Rylke Aleksander (1887–1968), inżynier budowy okrętów, profesor Politechniki Gdańskiej. Ur. 22 V w Równem na Wołyniu, był synem Stanisława (zob.) i Anny Zuzanny z Rejewskich.
W r. 1893 rodzina przeniosła się do Warszawy, gdzie R. w l. 1898–1904 ukończył Państwową Szkołę Realną. Po maturze studiował w l. 1904–9 na Wydz. Budowy Okrętów Szkoły Inżynierów Marynarki Wojennej w Kronsztadzie. Studia ukończył z wyróżnieniem uzyskując dyplom inżyniera i stopień podporucznika w Korpusie Inżynierii Budowy Okrętów. W l. 1909–13 R. pracował w Arsenale Marynarki Wojennej w Sewastopolu na Krymie, gdzie realizował śmiałe projekty z zakresu technologii remontu okrętów i opracowywał liczne materiały dotyczące suchych i pływających doków oraz budowy statków żelbetowych. Przeniesiony do zakładów Bałtyckich Budowy Okrętów i Mechanicznych w Petersburgu, w listopadzie 1912 objął stanowisko pomocnika budowy krążowników «Izmaił» i «Kinburn»; od r. 1916 kierował samodzielnie budową wielkich (do 35 tys. ton) liniowych krążowników i awansował na komandora podporucznika. Po rewolucji lutowej 1917 r. został przewodniczącym izby rozjemczej między robotnikami i kierownictwem stoczni. W kwietniu t.r. objął kierownictwo wydziału budowy statków handlowych. W styczniu 1918 zwolniono go ze służby wojskowej, lecz pozostał na dotychczasowym stanowisku jako osoba cywilna; we wrześniu t.r. został głównym inżynierem wydziału budowy okrętów. Dn. 28 XI 1918 opuścił Zakłady Bałtyckie i udał się do Finlandii.
We wrześniu 1919 przyjechał R. do Warszawy i zgłosił się do WP, gdzie przydzielono go do Dep. Spraw Morskich (sekcja techniczna). W lutym 1920 został skierowany w stopniu majora do Przedstawicielstwa Wojskowego i Morskiego Rządu RP w Gdańsku. Objął tam kierownictwo wydziału technicznego i nadzorował wykonanie czterech monitorów rzecznych w «Danziger Werft» oraz w lipcu t.r. jako przewodniczący Komisji Zakupów opracował projekt przebudowy w Holandii żaglowca «Nest» na statek szkolny polskiej marynarki handlowej «Lwów» i przebudową tą kierował. W styczniu 1921 powrócił na dawne stanowisko w Gdańsku. Na własną prośbę został 27 VIII 1921 zwolniony do rezerwy. Od jesieni t.r. pracował w Domu Handlowym «Bracia Lilpop» w Warszawie rozwijając równocześnie działalność organizacyjną i publicystyczną popularyzującą wśród społeczeństwa sprawy morza. Jako prezes warszawskiego oddziału Ligi Morskiej i Rzecznej oraz członek jej zarządu głównego zorganizował w r. 1923 w Warszawie pierwszą Wystawę Morską, założył warszawski Jacht-Klub oraz zapoczątkował wydawanie miesięcznika „Morze”. Ogłosił też książkę Co każdy Polak o morzu swym wiedzieć powinien (W. 1925, 1926).
Dn. 8 I 1925 powołany ponownie do służby czynnej, przydzielony został R. do Wojskowej Komisji Żeglugi Śródlądowej przy IV Oddziale Sztabu Generalnego WP i pracował nad przygotowaniem transportu śródlądowego na wypadek mobilizacji. Z pracą łączył zainteresowania naukowo-technicze i w r. 1925 opatentował dwa wynalazki: urządzenie wzmacniające kadłuby statków śródlądowych podczas ich przejścia morzem oraz dok pływający, złożony z dwu samodzielnych części połączonych przegubowo. Dn. 27 XI 1926 został przydzielony do dyspozycji szefa kierownictwa Marynarki Wojennej i wyznaczony na stanowisko kierownika samodzielnego referatu kadłubów i osprzętu. W r. 1927 skierowano go do Komisji Nadzorczej Polskiej Marynarki Wojennej we Francji, gdzie nadzorował budowę trzech okrętów podwodnych («Wilk», «Ryś» i «Żbik») w stoczni Augustin Normand w Hawrze, dwóch kontrtorpedowców («Wicher» i «Burza») w Caen oraz wykonał wiele ekspertyz statków zaoferowanych Polsce do kupna, w tym przyszłego «Daru Pomorza», holownika «Smok» i in. Za tę działalność Francuzi przyznali mu w r. 1929 Krzyż Kawalerski Legii Honorowej. Od 1 I 1930 miał stopień komandora porucznika. Po powrocie do Polski jesienią 1932, delegowano go jeszcze do Belgii w związku z zakupem przez Polskę holownika «Smok». W r. 1933 został kierownikiem Wydz. Budowy Okrętów Służby Technicznej Marynarki Wojennej w Warszawie i przewodniczył komisji do rozpatrzenia ofert stoczni francuskich na dostawy dużego stawiacza min (późniejszy «Gryf») oraz drugiej serii okrętów podwodnych.
Z dn. 30 VI 1934 został R. przeniesiony w stan spoczynku. Rozpoczął wówczas współpracę z angielską stocznią J. Samuel White w Cowes przy realizacji umowy na dostarczenie dwóch niszczycieli do Polski (późniejsze «Grom» i «Błyskawica»). Był także konsultantem Biura Dróg Wodnych Min. Komunikacji oraz przez dwa lata prowadził własne przedsiębiorstwo holowniczo-żeglugowe na Wiśle. Równocześnie prowadził działalność dydaktyczną; wygłosił w r. 1934, jako prelegent Tow. Wojskowo-Technicznego, cykl odczytów we Lwowie, Krakowie i Katowicach oraz na kursie dla inżynierów przemysłu zbrojeniowego w Warszawie. W r. 1936 przyczynił się do powstania Wydz. Budowy Okrętów i Konstrukcji Metalowych przy Państwowej Szkole Samochodowo-Lotniczej w Warszawie i wraz z kpt. Witoldem Hubertem opracował dla niego program nauczania. Wydział ten odegrał poważną rolę w przygotowaniu kadry dla przemysłu okrętowego po drugiej wojnie światowej, a jego tradycje i dorobek przejęło Technikum Budowy Okrętów «Conradinum» w Gdańsku. W r. 1938 został doradcą technicznym do budowy stoczni w Gdyni przedsiębiorstwa «Wspólnota Interesów Górniczo-Hutniczych» w Katowicach i zaprojektował budowę traserni kadłubowej, instalacji rurociągów sprężonego powietrza, a także pochylni łukowej własnej koncepcji, która była pierwszą w Polsce nowoczesną pochylnią do budowy statków morskich, i pracami tymi kierował. Do zaplanowanego na 15 IX 1939 wodowania pierwszego statku s.s. «Olza» nie doszło z powodu wybuchu wojny.
Okres okupacji R. spędził w Warszawie, gdzie od jesieni 1940 do wybuchu powstania wykładał przedmioty okrętowe w Szkole Samochodowo-Lotniczej, która czynna była za zezwoleniem władz niemieckich w ograniczonym zakresie pod nazwą Szkoły Techniczno-Mechanicznej. W l. 1943–4 wykładał również budowę okrętów na tajnych kompletach Politechn. Warsz. oraz działał w ramach «Alfy», akowskiej organizacji Marynarki Wojennej.
Po wojnie, we wrześniu 1945, został R. profesorem na Politechn. Gdań. Zorganizował pierwszy w Polsce Wydz. Budowy Okrętów i był jego dziekanem w l. 1945–50, 1951–2 oraz prodziekanem w l. 1950–51. Utworzył w r. 1945 Katedrę Projektowania Okrętów, którą po uzyskaniu profesury zwycz. w r. 1946 kierował aż do przejścia na emeryturę w październiku 1960. W l. 1946–9 był także prorektorem do spraw dydaktyki. Na 20-lecie istnienia uczelni w r. 1965 senat Politechn. Gdań. przyznał mu tytuł doktora honoris causa.
W swej działalności naukowo-technicznej R. opracował m. in. metodę bocznego wodowania statków z zeskokiem, za którą otrzymał w r. 1952 indywidualną Nagrodę Państwową I stopnia. Pierwsze wodowanie statku tą metodą odbyło się w r. 1950 w stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni. Wyniki swych prac publikował w wydawnictwach specjalistycznych, m. in. w „Technice Morza i Wybrzeża”, której był współzałożycielem (np. Istotne podstawy budownictwa okrętowego, R. 3: 1948 nr 1/2, Budownictwo okrętowe w Polsce, R. 5: 1950 nr 12) i w „Biuletynie Morskiego Instytutu Technicznego”, np. Badania w zakresie wodowania bocznego okrętów (R. 2: 1952 nr 2). R. interesował się również historią techniki morskiej, a zwłaszcza budownictwa okrętowego i ogłosił z tego zakresu kilka publikacji, m. in. Zarys bibliograficzny rozwoju wiedzy o budownictwie okrętów („Biul. Nautologiczny” 1959 nr 3, 7–9).
Był R. jednym z inicjatorów założenia w r. 1946 Pomorskiego Stow. Technicznego i w r. 1950 Morskiego Instytutu Technicznego (od r. 1954 Instytut Morski) w Gdańsku i został członkiem jego Rady Naukowej. W r. 1956 zorganizował Zespół Historii Polskiej Techniki Morskiej przy Komitecie Historii Nauki PAN, zespół ten pod przewodnictwem R-ego pracował nad dziejami polskiego okrętownictwa w okresie międzywojennym, ale po dwóch latach rozwiązał się przekazując dorobek nowo powstałemu Polskiemu Tow. Nautologicznemu. Poza tym R. był członkiem Komitetu Budowy Maszyn PAN i przewodniczącym jego sekcji okrętowej (do r. 1965), członkiem Rady Naukowej Instytutu Maszyn Przepływowych PAN oraz członkiem Gdańskiego Tow. Przyjaciół Nauk (późniejsze Gdańskie Tow. Naukowe), w którym przewodniczył Komisji Morskiej. W r. 1963, po powstaniu Instytutu Okrętowego Politechniki Gdań., został przewodniczącym Rady Naukowej, przewodniczył także Radzie Technicznej Biura Projektów Budownictwa Morskiego w Gdańsku.
Był R. również m.in. doradcą ministra żeglugi do spraw budownictwa okrętowego, współpracował z delegatem rządu Eugeniuszem Kwiatkowskim przy odbudowie i organizacji stoczni. Działał w radach nadzorczych: reaktywującego się Polskiego Rejestru Statków (jako przedstawiciel Min. Żeglugi), Zjednoczenia Stoczni Rybackich (jako przewodniczący) i spółki z o.o. «Morska Obsługa Radiowa Statków» (jako wiceprzewodniczący). Udzielał się w Komitecie Obrońców Pokoju na Politechn. Gdań. i w Ogólnopolskim Komitecie Frontu Jedności Narodu.
W r. 1967 ogłosił R. wspomnienia pt. W służbie okrętu (Gdynia). Zmarł 23 I 1968 w Gdańsku i pochowany został na cmentarzu Centralnym «Srebrzysko» we Wrzeszczu. Był odznaczony m. in. orderami: Św. Stanisława III kl. i Św. Anny II kl., wspomnianą Legią Honorową, dwukrotnie Złotym Krzyżem Zasługi, krzyżami – Komandorskimi i Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, licznymi odznakami.
Z małżeństwa zawartego w r. 1921 z Ireną z Szumlańskich R. dzieci nie miał.
Enc. Powsz. (PWN); Rocznik oficerski, W. 1923, 1924, 1928, 1932; Lista starszeństwa oficerów zawodowych marynarki W. 1930; – Politechnika Gdańska 1945–1955. Księga pamiątkowa, Gd. 1956 s. 15, 18, 25 (fot.), 51–2, 56, 133–5, 142, 349–50 (częściowa bibliogr.); Politechnika Gdańska 1945–1970. Księga pamiątkowa, Gd. 1970 (fot.); Staliński J., W 80-lecie urodzin profesora Aleksandra Rylkego, w: Problemy budownictwa okrętowego, Gd. 1967 s. 9–19 (fot.); – Wspomnienia pośmiertne i nekrologi z r. 1968: „Dzien. Bałt.” nr 20, 21, 22, 23, „Głos Wybrzeża” nr 20 (fot.), 21–3, „Kwart. Hist. Nauki i Techn.” R. 13 nr 3 s. 665–6 (fot., częściowa bibliogr., W. Kozyra), „Morze” nr 3 s. 18 (fot.), „Tryb. Ludu” nr 24, „Tyg. Powsz.” nr 30, „Życie Warszawy” nr 29; – CAW: Akta personalne (R-5962).
Stanisław Sroka