INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Adam Ludwik Michał Sołtan      Portret olejny Adama Sołtana - źródło kopii cyfrowej: Wikimedia Commons.

Adam Ludwik Michał Sołtan  

 
 
1792-07-02 - 1863-02-07
Biogram został opublikowany w latach 2000-2001 w XL tomie Polskiego Słownika Biograficznego.

 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Sołtan Adam Ludwik Michał (1792–1863), ziemianin, pułkownik WP, konspirator, emigrant. Ur. 2 VII w Warszawie, był synem marszałka nadwornego lit. Stanisława (zob.) i jego pierwszej żony Franciszki Teofili z Radziwiłłów, bratem przyrodnim Stanisława (zob.) i Władysława (zob.).

Dzieciństwo, aż do śmierci matki w r. 1802, spędził S. w posiadłości rodzinnej Zdzięcioł (pow. piński) i tam odebrał wykształcenie domowe (rysunków uczył go Jan Rustem). W r. 1803 umieszczony został w Wilnie pod opieką guwernera i mimo młodego wieku zaczął uczęszczać na Uniw. Wil., gdzie kolegował z Joachimem Lelewelem. W r. 1807 uzyskał tam stopień kandydata filozofii «po egzaminie bardzo lekkim» (autobiografia). W r. 1808 wyjechał z Litwy dla ukończenia studiów za granicą, lecz przejeżdżając przez Warszawę zaciągnął się 9 XII t.r. do artylerii konnej Ks. Warsz. pod dowództwo Włodzimierza Potockiego. Służył zrazu w stopniu podporucznika «nadkompletnego» (bez płacy), a od 1 IV 1809 – porucznika. W boju po raz pierwszy znalazł się podczas kampanii przeciw Austrii w t.r.: walczył w bitwie pod Raszynem (19 IV), Grochowem (24 IV) i brał udział w zajęciu Krakowa (15 VII). Dn. 1 IV 1810 otrzymał Złoty Krzyż Virtuti Militari. Po krótkiej podróży na Litwę (z paszportem saskim) został 9 XI t.r. promowany na kapitana i dowódcę 2. kompanii artylerii konnej. W r. 1811 wstąpił do loży masońskiej «Bouclier du Nord» w Warszawie. Od początku kwietnia t.r. przebywał na urlopie zdrowotnym. W przededniu wybuchu wojny z Rosją objął szefostwo szwadronu w 11. p. jazdy (13 VI 1812), miesiąc później przeszedł na takie same stanowisko w 17. p. jazdy lit. Michała Tyszkiewicza w stopniu majora, by wreszcie w sierpniu t.r. znaleźć się w 3. p. lekkokonnym gwardii francuskiej pod dowództwem Jana Konopki, tworzonym właśnie w Wilnie. Z 18 na 19 X t.r. w Słonimiu, gdy Konopka zaniedbując środki ostrożności wyprawił bal, jego pułk został okrążony przez Rosjan i S., wraz ze swym dowódcą i innymi oficerami, dostał się do niewoli. Internowany był najpierw w Nowomoskowsku (gub. jekaterynosławska), następnie w Woroneżu i Astrachaniu; do Zdzięcioła powrócił w kwietniu 1814.

W grudniu 1814 przyjechał S. do Warszawy i tu 13 II 1815 otrzymał przydział do 2. p. ułanów Józefa Dwernickiego, a 27 II został zweryfikowany w stopniu majora. Już 11 III t.r. przeszedł pod rozkazy swego stryja Jana Weyssenhoffa; w jego dywizji ułanów pełnił funkcję podszefa, a od 4 I 1816 szefa sztabu. Stacjonował najpierw w Sejnach, potem w Siedlcach. Niezadowolony ze stosunków panujących w armii Król. Pol. pod dowództwem w. ks. Konstantego, w styczniu 1817 wziął urlop i wyjechał w strony rodzinne, zaś 1 X t.r. podał się do dymisji, której mu udzielono pod koniec grudnia; odszedł z wojska w randze podpułkownika. Osiadł w Zdzięciole, przekazanym mu przez ojca w zarząd; tam zastał go w r. 1819 podróżujący po Litwie Julian Ursyn Niemcewicz. W grudniu t.r. wyjechał do Drezna, gdzie 19 IV 1820 ożenił się zgodnie z życzeniem ojca ze swą kuzynką, córką oboźnego lit. Aleksandra Pocieja (zob.), Idalią. Wniosła mu ona w posagu Stolin i Rzyczycę w pow. pińskim, klucz janowicki w pow. suraskim, Podgórze w pow. dyneburskim oraz pałac Pociejowski przy ul. Daniłłowiczowskiej w Warszawie; od ojca otrzymał S. na własność Zdzięcioł. Działał w wolnomularstwie na Litwie: był członkiem loży «Szkoła Sokratesa» w Wilnie, a od r. 1820 – mistrzem loży «Węzeł Jedności» w Nowogródku (z tej racji należał do loży prowincjonalnej «Doskonała Jedność» w Wilnie). Sprawował też urząd sędziego rozjemczego z wyboru i wstąpił (9 IX 1821) do Tow. Wspierania Niedostatnich Uczniów Uniwersyteckich w Wilnie. T.r. wszedł do pierwszej na Litwie gminy Tow. Patriotycznego w Wilnie i został przy Michale Romerze członkiem jego czteroosobowej Rady Prowincjonalnej. W r. 1826 podczas śledztwa w sprawie spisku dekabrystów został na sześć miesięcy uwięziony w Grodnie przez władze rosyjskie, a po zwolnieniu pozostawał pod nadzorem policyjnym.

Po wybuchu powstania listopadowego przyłączył się S. do grupy ziemian planujących jego rozszerzenie na Litwę i Białoruś wiosną («z pierwszym liściem leśnym») 1831. Fiasko tych planów wskutek przedwczesnego wybuchu powstania w Oszmianie (marzec), skłoniło go do sformowania naprędce własnego oddziału w celu przyłączenia się do partyzantki w Puszczy Białowieskiej. Na wieść o przekroczeniu Niemna przez korpus Dezyderego Chłapowskiego przyłączył się do niego 31 V 1831. Na początku czerwca w połączonych siłach Chłapowskiego i Antoniego Giełguda otrzymał S. dowództwo nad brygadą jazdy, złożoną z 10. i 11. p. ułanów, ale tylko w części (560 jeźdźców) wyposażoną w konie i słabo uzbrojoną. Był przeciwny decyzji podjętej 12 VII t.r. przez swych wodzów o złożeniu broni i przejściu granicy pruskiej, ale się jej podporządkował. Internowany był w Piławie i Królewcu, następnie przez Kopenhagę i Lubekę dotarł na początku 1832 do Hamburga. Za udział w powstaniu ukarano go w Rosji konfiskatą dóbr. W pałacu zdzięciolskim Rosjanie urządzili koszary, księgozbiór (124 dzieła w 200 tomach) został wcielony do państwowych zbiorów rosyjskich (inwentarz w: Centralnyj gosudarstvennyj istoričeskij archiv w Pet.: F. 384 op. 15 d. 460 k. 17–24v). Z grabieży ocalały tylko niektóre pamiątki rodzinne, przechowane przez sąsiadów (m.in. Weyssenhoffów i Woyniłłowiczów) i przekazane potem potomkom S-a w Waplewie.

W Hamburgu mieszkał S. wraz z towarzyszem walk powstańczych Izydorem Mikulskim; tam doszła go wiadomość o próbach zabrania synów do szkoły oficerskiej oraz oddaniu córek na wychowanie do klasztoru wizytek w Kamieńcu Podolskim. W lipcu 1833 senat Hamburga pod presją Rosji skłonił S-a do wyjazdu. Przez kolejne dwa miesiące podróżował po Wielkiej Brytanii; w Londynie spotkał się z Władysławem Zamoyskim, który w imieniu Adama Czartoryskiego zaproponował mu pełnienie tam funkcji agenta dyplomatycznego Hotelu Lambert. S. wymówił się słabą znajomością języka i uzyskawszy, dzięki protekcji Czartoryskiego, paszport francuski wyjechał do Paryża. Tam, w salonie Karoliny Giedroyciowej, poznał Adama Mickiewicza. Na przełomie stycznia i lutego 1834 Czartoryski wysłał go z misją polityczną do Rzymu. Zaopatrzony w listy polecające do dostojników kościelnych oraz posłów belgijskiego i francuskiego, wydane przez belgijskiego polityka hr. de Mérode Westerloo, miał zabiegać o zmianę niechętnego stanowiska, jakie papież Grzegorz XVI zajął wobec sprawy polskiej w encyklice «Cum primum» (9 VI 1832). W. Zamoyski dostrzegał w S-ie wówczas «wielkie osłabienie nadziei», tłumacząc to zmartwieniami osobistymi. W Rzymie S. zwalczał wpływy poselstwa rosyjskiego. Wszedł w bliższy kontakt z generałem jezuitów J. Roothanem, lecz nie zdołał uzyskać audiencji u papieża, ani, zdaje się, nawet u jego sekretarza stanu. Rezultaty działalności S-a były mizerne, a cena, jaką osobiście za nią zapłacił, dotkliwa: w czerwcu 1835 car Mikołaj I wydał ukaz o odebraniu jego synów spod opieki dziadka i wcieleniu ich do Korpusu Kadetów. S. przekazał papiestwu już w r. 1836 informacje z Litwy o rosyjskich planach likwidacji Kościoła unickiego. T.r. przyczynił się do zorganizowania tajnej misji jezuity Maksymiliana Ryłły do Kurdystanu i na Kaukaz; pod pozorem badań archeologicznych, miała ona cele religijne, a także zwalczanie wpływów Rosji. W Rzymie spotkał się S. ze swym ciotecznym bratem, pułkownikiem armii Ks. Warsz. Michałem Radziwiłłem (zob.) i krewną żony, Marią z Granowskich Lubomirską, którzy utrzymywali go finansowo i łożyli na wykształcenie jego dzieci. Poznał tam Zygmunta Krasińskiego, z którym był spokrewniony poprzez Radziwiłłów, i związał się z nim bliską przyjaźnią (Krasiński nazywał S-a «stalowym przyjacielem […] z żelaza kutym, a oblanym łzami»); pozostawali odtąd, aż do śmierci poety, w stałej korespondencji i często się odwiedzali. Nawiązał też w tym czasie kilkuletni romans z rzymianką, Adelajdą Fabbi. W r. 1837 żona S-a, która pozostała w Rosji, trwoniąc majątek i wplątując się w proces o eksdywizję, wystąpiła o rozwód, by poślubić Wiktora [?] Czudowskiego. T.r. opuścił S. placówkę rzymską i za zgodą kanclerza K. Metternicha przeniósł się do Wiednia, gdzie spotkał się ze swą córką Marią, wywiezioną z Rosji dzięki pomocy Wincentego Krasińskiego i Heleny Ponińskiej. Nadal utrzymywał poufny kontakt z Hotelem Lambert; w r. 1839 zbierał dokumentację na temat prześladowań katolików w Rosji; zapewne za tę ostatnią działalność otrzymał od papieża Order Grobu Bożego.

W r. 1847 uzyskał S. zgodę władz pruskich na przyjazd do Waplewa, gdzie osiadła jego córka po zamążpójściu za Alfonsa Sierakowskiego. Odtąd mieszkał wraz z nimi na przemian w Waplewie i Poznaniu; z czasem otrzymał obywatelstwo pruskie. Stamtąd odbył kilka podróży po Europie. W Poznaniu zaprzyjaźnił się z Tytusem Działyńskim. W r. 1857, po raz pierwszy od opuszczenia Litwy, spotkał się z synami w Berlinie, z ulgą przekonując się, że nie ulegli rusyfikacji. Zapewne w r. 1858 otrzymał od cesarza Napoleona III Order św. Heleny za udział w kampanii rosyjskiej 1812–13. Zmarł 7 II 1863 w Poznaniu, pogrzeb celebrowany przez bpa Franciszka Stefanowicza odbył się 11 II; pochowany został w kaplicy Sierakowskich na cmentarzu w Waplewie.

Marceli Motty, który poznał S-a w Soden w r. 1855, wspominał, że «w wysokiej postawie swojej i ruchach powolnych miał [on] coś bardzo poważnego i pełnego godności, a z twarzy jego zwykle spokojnej widać było, że to człowiek, który zniósł wiele moralnych i fizycznych cierpień […]; zachowując zawsze pewien nastrój pański, jednał sobie każdego szczerą uprzejmością, chętnym udziałem i łatwym wysłowieniem w rozmowach». W pamięci potomnych pozostał S. przede wszystkim jako przyjaciel Krasińskiego. Ich listy, ogłaszane zrazu pojedynczo od r. 1867, ukazały się we Lwowie w r. 1883; pełne wydanie przygotował Zbigniew Sudolski (W. 1970), publikując wraz z nimi autobiografię S-a i kilka drobniejszych wspomnień jego pióra. Franciszek Grzymała dedykował S-owi wiersz «pisany w niewoli na linii kaukaskiej» pt. „Młodej mej Muzy niezręczne tony”.

Z małżeństwa z Idalią z Pociejów (zm. 1839) miał S. czterech synów: Aleksandra, Adama Lwa (zob.), Michała (zob.) i Stanisława (zmarłego młodo), oraz dwie córki: Marię (1818 – 29 XII 1906), zamężną za Alfonsem Sierakowskim (zob.) i Idalię (ok. 1827 – 20 VII 1836), zmarłą w Kamieńcu Podolskim. Najstarszy syn Aleksander (ur. 31 VIII 1821), pozostawał pod opieką krewnego Józefa Szumskiego; za niestawienie się po urlopie w pułku, został wydalony z wojska rosyjskiego i dożywotnio oddany pod nadzór policji; odziedziczył (częściowo wyprocesował od ojczyma Czudowskiego) dobra po matce na Pińszczyźnie, żonaty był z Marią Kraszewską.

 

Litografia A. Waldowa sen. (Berlin) w B. Narod., reprod. w: Katalog portretów osobistości polskich i obcych w Polsce działających. Ilustracje, W. 1999 VII; Miniatura S-a autorstwa Klemensa Rodziewicza, emalia, w posiadaniu rodziny Sierakowskich, reprod. w: Krasiński [Z.], Listy do Adama Sołtana, W. 1970; Portrety S-a pędzla Jana Rustema, Januarego Suchodolskiego (malowany w Rzymie w r. 1835) i Marcelego Krajewskiego (z r. 1876 wg K. Rodziewicza) oraz żony S-a, Idalii (m.in. Aleksandra Molinariego) znajdowały się w Waplewie; Rodziewicz K., Katalog zbiorów obrazów […] hrabiów Sierakowskich w Waplewie (Prusy Zachodnie), P. 1879; – Nowy Korbut, VIII, IX; Śliwowska W., Zesłańcy polscy w Imperium Rosyjskim w pierwszej połowie XIX wieku. Słownik biograficzny, W. 1998; Żychliński, II 311, X 252; tenże, Kronika rodzin, s. 409–10; Iwaszkiewicz J., Wykaz dóbr ziemskich skonfiskowanych przez rządy zaborcze w latach 1773–1867, W. 1929 s. 35–6; Małachowski-Łempicki, Wykaz pol. lóż wolnomularskich; Lewak-Więckowska, Zbiory B. Rap., Katalog; Paszkiewicz U., Rękopiśmienne inwentarze i katalogi bibliotek z ziem wschodnich Rzeczypospolitej (spis za lata 1553–1939), W. 1996; Prusiewicz A., Cmentarze kamienieckie, „Litwa i Ruś” R. 2: 1913 z. IVV s. 91 (dot. córki S-a, Idalii); Rubinštejn S. F., Chronologičeskij ukazatel’ ukazov i pravitel’stvennych rasporjatenij po gubernijam Zapadnoj Rossii, Belorussii i Malorossii za 240 let s 1652 po 1892 god, Vil’na 1894; – Aftanazy R., Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, Wr. 1992 II; Aleksander Sołtan, szambelan Karola Zuchwałego i kawaler Złotego Runa, P. 1862 (odb. z „Przegl. Pozn.”) s. 14; Askenazy S., Łukasiński, W. 1929 II; Bieliński, Uniw. Wil., I; Bukowski A., Waplewo, Wr. 1989 s. 143; [Chłapowski K.] A. Z., Wojna na Litwie w roku 1831, Kr. 1913 s. 46, 63, 65; Dangel S., Rok 1831 w Mińszczyźnie, W. 1925 s. 149, 186; Dylągowa H., Towarzystwo Patriotyczne i sąd sejmowy 1821–1829, W. 1970; Gembarzewski, Wojsko Pol.; Hass, Sekta farmazonii warsz.; Handelsman M., Adam Czartoryski, W. 1948–9 I–II; Małachowski-Łempicki S., Wolnomularstwo na ziemiach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego 1776–1822. Dzieje i materiały, Wil. 1930; Sudolski Z., Korespondencja Zygmunta Krasińskiego. Studium monograficzne, W. 1968; Żywczyński M., Geneza i następstwa encykliki Cum Primum z 9 VI 1832 r. Watykan i sprawa polska w latach 1830–1837, W. 1935; – Chłapowski D., Pamiętniki, P. 1899 II 62; Dembiński H., Pamiętniki o powstaniu w Polsce r. 1830–31, Kr. 1877 I 282, 302, 304, II 427–8, 430, 432–3, 456; Domeyko I., Listy do Władysława Laskowicza, Oprac. E. H. Nieciowa, W. 1976; tenże, Pamiętniki, Wyd. J. Tretiak, Kr. 1908; Jenerał Zamoyski 1803–1868, P. 1914–30 IIIVI; Instrukcje i depesze rezydentów francuskich w Warszawie 1807–1813, Wyd. M. Handelsman, Kr. 1914 II; Lelewel P., Pamiętniki i diariusz domu naszego, [Oprac.] I. Lelewel-Friemannowa, Wr. 1966; Listy emigracyjne Joachima Lelewela, Wyd. H. Więckowska, Wr. 1954 IV; Motty M., Przechadzki po mieście, W. 1957 I; Niemcewicz J. U., Podróże historyczne po ziemiach polskich między rokiem 1811 a 1828 odbyte, Paryż 1858 s. 392; Odyniec A. E., Wspomnienia z przeszłości opowiadane Deotymie, W. 1884 s. 301; Pamiętniki dekabrystów, W. 1960 III; Pamiętniki o powstaniu Litwy i ziem ruskich w roku 1831, Wyd. F. Wrotnowski, Paryż 1833 cz. 1 z. 3 s. 6, 8–9, z. 4 s. 7; Skibiński K., Pamiętnik aktora, 1786–1858, w: Wspomnienia aktorów (1800–1925), Oprac. S. Dąbrowski, R. Górski, W. 1963 I; Świadek epoki. Listy Elizy z Branickich Krasińskiej z lat 1835–1876, [Oprac.] Z. Sudolski, W. 1996 III; Tarnowski S., Z wakacyj (Prusy królewskie), Kr. 1894 II s. 274–6, 286–7; Załuski J., Wspomnienia, Oprac. A. Palarczykowa, Kr. 1976; Źródła do historii pułku polskiego lekkokonnego Gwardii Napoleona I, Wyd. A. Rembowski, W. 1899; – „Dzieje Dobroczynności Krajowej i Zagranicznej” T. 2: 1821 s. 2259; „Dzien. Pozn.” 1863 nr 31–2, 35; – B. Czart.: rkp. 5467 k. 23–167 (koresp. S-a z A. Czartoryskim); B. Jag.: rkp. 4841 k. 64–66v., rkp. 6533 IV t. 73 k. 45v., 91–92v., 101, rkp. 6534 IV t. 74 k. 11v., 262, t. 77 k. 505; B. Narod.: rkp. 2825 k. 129–132, rkp. 2836 cz. 7 k. 56–57; B. Nauk. PAU i PAN: rkp. 2816; B. Pol. w Paryżu: rkp. 529/29; B. Uniw. Warsz.: rkp. 277 s. 145 (wiersz F. Grzymały).

Zbigniew Sudolski

 

 
 

Chmura tagów

TAGI

Za pomocą tagów oznaczamy powiązania tematyczne postaci. Pozwalają one eksplorować serwis wg wybranych przez redakcję najważniejszych tematów dla danej postaci.

Wielka Emigracja, niewola rosyjska, nauka domowa, działalność wolnomularska, internowanie w Prusach, dzieci - 6 (w tym 4 synów), służba w wojsku Księstwa Warszawskiego, bitwa pod Raszynem 1809, kampania 1809 przeciw Austrii, loża "Bouclier du Nord" (Tarcza Północy), dobra skonfiskowane przez Rosjan, ojciec - zesłaniec, ojciec - emigrant, organizowanie oddziałów powstańczych, posiadanie pałacu w Warszawie, matka - Radziwiłłówna, misja dyplomatyczna do Rzymu, uniwersytet w Wilnie pod zaborem, zięć - Sierakowski, dymisja z wojska Królestwa Kongresowego, rodzeństwo - 6 (w tym 2 braci), nauka rysunku, salony paryskie, ojciec - Marszałek Nadworny Litewski, dowodzenie brygadą jazdy, przyjaźń z Zygmuntem Krasińskim, podróże po Europie XIX w., ojciec - wolnomularz, służba w pułku ułanów, studia filozoficzne (XIX w.), syn - powstaniec styczniowy, ojciec - powstaniec kościuszkowski, rodzeństwo przyrodnie XIX w., służba w wojsku Królestwa Polskiego (kongresowego), kariera wojskowa XIX w., wyzwolenie Krakowa 1809, kaplica w Waplewie (pow. sztumski), rodzina Sołtanów h. wł., herb Sołtanów, pochówek w Waplewie (pow. sztumski), ojciec - generał-major wojsk litewskich, ojciec - poseł na Sejm Czteroletni, matka - krajczanka litewska, wuj - generał-major wojsk litewskich, ciotka - pisarka, brat - zesłaniec, brat - powstaniec styczniowy, brat - działacz społeczny, brat - filantrop, służba w artylerii konnej, dowodzenie szwadronem jazdy, żona - oboźnianka litewska, więzienie rosyjskie, nadzór policyjny rosyjski, rozwody XIX w., zięć - działacz społeczny, zięć - kolekcjoner, syn - bibliofil, syn - zesłaniec, Order Virtuti Militari (Księstwo Warszawskie)
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Chmura tagów

Postaci powiązane

 

Adam Lew Sołtan

1824-01-30 - 1901-02-06 ziemianin
 

Michał Sołtan

1830-06-25 - 1893-01-12 powstaniec styczniowy
 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Karol Gilewski

1832 - 1871
lekarz
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Adam Pajgert

1829-11-21 - 1872-07-21
poeta
 

Walenty Stanczukowski

1807-02-14 - 1874-10-18
lekarz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.