archiwum ze Lwowa przekazał w r. 1968 Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Zmarł 15 II 1971 we Wrocławiu, został pochowany na cmentarzu komunalnym przy ul. Grabiszyńskiej.
Ś. był dwukrotnie żonaty. Pierwsze małżeństwo z Adrianną Moszczyńską zawarł w r. 1919 w Warszawie. W czasie okupacji ożenił się ponownie ze współpracowniczką z konspiracji, Rozalią Żylewicz (1905–1982), która aresztowana przez NKWD w maju 1945 we Lwowie, przebywała do r. 1954 na zesłaniu w miasteczku Tajszet w obwodzie irkuckim, a w r. 1956 przyjechała ze Ś-m do Polski. Oba małżeństwa Ś-ego były bezdzietne.
Brat Ś-ego, Kazimierz Bolesław, pseud.: Brat, Tadeusz, Tytus, krypt. 873, przybrane nazwisko Bronisław Malinowski (1898–1975), żołnierz II Korpusu na Ukrainie, dr praw, od ok. r. 1930 adwokat w Tarnopolu, członek tamtejszego ZLN, potem SN (prezes zarządu pow.), po r. 1937 prezes związanego ze Stronnictwem Pracy tarnopolskiego oddz. Chrześcijańskiego Zjednoczenia Zawodowego «Praca Polska», był od wiosny 1942 szefem ekspozytury (Rejon III – Tarnopol) Wydz. Wojskowego Komendy Lwowskiego Obszaru ZWZ–AK; aresztowany w marcu (lub kwietniu) 1945 przez NKWD i deportowany do Republiki Karelii, został zwolniony w sierpniu 1948, po czym repatriował się do Polski i zamieszkał we Wrocławiu, gdzie pracował jako adwokat. Drugi brat Mieczysław (1913–2008), lekarz, brał udział w kampanii wrześniowej 1939 r., następnie był łącznikiem w AK i uczestnikiem powstania warszawskiego 1944 r., a we wrześniu t.r. został wywieziony na roboty do Niemiec; po wojnie pracował społecznie w brytyjskiej strefie okupacyjnej w Zjednoczeniu Polskim i był prezesem Związku Lekarzy Polskich; w r. 1950 osiadł w USA, gdzie w Chicago prowadził praktykę lekarską i wspierał finansowo instytucje oraz inicjatywy polonijne, m.in. budowę pomnika Mikołaja Kopernika.
Chojnacki W., Bibliografia polskich publikacji podziemnych wydanych pod rządami komunistycznymi 1939–1941 i 1944–1953, W. 1996; Inwentarz rękopisów Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. T. 13: Rękopisy 16501–800, Wr. 1993 s. IV, V, 83–99; Mazur G., Węgierski J., Konspiracja lwowska. Słownik biograficzny, Kat. 1997 (fot.); – Biedrzycka A., Kalendarium Lwowa 1918–1939, Kr. 2012; Częścik Ł., Władysław Świrski i jego zbiór oryginalnych materiałów okupacyjnych z Obszaru 3 AK Lwów 1942–1944, „Czas. Zakł. Narod. im. Ossolińskich” 1992 z. 1 s. 249–54; Grabowski W., Delegatura Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj 1940–1945, W. 1995; tenże, Polska tajna Administracja Cywilna 1940–1945, W. 2003; Hryciuk G., Polacy we Lwowie 1939–1941. Życie codzienne, Ł. 2000; Jarowiecki J., Dzieje prasy polskiej we Lwowie do 1945 roku, Kr.–Wr. 2008; Kącka B., Stępień S., Repatriacja ludności polskiej z ZSSR 1955–1959, W. 1994 (błędnie: Świderski); Kulińska L., Dzieje Komitetu Ziem Wschodnich na tle losów ludności polskich kresów w latach 1943–1947, Kr. 2002; Maj E., Komunikowanie polityczne Narodowej Demokracji 1918–1939, L. 2010; taż, Związek Ludowo-Narodowy 1919–1928, L. 2000; Mazur G., Biuro Informacji i Propagandy SZP–ZWZ–AK 1939–1945, W. 1987; tenże, Życie polityczne polskiego Lwowa 1918–1939, Kr. 2007; Mazur G. i in., Kronika 2350 wojny i okupacji Lwowa. 1 IX 1939 – 5 II 1946, Kat. 2007; Paczkowski A., Prasa polska w latach 1918–1939, W. 1980; Partacz C., Kwestia ukraińska w polityce polskiego rządu na uchodźstwie i jego ekspozytury w Kraju (1939–1945), Koszalin 2001; tenże, Władysława Świrskiego wizja stosunków polsko-ukraińskich, w: Działalność nacjonalistów ukraińskich na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej, W. 2010; Prasa Narodowej Demokracji. Prasa lokalna, regionalna środowiskowa, Red. E. Maj, A. Dawidowicz, L. 2012 IV; Prasa Narodowej Demokracji 1886–1939, Red. ciż, L. 2010; Wątor A., W okupowanym Lwowie, w: Studia z dziejów Polski i Europy w XIX i XX w. Księga dedykowana profesorowi Piotrowi Wandyczowi, Gorzów Wpol. 2004 s. 43–52; Węgierski J., Lwowska konspiracja narodowa i katolicka 1939–1947, Kr. 1994; tenże, Lwów pod okupacją sowiecką 1939–1941, W. 1991; tenże, W lwowskiej Armii Krajowej, W. 1989; Wojdyło W., Stanisław Grabski (1871–1949), Tor. 2004; Wójcik E., Organizacja i działalność lwowskiej Spółki Wydawniczej Słowa Polskiego (1895–1938), „Roczn. Hist. Prasy Pol.” T. 17: 2014 z. 1; Wrona G., Lwowsko-krakowski „Kurier Powszechny” (1934–1935) w systemie lokalnego nadzoru prasowego, w: Kraków – Lwów. Książki, czasopisma, biblioteki XIX i XX wieku, Red. H. Kosętka i in., Kr. 2011 X; – Grabski S., Pamiętniki, Oprac. W. Stankiewicz, W. 1989 II; Hrabyk K., Wspomnienia, „Kwart. Hist. Prasy Pol.” 1969 z. 3 s. 293–4, 405–6, 408, 415, 421, 1970 z. 3 s. 428–30, z. 4 s. 557–9, 565–6, 569–70, 1971 z. 1 s. 76, z. 2 s. 223, z. 4 s. 497–502; Kwestia ukraińska i eksterminacja ludności polskiej w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Polskiego Państwa Podziemnego 1942–1944, Oprac. L. Kulińska, A. Roliński, Kr. 2004; Sprawozdanie Dyrekcji Wyższego Gimnazjum I. z językiem wykładowym polskim w Tarnopolu za r. szk. 1909, Tarnopol 1909 s. 64; toż za r. szk. 1911, Tarnopol 1911 s. 112; toż za r. szk. 1912, Tarnopol 1912 s. 68; toż za r. szk. 1913, Tarnopol 1913 s. 75; toż za r. szk. 1914, Tarnopol 1914 s. 90; Żygulski K., Jestem z Lwowskiego etapu...,W. 1994; – „Dzien. Pol.” 1937 nr 153, 244, 321, 336, 1938 nr 3, 38, 140, 183, 209, 290, 1939 nr 237–238; „Lwow. Kur. Poranny” 1930 nr 325, 332, 336; „Pol. Korporacje Akad. Biul. Zarządu Stow. Filistrów Pol. Korporacji Akad. w W.” 1996 z. 11 s. 88; „Ziemia i Naród. Głos Ziemi Czerwińskiej” 1939 nr 8; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1971: „Lud” nr 26 (K. Wypych), „Przegl. Zachodni” z. 3 s. 249–50 (K. Żygulski), „Przekrój” nr 1353, „Tyg. Powsz.” nr 26; – Arch. UJ: sygn. S II 298c (1920–1), S II–522; – Mater. w posiadaniu rodziny: Dok. osobiste, mszp. prac i in.; – Informacje bratanka, Władysława Wiesława Świrskiego z Wr., przyrodniej siostry, Janiny Świrskiej-Kalinowskiej, oraz Heleny Wiórkiewicz z W.
Alicja Pacholczykowa