INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Adam Lew Sołtan      Portret Adama Sołtana - fotografia z gdańskiego atelier Flotwella - na odwrocie dedykacja dla Józefa Kraszewskiego - w zbiorach Bibilioteki Narodowej w Warszawie - źródło kopii cyfrowej: POLONA.pl - retusz PPB

Adam Lew Sołtan  

 
 
1824-01-30 - 1901-02-06
Biogram został opublikowany w latach 2000-2001 w XL tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Sołtan Adam Lew (1824–1901), ziemianin, powstaniec 1863 r., bibliofil. Ur. 30 I w Zdzięciole, był synem Adama (zob.) i Idalii z Pociejów, starszym bratem Michała (zob.).

Od r. 1831, po emigracji ojca zaangażowanego w powstanie listopadowe, S. wraz z braćmi wychowywał się u dziadka Stanisława Sołtana (zob.) w Rydze. W r. 1835, na mocy ukazu cara Mikołaja I, został zabrany rodzinie i przymusowo oddany do moskiewskiego Korpusu Kadetów, gdzie pozbawiono go jakichkolwiek kontaktów z bliskimi i poddano rusyfikacji. Dopiero po ukończeniu korpusu i odbyciu obowiązkowej służby wojskowej pozwolono mu ok. r. 1848 wziąć dymisję i objąć odziedziczony po matce majątek Terebieżów (Cierebieżów) nad Horyniem na Polesiu, liczący 8 tys. dziesięcin. Sprzedał go w r. 1856 Cezarowi Olszy i wyjechał do Prus. Jeszcze w grudniu 1852 spotkał się w Warszawie z serdecznym przyjacielem ojca – Zygmuntem Krasińskim; z samym ojcem zobaczył się dopiero po 27 latach rozstania w Berlinie w r. 1857. Gościł wówczas w Waplewie, niedaleko Malborka, u siostry Marii, żony Alfonsa Sierakowskiego (zob.).

W r. 1863 uczestniczył S. w walkach powstańczych na Wołyniu. W okolicach Stolinia, należącego do jego brata Aleksandra, zetknął się z Romualdem Trauguttem (wydarzenia te wzmiankuje S. w swym Wspomnieniu o Krzysztofie Szczycie, w: Z. Krasiński, Listy do Adama Sołtana). W poł. czerwca t.r., na czele ponad trzystuosobowego oddziału walczył S. w okolicach Dubna; przesuwając się w kierunku Mozyrza, oddział ten został zaatakowany i rozbity przez wojska rosyjskie. Dalsze losy S-a w powstaniu styczniowym nie są jasne. W listopadzie t.r. był już w Brodach, skąd, by uniknąć deportacji do Rosji, wyjechał do Drezna. Tam zaprzyjaźnił się z Józefem Ignacym Kraszewskim. Wiosną 1864, będąc we Florencji, poznał i wsparł finansowo Teofila Lenartowicza. Uzyskał w tym czasie obywatelstwo francuskie, ale osiadł w Prusach, mieszkając na przemian u siostry w Waplewie oraz w Poznaniu. W r. 1864 rozpoczął regularną korespondencję z Kraszewskim (w B. Jag. zachowało się 768 listów z l. 1864–87). Zasługą S-a było zainteresowanie pisarza problematyką Pomorza Nadwiślańskiego (informacje z korespondencji wykorzystywał Kraszewski w „Rachunkach” i „Tygodniu” drezdeńskim) oraz uzyskanie jego poparcia dla inicjatyw inteligencji polskiej na Pomorzu, polegających przede wszystkim na szerzeniu oświaty wśród ludu. We wrześniu 1867 Kraszewski odwiedził Waplewo, a S-owi zadedykował tom „Rachunków” z tego roku (P. 1868). Niebawem S. ukończył kopiowanie listów Zygmunta Krasińskiego do swego ojca, dodając do nich objaśnienia. Ów materiał, przesłany Kraszewskiemu do Drezna z końcem maja 1868, miał być mu pomocny w napisaniu obszernej biografii poety, do czego w końcu nie doszło. Z Waplewa pisywał S. korespondencje m.in. do „Dziennika Poznańskiego”, „Tygodnika Wielkopolskiego”, „Gazety Toruńskiej”, której był akcjonariuszem, a także do „Tygodnia”. Interesował się pracami nad szerzeniem świadomości narodowej na Pomorzu Nadwiślańskim, m.in. działalnością Tow. Rozpowszechniania Książek Ludowych, w ramach którego miał zostać jednym z «powiatowych księgarzy» oraz Tow. Moralnych Interesów Ludu Polskiego, które powstało w Toruniu w r. 1869. S. bowiem, w tym czasie przeciwnik politycznych demonstracji i spisków, do rozwoju oświaty przykładał szczególną wagę.

S. żywo reagował na sytuację polityczną w Europie na przełomie l. sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Zagrożenie dla Polski widział nie tylko ze strony Rosji, ale przede wszystkim Prus, zwłaszcza po wygranych przez nie wojnach z Austrią w r. 1866 i Francją w l. 1870–1. Jego nakładem ukazała się broszura: Austria ocalić się może (Drezno 1868). Po klęsce Francji, mając obywatelstwo francuskie, pisał do Kraszewskiego: «wolę być Francuzem, a dziś bardziej jak kiedykolwiek; oni cierpią, więc zostanę ich obywatelem i nadal» (14 II 1871). Gotów był nawet na opuszczenie Prus. Zapewne w czasie wojny prusko-francuskiej S. rozpoczął współpracę z wywiadem francuskim, zwerbowany doń przez Kraszewskiego. Zbierał materiały dotyczące przygotowań wojskowych Prus i pomagał w zorganizowaniu siatki wywiadowczej na terenie zaboru pruskiego, a nawet w samych Niemczech. W tym celu wyjeżdżał do Poznania i Berlina. Zimą 1876 odwiedził chorego Kraszewskiego w Dreźnie.

Troskliwie opiekował się S. biblioteką dworską w Waplewie (prace biblioteczne rozpoczął w r. 1866), zbiorami sztuki i rodzinnymi pamiątkami Sierakowskich, Sołtanów oraz Pociejów. Uporządkował księgozbiór, liczący ok. r. 1881 ponad 10 tys. tomów i sporządził do niego alfabetyczny katalog kartkowy. Biblioteka w Waplewie stała się jedną z największych polskich bibliotek prywatnych na tym terenie (w czasie drugiej wojny światowej uległa rozproszeniu). Z Prus Wschodnich zwracano się do S-a z prośbą o pomoc w założeniu bibliotek polskich. Ze zbiorami waplewskimi zapoznawał S. goszczących tam: Oskara Kolberga (we wrześniu 1875), Jana Matejkę, Stanisława Tarnowskiego i in. S. interesował się też historią swojej rodziny, poświęcił jej artykuły: Sołtanowie herbu Sołtan („Kronika żałobna rodzin wielkopolskich”, P. 1877), oraz Aleksander Sołtan, „consiliarius” i „cambellanus” Karola Zuchwałego, kawaler Złotego Runa („Litwa i Ruś” R. 2: 1913 z. 10–12). Był jednym z inicjatorów „Złotej księgi szlachty polskiej” Teodora Żychlińskiego, której wydanie wspierał finansowo. Przyczynił się do utworzenia Kółka Towarzyskiego Polskiego (1877) w Królewcu przy tamtejszym uniwersytecie.

Na wiadomość o aresztowaniu Kraszewskiego przez władze niemieckie, w czerwcu 1883 uciekł S. do Galicji, ale gdy policja nie wpadła na ślad jego powiązań z pisarzem, po pewnym czasie powrócił do Waplewa. W l. dziewięćdziesiątych odwiedzał Gdańsk. Interesował się historią miasta, a zwłaszcza postacią bpa Jana Dantyszka, do którego biografii zgromadził ciekawe dokumenty. W r. 1892 podarował Bibliotece AU w Krakowie zespół korespondencji i dokumentów odnoszący się do efemerycznego, tajnego «Rządu Narodowego» z r. 1877, który powstał w związku z wojną rosyjsko-turecką. Uchodził S. za «wzór szlachetności, uczynności, abnegacji; […] w rozmowie cięty, nieustępliwy i bezkompromisowy» (M. Wicherkiewiczowa), wyróżniał się «wybitnie polskimi cechami i nadzwyczajną bujnością myśli i uczuć», lubił polowania, «do Litwy tęsknił ustawicznie» („Gaz. Gdań.” 1901). Tragiczne dzieciństwo S-a i jego braci stało się motywem polskiej legendy martyrologicznej; Maria Konopnicka w przekonaniu, że S., by uwolnić się od służby w wojsku rosyjskim popełnił samobójstwo, nosiła się w r. 1888 z zamiarem literackiego przetworzenia jego losów. S zmarł 6 II 1901 w Waplewie i tam został 9 II pochowany.

S. nie był żonaty.

 

Portret S-a, pędzla L. Sy, znajdował się do r. 1939 w Waplewie; Fotografie S-a z ok. r. 1863 i 1866 w B. Jag.: sygn. I. F. 1079, I. F. 1080; – Estreicher w. XIX; Nowy Korbut, XII; Oracki, Słown. Warmii XIX i XX w.; Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, Gd. 1997 IV (M. Mroczko); Słown. Pracowników Książki Pol.; Żychliński, II 311, XXIV 208–9; Lewak-Więckowska, Zbiory B. Rap., Katalog; Rodziewicz K., Katalog zbioru obrazów […] hrabiów Sierakowskich w Waplewie (Prusy Zachodnie), P. 1879; – Aftanazy R., Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, Wr. 1992 II; Bieńkowski W., Oskar Kolberg w Królewcu w 1875 roku, w: Królewiec a Polska, Red. M. Biskup, W. Wrzesiński, Olsztyn 1993 s. 136; Bukowski A., Waplewo, Wr. 1989; Danek W., Publicystyka Józefa Ignacego Kraszewskiego w latach 1859–1872, Wr. 1957; Fabiani-Madeyska I., Odwiedziny Gdańska w XIX w., Gd. 1967; Fras Z., Suleja W., Poczet agentów polskich, Wr. 1995 s. 97–8; Galos A., Z dziejów stanowiska opinii polskiej wobec Mazur w XIX wieku, w: Prusy Wschodnie w polskiej opinii publicznej XIX i XX wieku, Olsztyn 1992 s. 17–18, 20, 23–4; Konieczny J., Ziemia chełmińska w świetle korespondencji z Pomorza do J. I. Kraszewskiego, „Roczn. Grudziądzki” T. 3: 1963 s. 97, 103–4, 108, 112; Kozłowski E., Generał Józef Hauke-Bosak 1834–1871, W. 1973; Sudolski Z., Korespondencja Zygmunta Krasińskiego. Studium monograficzne, W. 1968; Veritate et scientia. Księga pamiątkowa w 125-lecie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Red. A. Gąsiorowski, W.–P. 1982; Wróblewski J., Polskie biblioteki ludowe w zaborze pruskim na terenie Rzeszy Niemieckiej w latach 1843–1939, Olsztyn 1975 s. 47; Żmigrodzki J., Józef Bosak-Hauke, „Niepodległość” T. 8: 1933; – Borne A., Ślaska K., Wicherkiewiczowa M., Trzy pamiętniki pomorskie, Oprac. J. Borzyszkowski, Gd. 1982; Galicja w powstaniu styczniowym; Józef Ignacy Kraszewski. Teofil Lenartowicz. Korespondencja, [Oprac.] W. Danek, Wr. 1963; Kolberg O., Korespondencja, Wr. 1965 cz. 1; Konopnicka M., Korespondencja, Wr. 1971 I; Krasiński [Z.], Listy do Adama Sołtana, Oprac. Z. Sudolski, W. 1970; Kraszewski J. I., Listy do Adama i Joanny Miłaszewskich, rodziny Langie, Walerego Eljasza-Radzikowskiego, Oprac. W. Danek, Wr. 1966; Tarnowski S., Z wakacyj (Prusy Królewskie), Kr. 1894 II 275, 280–1; – Nekrologi z r. 1901: „Dzien. Pozn.” nr 32, 36; „Praca” nr 7; – B. Czart.: rkp. Ew. 1022 k. 523–523v., rkp. Ew. 1151 k. 83–84; B. Jag.: rkp. 6533 t. 73, rkp. 6534 t. 74; B. Kórn.: rkp. 1691; B. Narod.: rkp. 2674 k. 141–142, rkp. 8313 k. 5–10, rkp. 9611 t. 3 k. 135–44, rkp. 9637 t. 3 k. 136–43; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 1881 t. 2–4, rkp. 2064 t. 2, rkp. 2210 t. 13; Muz. Liter. im. A. Mickiewicza w W.: rkp. 223, 329 t. 10 k. 85.

Elżbieta Orman-Michta

 

 
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

 

Adam Ludwik Michał Sołtan

1792-07-02 - 1863-02-07 pułkownik WP
 

Michał Sołtan

1830-06-25 - 1893-01-12 powstaniec styczniowy
 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Antoni Jan Ludwiczak

1878-05-16 - 1942-06-17
ksiądz
 

Włodzimierz Stebelski

1848-08-31 - 1891-12-22
poeta
 

Mieczysław Marian Srokowski

1873-08-14 - 1910-09-11
prozaik
 

Stanisław Siuda

1890-04-04 - 1945-02-25
powstaniec wielkopolski
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.