Działyński Adam Tytus (1796–1861), założyciel zbiorów kórnickich i wydawca źródeł hist. Ur. się w Poznaniu 24 XII z ojca Ksawerego i matki Justyny z Dzieduszyckich. Początki wykształcenia odebrał u domowego pedagoga ks. Jakuba Miszewskiego, dalsze nauki odbywał w Berlinie, w l. 1808–12 w Paryżu (jęz. grecki, łacina, jęz. franc., rysunki) i 1813–5 w Pradze (szkoła politechniczna). Po powrocie porządkował archiwum rodzinne i księgozbiór w Konarzewie, siedzibie rodziców w Wielkopolsce. Pod wpływem tego zajęcia i żywych przykładów epoki (Ossoliński, Czacki i inni) rozpoczął około 1817 r. gromadzić systematycznie rękopisy i druki z zakresu politycznych i kulturalnych dziejów dawnej Polski, dążąc do utworzenia biblioteki, w której by te pomniki przeszłości znalazły ochronę przed zagładą i służyły zarazem jako materiał do prac badawczych. W tym celu odbywał w l. 1817–23 podróże po kraju, wyprawiał się do Szwecji, Danii, Niemiec, Czech i Francji, nawiązywał stosunki z antykwarzami i uczonymi. Z biegiem czasu rozszerzył swe zainteresowania na zabytki muzealne. Jeszcze przed r. 1822, a więc w zaraniu akcji, powziął zamiar publikowania swym nakładem gromadzonych źródeł i w r. 1828 rozpoczął druk tekstów praw litewskich; w r. 1829 wydał Pamiętniki Jana Kilińskiego. Wyrazem uznania za podejmowane prace było powołanie go 4 I 1829. na członka Warsz. Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Tworzenie księgozbioru stało się głównym zadaniem jego żywota w latach przed powstaniem listopadowym, a objęcie w r. 1826 należnej części schedy po ojcu, złożonej z rozległych dóbr kórnickich, ułatwiało realizację zamierzeń. Gdy wybuchło powstanie listopadowe, D. zgłosił się w szeregi; służył najpierw w 2. pułku strzelców konnych w szwadronie jazdy poznańskiej jako podporucznik aż do bitwy pod Dębem; w pocz. kwietnia przeszedł do sztabu naczelnego wodza Skrzyneckiego w charakterze adiutanta i szybko zaawansował na kapitana, 2 VI odznaczony złotym krzyżem. Dn. 21 VIII otrzymał przydział do sztabu korpusu gen. Ramorino, w którym pozostawał do końca kampanii.
Za udział w powstaniu rząd pruski obłożył sekwestrem dobra D-go, przekazał je prowincjonalnemu funduszowi szkolnemu i opieczętował zbiory biblioteczne w zamku kórnickim. Sekwestr trwał od 8 II 1831 do 3 III 1838. Jednocześnie rząd rosyjski skazał D-go zaocznie na śmierć. Pozbawiony majątku, mieszkał początkowo w Krakowie, u krewnych w Wysocku i Zarzeczu, aż osiadł w Oleszycach pod Jarosławiem, posiadłości żony. I w tym trudnym okresie nie zaniechał nabywania książek, dawnej broni i zbroi. W Oleszycach zniósł pańszczyznę i starał się dźwignąć wioski w tych dobrach pod względem gospodarczym i kulturalnym. Uzyskawszy w r. 1838 w wyniku procesu z rządem pruskim zniesienie sekwestru włości kórnickich, przybył do Wielkopolski w listopadzie 1839, ale na stale osiadł tu ponownie dopiero w r. 1842.
Mieszkał odtąd naprzemian w Kórniku albo w swym pałacu w Poznaniu, rozwijając bardzo żywą działalność kulturalną. Przebudował zamek Kórnicki specjalnie na pomieszczenie zbiorów bibliotecznych i muzealnych, które w dalszym ciągu pomnażał wydatnie i udostępniał nauce. Z pomocą bibliotekarza Kajetana W. Kielisińskiego przystąpił do wykonania przerwanych powstaniem i tułaczką planów naukowych w dziedzinie wydawniczej i ogłaszał swym nakładem cenne źródła do dziejów Polski oraz zabytki literackie. Do ważniejszych jego wydawnictw, dotąd zachowujących wartość, należą: Statut Litewski (P. 1841), Liber geneseos familiae Schidloviciae (Berlin 1852), Acta Tomiciana (t. I–VIII, P. 1852–60), Lites ac res gestae inter Polonos ordinemque Cruciferorum (t. I–III, P. 1855–6), Źródłopisma do dziejów unii Korony Polskiej i W. Księstwa Litewskiego (części II i III, P. 1856–61), Collectanea vitam resque gestas Joannis Zamoyscii illustrantia (P. 1861). Wszystkie wydawnictwa odznaczały się piękną szatą zewnętrzną, co ważniejsza atoli, ukazywały się najobficiej w okresie zaniku polskiego ruchu wydawniczego w Księstwie Poznańskim pod wpływem wzmożonego ucisku ze strony zaborczego rządu. D. troszczył się o sprawy nauki oświaty w Księstwie, i w »czerwonej sali« swego pałacu w Poznaniu organizował wykłady z różnych dziedzin wiedzy, zabiegał u władz o utworzenie uniwersytetu, był jednym z założycieli istniejącego do dzisiaj Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu i po Cieszkowskim drugim z kolei jego prezesem od 12 II 1558 do zgonu.
W życiu politycznym Księstwa brał najpierw udział jako poseł na sejm prowincjonalny w l. 1841–6, wycofał się jednak w r. 1846, uznawszy, że współpraca z rządem zaborczym jest bezowocna. Gdy przyszła »wiosna ludów« w r. 1848, wsparł ruch w Księstwie ludźmi i prowiantem, sam również czynnie wystąpił w obozie pod Książem. Uwięziony w twierdzy poznańskiej, po rychłem zwolnieniu, zraziwszy się do pruskich literatów, złożył na ręce rosyjskiego posła Meyendorfa ofertę w duchu idei słowiańskiej; wynurzenia te, zakomunikowane rządowi pruskiemu, wpłynęły na zaostrzenie kursu rządowego w Poznańskiem, a D. utwierdził się w postanowieniu zupełnego usunięcia się od życia politycznego. Dopiero za rejencji zgodził się w r. 1858 stanąć do wyborów sejmowych, licząc na zmianę polityki Prus wobec Polaków. Uzyskał mandat, ale złożył go zaraz w r. 1859, by nie głosować za wnioskiem rządu pruskiego o pożyczkę na wojnę włoską i nie łamać obowiązującej w Kole Polskim w Berlinie w tej sprawie solidarności. Wybrany ponownie do sejmu pruskiego w 1859 przyjął mandat i uczestniczył w pracach Koła Pol. i parlamentu.
D. poświęcał wiele uwagi rozwojowi polskiego rzemiosła, przemysłu, gospodarstwa i w ogóle zagadnieniu ekonomicznego podniesienia kraju, gdyż tu widział środki, mające podtrzymać narodowość i uratować ją przed wdzierającą się falą niemiecką. Sam dawał przykład w tym zakresie przez szkolenie własnym kosztem polskich rzemieślników, urządzanie u siebie wystaw polskich wyrobów i ogrodniczych pokazów. Był jednym z założycieli i prezesem Towarzystwa Przemysłowego, utworzył w Kórniku park, w którym aklimatyzował różne gatunki drzew i krzewów, nie rosnące na ziemiach Polski, a czynił to z myślą o przyszłej uczelni rolniczej. Ożenił się 19 XI 1825 z Gryzeldą Celestyną Zamoyską i miał z nią 5 córek i jednego syna: Elżbietę, Jana, Jadwigę, Marię, Cecylię i Annę. Zmarł w Poznaniu w nocy 11/12 IV 1861. Zapisał się trwale w dziejach nauki i kultury polskiej założeniem Biblioteki Kórnickiej i swą działalnością wydawniczą.
Arch. Działyńskich w B. Kórnickiej. Bodniak St., Tytus Działyński, P. 1929; Pociecha Wł., w Recenzji Pamiętnika Biblioteki Kórnickiej z. 1. (Przegląd biblioteczny), R. III s. 422; Wojtkowski, Bibliografia historii Wielkopolski, I, s. 40–1 (wykaz liter.)
Stanisław Bodniak