Pociej Aleksander Michał h. Waga (1774–1846), ostatni oboźny w. lit. Był synem pogrobowym strażnika lit. Leonarda (zob.) i Marianny, córki Albrechta Radziwiłła, star. rzeczyckiego, zamężnej 2. v. za Michałem Granowskim (zob.). O młodych latach P-a brak wiadomości. Z tytułem strażnika (w r. 1791 jeszcze strażnikowicza W. Ks. Lit.) występuje w dedykacji książki Kazimierza Rogowskiego „Gnomae orationis gemmae” (Wil. 1792). Tamże niejasna wiadomość, że «wziął wychowanie… pod strażą i opieką» swego dziada (dziad ojczysty Aleksander, woj. trocki, zm. 1770; macierzysty – A. Radziwiłł, 1762). Skądinąd wiadomo, że w r. 1791 urzędowym opiekunem młodego strażnikowicza był ojczym Michał Granowski. Można chyba przyjąć, że P. w tym czasie cieszył się względami Stanisława Augusta, skoro został odznaczony Orderem Św. Stanisława (brak ścisłej daty) i Orderem Orła Białego (21 XI 1793). Działalność publiczną rozpoczął w r. 1794. Przed 18 II t. r. został mianowany oboźnym lit. Dn. 29 IV przybył do Wilna, towarzysząc podskarbiemu Michałowi Kleofasowi Ogińskiemu w drodze z Olkienik, rezydencji Granowskich. Niebawem został jednym z adiutantów Jakuba Jasińskiego. Zapewne u jego boku wziął udział w kampanii na Litwie i towarzyszył mu jeszcze na szańcach Pragi 4 XI, gdzie został ciężko ranny. Epizod ten upamiętnił Adam Mickiewicz w VI księdze „Pana Tadeusza”, co może wskazywać na popularność oboźnego w czasach młodości poety. Na potrzeby skarbu insurekcyjnego złożył P. «na ofiarę dobrowolną» pokaźną kwotę 20 000 złp. Już w październiku 1794 generał rosyjski P. Cycjanow donosił z Grodna N. Repninowi, że P. przysłał plenipotencję na złożenie w jego imieniu recesu od powstania. Wątpliwe, czy istotnie to uczynił i czy złożył przysięgę homagialną, gdyż jego rozległe dobra wzięto w sekwestr rządowy, ale wkrótce reskryptem Katarzyny II z 22 II (5 III) 1795 oddano je w kuratelę Ludwikowi Tyszkiewiczowi i M. Granowskiemu, który ponadto miał odpowiadać za dalsze zachowanie się oboźnego. Sekwestr rządowy spowodował ruinę dóbr, tak iż nie było z czego wypłacać 24 000 złp. rocznie, przyznanych na jego utrzymanie. Tymczasem P. wrócił do Wilna, ale nie wiemy, kiedy rzeczywiście odzyskał majątek. Pono zamierzał wyprzedać się i opuścić Litwę. Zachowała się tradycja, że «wspierał rodaków udających się za granicę i znaczne sumy przesłał do kasy legionów» (A. Mickiewicz). Być może w związku z tym jeszcze w r. 1800 na emigracji zastanawiano się nad sposobami wydobycia dóbr P-a spod sekwestru.
Do wyjazdu P-a z Litwy nie doszło, a 19 VI 1802 brał P. udział w entuzjastycznym powitaniu Aleksandra I w Wilnie. Niewiele wiemy o latach następnych. Zażywał opinii «obywatela znanego ze swej dobroczynności» (Uniw. Wil. do ks. kuratora 18 XI 1803). W r. 1804 złożył na potrzeby Uniwersytetu 3 000 rb. as. (15 000 złp.) na koszty kształcenia w zakresie rolnictwa kilku uczniów Uniwersytetu na farmie angielskiej, świeżo założonej pod Petersburgiem. Jednym ze stypendystów był Wincenty Onufry Herberski, późniejszy profesor medycyny. W r. 1807 Feliks Potocki w memoriale dla Napoleona wymienia P-a wśród organizatorów projektowanego powstania w zaborze rosyjskim. Rozkazem Napoleona 5 VII 1812 w Wilnie został P. mianowany członkiem Komitetu Wojskowego, którego zadaniem było zorganizowanie wojska W. Ks. Lit. (na czele Komitetu stali kolejno: Aleksander Sapieha i Romuald Giedrojć). Następnie obrany posłem na sejm konfederacji Król. Pol. do Warszawy (chociaż brak jego nazwiska na liście akcesów do tejże konfederacji), ustąpił z Komitetu, lecz ofiarował 10 000 dukatów (ok. 180 000 złp., zresztą nie w gotowiźnie, lecz w formie hipoteki na swych dobrach) na koszty formowania 21 p. strzelców konnych i 23 p. piechoty, pod warunkiem, że dowódcami zostaną kapitanowie: Michał Hoffmann i Michał Meyer. W lutym 1813 ze szczątkami władz litewskich znalazł się w Krakowie, gdzie przyjął na przechowanie część funduszów «kasy litewskiej».
Prawdopodobnie P. rychło wrócił na Litwę, bo latem 1815 pełnił funkcję prezydującego w tzw. Komisji Radziwiłłowskiej, której zadaniem była regulacja spraw spadkowych po Dominiku Radziwille oraz separacja dóbr ordynackich i allodialnych. Z tego powodu uchylił się od udziału w delegacji «guberni litewskich» do Aleksandra I podczas jego pobytu w Warszawie w r. 1815. Zresztą na życzenie cara sprawy polityczne miały być wyłączone z rozmowy podczas audiencji, która się odbyła 14 (26) XI 1815. W grudniu 1817 został delegatem powiatu trockiego na sejmik gubernialny wileński, na którym miano debatować nad sprawą uwolnienia chłopów z poddaństwa, ale zdaje się, że udziału w sejmiku nie wziął. Natomiast zgłosił pisemny wniosek o zorganizowanie składki na koszty sprowadzenia zwłok Kościuszki do Wilna i wystawienia mu tam pomnika. Sejmik składkę uchwalił i powierzył jej zorganizowanie P-owi, lecz ten się wymówił «dla słabości zdrowia i dla oddalenia swego». Najpewniej jednak i nadal przebywał na Litwie, był bowiem jednym z członków założycieli Wileńskiego Tow. Typograficznego istniejącego w l. 1818–22 (ale nie przejawiał tu większej aktywności), co ważniejsze, latem 1821 na tajnym zebraniu w Zakrecie pod Wilnem został przez Michała Romera przyjęty do Tow. Patriotycznego jako członek gminy wileńskiej. Trudno powiedzieć, czy okazywał i w tym zakresie jakąś aktywność. W każdym razie został uwięziony w r. 1826, ale zwolniono go już 12 (24) I 1827. Znalazł się na liście oskarżonych w procesie w t. r. pod zarzutem należenia do tajnych polskich towarzystw i pozostawał pod dozorem policyjnym, od którego został zwolniony dopiero 4 (16) III 1830. Nie wiadomo, kiedy wstąpił do masonerii; w r. 1810 był już «gościnnikiem» «Wielkiego Wschodu Narodowego», a w l. 1820–1 wymieniany był jako członek honorowy lóż «Doskonała Jedność» (prowincjonalna litewska), «Szkoła Sokratesa», «Pochodnia Północna» (w Mińsku) i «Zum Guten Hirten» (Wilno).
P. skupił w swym ręku bardzo duży majątek; składały się nań zarówno dobra ojczyste, jak i posagowe żony Anny z Korzeniowskich. Ale oczywiście nie można go szacować na 84 000 «dusz» (liczne nomenklatury dóbr u Żychlińskiego). Majątek ten został uszczuplony ofiarnością oboźnego na cele narodowe. W r. 1820 wydzielił P. schedę dla syna Teodora. Konfiskaty po r. 1831 zubożyły ojca i syna i położyły kres fortunie pociejowskiej. P. zmarł przed 13 VI 1846.
P. był żonaty z Anną z Korzeniowskich (zm. 12 V 1815), córką Kajetana, cześnika pińskiego. Z tego małżeństwa miał syna Teodora (1798–1852), powstańca 1831 r., emigranta, który jako ostatni z rodu zmarł w nędzy w Paryżu, i córkę Idalię (zm. przed 7 V 1839), żonę płka Adama Sołtana, a prawdopodobnie po rozwodzie żonę Czudowskiego.
Estreicher; Estreicher w. XIX, I; Słown. Geogr., IV 52, XI 361, XIV 65; Boniecki, XI (Korzeniowscy); Dworzaczek, I; Uruski; Żychliński, X 251; Łoza, Kawalerowie; Wolff, Senatorowie W. Ks. Lit., (nieściśle); Małachowski-Łempicki, Wykaz pol. lóż wolnomularskich; – Askenazy Sz., Łukasiński, W. 1929 II; Bieliński, Uniw. Wil., I–III; Dylągowa H., Towarzystwo Patriotyczne i Sąd Sejmowy 1821–1829, W. 1976; Iwaszkiewicz J., Litwa w r. 1812, Kr. 1912; tenże, Ofiarność ziemian na cele kulturalno-oświatowe, W. 1929 s. 9; tenże, Wykaz dóbr ziemskich skonfiskowanych przez rządy zaborcze 1773–1867, W. 1929; Kaczkowski J., Konfiskaty na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim, W. 1918 s. 327, 379; Kraushar, Tow. Warsz. Przyj. Nauk, I; Łowmiański H., Rys historyczny województwa nowogródzkiego, Wil. 1935; Łoza, Hist. Orderu Orła Białego; Mościcki H., Dzieje porozbiorowe Litwy i Rusi, Wil. 1914 I; tenże, Generał Jasiński i powstanie Kościuszkowskie, W. 1917; tenże, Pod berłem carów, W. 1924; tenże, Pod znakiem Orła i Pogoni, W. 1923; Nespiak D., O praktyce agronomicznej studentów Uniwersytetu Wileńskiego na angielskiej farmie koło Petersburga w l. 1804–1806, „Postępy Nauk Roln.” R. 18: 1971 nr 5 s. 139–49; Pachoński J., Legiony polskie 1794–1807, Prawda i legenda, W. 1971 III; Skowronek J., Antynapoleońskie koncepcje Czartoryskiego, W. 1969; Smolka S., Polityka Lubeckiego, Kr. 1907 II; Voronkov J. A., Pol’skie tajnye obščestva Litvy i Belorussii v konce XVIII i pervom 30-letii XIX v., „Istoričeskie Zapiski” T. 60: 1957 s. 298; Wilkoszewski W., Rys historyczno-chronologiczny Towarzystwa Wolnego Mularstwa w Polsce, Londyn 1968; Załęski S., O Masonii w Polsce, Kr. 1908 s. 118, 169, 184, 235; Żytkowicz L., Rządy Repnina na Litwie w l. 1794–1797, Wil. 1938; tenże, Stosunki skarbowe W. Ks. Litewskiego w dobie insurekcji kościuszkowskiej, „Ateneum Wil.” T. 10: 1935 s. 156; – Arch. Filomatów, Cz. 1: Korespondencja, II; Krasiński Z., Listy do Adama Sołtana, Oprac. Z. Sudolski, W. 1970 (tamże A. Sołtan, Krótki rys życia mego); Krosnowski, Almanach hist., I 306; Morawski S., Kilka lat młodości mojej w Wilnie 1818–1825, W. 1959; Ogiński M., Mémoires, Paris 1926 I 422; Pamiętniki dekabrystów, Wyd. W. Zawadzki, W. 1960 III; Protokóły deputacji tajnej wileńskiej 1794, Wyd. Z. Sułek, Studia i Mater. do Hist. Wojsk., W. 1967 XIII cz. 1–2; Sbornik Russ. Ist. Obšč., XVI; – „Gaz. Krajowa” 1794 nr 14 s. 157; – B. Jag.: rkp. Akc. 229/61; B. Główna Uniw. Tor.: Czechowicz-Zaleska H., Wileńskie Towarzystwo Typograficzna (mszp., s. 18).
Leonid Żytkowicz