INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Antoni Barnaba Jabłonowski h. Prus III     

Antoni Barnaba Jabłonowski h. Prus III  

 
 
Biogram został opublikowany w latach 1962-1964 w X tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Jabłonowski Antoni Barnaba h. Prus III (1732–1799), wojewoda poznański i kasztelan krakowski, pamiętnikarz. Ur. 27 I, był synem wojewody rawskiego, księcia Stanisława Wincentego, i Doroty Broniszówny, l. v. Janowej Radomickiej. J. kształcił się na dworze swego krewnego Stanisława Leszczyńskiego w Luneville, skąd wrócił do kraju w r. 1748. Początkowo z powodu złych stosunków z ojcem chciał wstąpić do armii pruskiej, ale poniechał tego zamiaru. W r. 1752 pojechał na trybunał, wkrótce rozpoczął starania o rękę Anny Sanguszkówny, córki Pawła, marszałka W. Ks. Lit., z którą się ożenił w r. 1755 (28 IX). Rok wcześniej, po śmierci ojca, od niedawna stronnik dworu, a przeciwnik Czartoryskich, otrzymał chorągiew pancerną oraz konsens na starostwa: świeckie i międzyrzeckie. Najintratniejsze, białocerkiewskie, musiał ustąpić marszałkowi nadwornemu kor. J. Mniszchowi. W r. 1755 kupił od stryja, Józefa Aleksandra, wojewody nowogrodzkiego, starostwo buskie, w 1757 od drugiego stryja, Jana Kajetana, wojewody bracławskiego, starostwo czehryńskie. Prócz tego J. był właścicielem wsi i miasteczek, m. in. w pow. ostrogskim na Wołyniu, jak np. Płużnego, Krzywina, Bohuszowicz, Niżniowa i Annopola (dawniej osada Glinniki), nazwanego od imienia żony, gdzie J. wybudował pałac, który stał się rezydencją Jabłonowskich. Byli oni także właścicielami pałacu w Warszawie. W r. 1758 J. dokupił miasteczko Kilikijów sąsiadujące z jego wołyńskimi dobrami. Od r. 1774 miał klucz moszczenicki także na Wołyniu.

Odbywszy wjazd na starostwo buskie (1756) J. wyjechał z żoną do Frankfurtu i Berlina. Po powrocie włączał się coraz silniej, ale ostrożnie, w życie polityczne kraju. Pozostawał w bliskich stosunkach z ambasadorem francuskim w Polsce, hr Broglie, którego krewny de Rieule, później autor podręcznika o rolnictwie, nagrodzonego przez Komisję Edukacji Narodowej, przebywał w l. 1758–66 na dworze J-ego i, pogłębiając edukację swego chlebodawcy, zapewne niejedną oddał mu usługę politycznej natury. Wybrany posłem z województwa kijowskiego na sejm w r. 1758, zaofiarował J. swe usługi hetmanowi J. Kl. Branickiemu, związanemu z Francją. Sejm został zerwany, zanim J. zdołał się komukolwiek narazić. Zbliżył się do rozpoczynającego w tym czasie karierę J. Mniszcha, ale jak zanotował, «nie szukałem zbytniego klejenia się, zostawując czasowi porę i sposobność». J. nie zaniedbywał także pozornych kontaktów z Czartoryskimi i tak, lawirując między poróżnionymi magnatami, zdążał do zapewnienia sobie jakiejś godności. W tym celu przeniósł się nawet z żoną na zimę 1759/60 do Warszawy. Krzątając się koło interesów swego stryja, Jana Kajetana, to znów szukając zgody ze skłóconym z nim drugim stryjem, Józefem Aleksandrem, J. z namowy Mniszcha i Potockich, zwłaszcza Franciszka Salezego, podjął się w r. 1760 na sejmiku w Bełzie funkcji deputata na Trybunał Kor. w Piotrkowie, którego też przy poparciu dworu został marszałkiem. Funkcję tę zgodził się przyjąć pod warunkiem, że głośna afera Mniszcha o dobra Rokitno i Olszanicę nie będzie za jego kadencji wznowiona. W t. r. za poparciem posła francuskiego został wojewodą poznańskim. Wjazd do Środy na objęcie województwa odbył się w r. 1762. Na radzie senatu w r. 1761 głosował po myśli dworu, a wbrew poglądom Czartoryskich, w palącej sprawie redukcji monety. W t. r. dostał Order Orła Białego. W czasie sejmu 1762 J. stanął po stronie Brühla, gdy Czartoryscy zaatakowali indygenat jego syna. Ale na radzie senatu 1763 r. podniósł, że «źrzódłem i początkiem wszelkich nieszczęśliwości, na które ogólnie jęczemy, jest wynalazek psucia sejmów», i powołał się na reformę sejmowania w duchu konstytucji 1659 r., dla Konarskiego zaś podpisywał dziękczynne odezwy za jego dzieło. Z początkiem stycznia 1763 r. zjechał do Poznania i gotował się do walki z W. Miaskowskim, wojewodą kaliskim, o przewodnictwo w komisji skarbowej, i to właśnie w chwili, kiedy pruski generał Lossow w asystencji wojska zażądał od niej wielkiej ilości zboża i innych produktów. J. okazał dużą ustępliwość wobec żądań pruskich (z czego tłumaczył się Mniszchowi), co bynajmniej nie ustrzegło jego dóbr międzyrzeckich od rabunku. Memoriał ze skargami w tej sprawie, skierowany przez J-ego do posła pruskiego w Polsce Benoita (10 IV), nie dał żadnych rezultatów. Wobec zamysłów konfederacyjnych «familii» w oparciu o zbrojną pomoc rosyjską J. wiązał się coraz silniej z obozem przeciwnym. Na radzie senatu 1763 r. naraził się Czartoryskim i carowej przez ostre wystąpienie w sprawie kurlandzkiej przeciw Bironowi; brał udział w naradzie w Białymstoku, gdzie «patrioci» przygotowywali się do rozgrywki z przeciwnikami na Trybunale Piotrkowskim, na który J. zjechał tłumnie i zbrojnie obok F. S. Potockiego, A. Krasińskiego i in.

Za bezkrólewia w lutym 1764 r. doszło między J-m a bpem poznańskim T. Czartoryskim do starcia o pierwszeństwo przy zagajaniu sejmiku w Środzie, na skutek czego doszło do rozłamu, a Czartoryski przeforsował stronników «familii» na sejm konwokacyjny. W marcu pojechał na sejmik generalny do Grudziądza, ale obecność wojsk carskich udaremniła jego działanie. Z początkiem sejmu konwokacyjnego na znak protestu wyjechał z Warszawy w ślad za hetmanem w. kor. do Kozienic i brał tam udział w bezpłodnych naradach. Stamtąd wyjechał do swych majątków. Do stolicy wrócił dopiero po elekcji, aby uznać nowego króla. Z czasem o nim napisał: «Poniatowski ni z pierza ni z rozsądku, ni siebie ni Polaków nie utrzyma». W lipcu 1764 r. został wyznaczony rezydentem przy jego boku. W r. n. marszałkował ponownie Trybunałowi Kor.; brał udział w sekretnych radach senatu w r. 1767, w n. r. był członkiem delegacji wyznaczonej do układów z Repninem. W konfederacji barskiej początkowo udziału nie brał i siedział u siebie w Annopolu; przystąpił do niej najpewniej po ogłoszeniu bezkrólewia na skutek pewnego nacisku Generalności (1770). Możliwe, że w jej interesach wyjeżdżał do Wiednia i Wenecji, kontaktował się z posłem francuskim w Wiedniu, Durandem. Może przez niego wyrabiał sobie we wrześniu 1771 r. naturalizację we Francji, którą uzyskał. Trochę wcześniej należał do pośredniczących zgodę między wracającymi do kraju skłóconymi szefami barskimi, Joachimem Potockim i Michałem Krasińskim. W lutym 1772 r. J. podjął się misji od Generalności do Wiednia, mimo że widział «całą trudność dla rzeczy», ale «kochanej ojczyźnie mojej – pisał – i za kuchtę służyłbym, żeby tylko można pomóc». Tu spotkał się i zaprzyjaźnił z J. Wybickim (wspomina on J-ego bardzo pochlebnie), tymczasowym reprezentantem Generalności w Wiedniu, który po przyjeździe J-ego został jego sekretarzem. Podobnie jak misja Wybickiego, tak i instrukcje J-ego były głównie skierowane do dworu francuskiego poprzez jego ówczesnego posła w Wiedniu, księcia de Rohan. Z nim odbył J. 2 IV 1772 r. konferencję dotyczącą subsydiów francuskich dla konfederacji, a przede wszystkim interwencji Francji u dworu austriackiego na rzecz Polski. Dn. 5 IV dotarł wreszcie J. i do samego Kaunitza, ale zarówno ta rozmowa, jak i poprzednia, dłuższa z ks. de Rohan, pozostała bez rezultatu. Przekonawszy się na dworze wiedeńskim dowodnie o realizacji planów rozbiorczych, wrócił J. (zapewne w ciągu lipca) do kraju. Wr. 1773 należał do delegacji traktującej z trzema ambasadorami w sprawie rozbioru. Brał udział w różnych komisjach: do wyznaczania granic z Austrią, dla sprawdzania funduszów Komisji Edukacji Narodowej, w Komisji Skarbowej Kor. (1775). W r. 1776 opowiedział się przy królu, podpisując akt konfederacji, pod której węzłem odbył się sejm. W r. 1778 wszedł do Rady Nieustającej. Dn. 1 V 1782 r. dostał nominację na kasztelana krakowskiego. W okresie Sejmu Czteroletniego J. należał do stronnictwa patriotycznego. Na sesji sejmowej 19 I 1789 r. J. wystąpił przeciw Radzie Nieustającej. Należał do zwolenników Konstytucji 3 Maja, szczególnie popierał sprawę miast, a w lipcu 1791 r. uroczyście przyjął prawo miejskie w Międzyrzeczu. W dyskusji sejmowej z końcem t. r. J. przemawiał za zabezpieczeniem chłopów przy sprzedaży królewszczyzn. O postawie J-ego w czasie konfederacji targowickiej świadczy jego wystąpienie na Sejmie Grodzieńskim w obronie praw emigrantów. Mowy tej nie pozwolono drukować. Rozeszły się nawet pogłoski, że J. ma stanąć na czele rekonfederacji przygotowywanej w woj. krakowskim. W tym czasie druga żona J-ego (od 1766) Tekla z Czapliców (zm. 1820 w Rzymie) przy pomocy swej siostry, żony posła polskiego w Wiedniu, Woyny, przejmowała nielegalne druki wydawane na emigracji, a dom jej w Warszawie wyróżniał się patriotyczną atmosferą. W kwietniu 1794 r. złożył J. na osobnym arkuszu uroczysty akces do powstania. Z tego czasu wiadomo, że był jednym z dyrektorów (niepłatnych) w dyrekcji biletów skarbowych. W sierpniu t. r. wystarał się o dwumiesięczny wyjazd z kraju. Zmarł w Warszawie 4 IV 1799 r. Z pierwszej żony, Sanguszkówny, zostawił syna Stanisława Pawła, posła przy dworze berlińskim w r. 1790, potem senatora-kasztelana i wojewodę, i znaną z urody córkę Barbarę Dorotę, żonę J. Kl. Czartoryskiego, której salon w Dreźnie stał się po rozbiorach jednym z ośrodków prac niepodległościowych. Z drugą żoną, Czaplicówną, miał syna Maksymiliana i córkę Teresę.

J. pozostawił Pamiętnik (wydany przez A. Bielowskiego w 1875), do pisania którego trzykrotnie zasiadał: raz w r. 1768, kiedy opisał swoje życie do r. 1764 włącznie, po raz drugi i trzeci w l. 1797 i 1799, w których dał pobieżny tylko przegląd dalszego swego działania. Mimo że Pamiętnik jest rekonstrukcją przeszłości, przynosi on pewien materiał do poznania ich autora, kręgów politycznych, z którymi współpracował, i dziedzin życia społecznego i prywatnego, które absorbowały ówczesną magnaterię i szlachtę.

 

Estreicher; W. Enc. Ilustr.; Boniecki; Żychliński; – Fabre J., Stanislas-Auguste Poniatowski et l’Europe des lumières, Paris 1952; Kalinka W., Dzieje Sejmu Czteroletniego, Kr. 1895 I 243, 291, 341, 420, 511, 568, II 680; Konopczyński W., Geneza i ustanowienie Rady Nieustającej, Kr. 1917; tenże, Konfederacja barska, W. 1936–8; tenże, Polska w dobie wojny siedmioletniej, Kr.–W. 1909–11 I, II; tenże, Stanisław Konarski, W. 1926; tenże, Studia historyczne, W. 1922; Korzon, Wewnętrzne dzieje, II; Michalski J., Studia nad reformą sądownictwa, Wr. 1958 s. 10; Nieć J., Młodość ostatniego elekta, Kr. 1935; Rudnicki K., Biskup Kajetan Sołtyk, Kr.–W. 1906; Smoleński W., Konfederacja targowicka, Kr. 1903; tenże, Ostatni rok Sejmu Wielkiego, Kr. 1897; Waliszewski K., Potoccy i Czartoryscy Kr. 1887; – L’abbé Georgel, Mémoires pour servir à l’histoire des évenements de la fin du XVIII siècle, Paris 1817 I 252 i n.; Akty Powstania Kościuszki, II, III; Arch. Wybickiego, I; Diariusze sejmowe z w. XVIII, Wyd. W. Konopczyński, W. 1937 III; Materiały do dziejów Sejmu Czteroletniego, Wr. 1955–61 I, IV; Matuszewicz M., Pamiętniki, W. 1876 IV; Mémoires du roi Stanislas-Auguste Poniatowski, Leningrad 1924 I–II; Mowa na Senatus Consilium J. O. Ks. J-ego, wojewody poznańskiego miana r. 1763; Pamiętnik Księcia Antoniego J-ego kasztelana krakowskiego, Lw. 1875; Tajna korespondencja z Warszawy do Ignacego Potockiego 1792–1794, W. 1961; Vol. leg., VII 107, 219, 246–7, VIII 7, 78, 86, 87, 527, 532, 575, 583; Wybicki J., Życie moje, Wyd. A. M. Skałkowski, Kr. 1927, Bibl. Narod. S. I nr 106; – B. Czart.: rkp. 665, 681, 699, 727, 784, 878, 922; Arch. Państw. w Kr.: Rel. Castr. Crac. 216 p. 2539–40.

Helena Wereszycka

 

 
 

Chmura tagów

TAGI

Za pomocą tagów oznaczamy powiązania tematyczne postaci. Pozwalają one eksplorować serwis wg wybranych przez redakcję najważniejszych tematów dla danej postaci.

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

   
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Józef Zajączek h. Świnka

1752-11-01 - 1826-07-30
książę
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Fryderyk Bacciarelli

1756 - 1829-05-10
dyplomata
 

Daniel Mikołaj Chodowiecki

1726-10-16 - 1801-02-07
malarz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.